Adhyaya 48: The Kalki Dvādaśī Observance and the Episode of King Viśāla
Kalki-dvādaśī-vrata-vidhiḥ tathā Viśāla-rājopākhyānam
Ritual-Manual with Purāṇic Exemplum (Avatāra-Theology and Royal Ethics)
આ અધ્યાયમાં વરાહ–પૃથ્વી સંવાદના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ભાદ્રપદ શુક્લ દ્વાદશીએ વિષ્ણુના કલ્કિ-રૂપને કેન્દ્રમાં રાખી વ્રતવિધિ વર્ણવાઈ છે—અંગન્યાસ જેવી નામે-નામે સ્તુતિ, સુવર્ણ કલ્કિ પ્રતિમાનું પ્રતિષ્ઠાપન અને ત્યારબાદ તે વિદ્વાન બ્રાહ્મણને દાન. પછી કાશીના રાજા વિશાળનું ઉપાખ્યાન આવે છે: રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી તે બદરી નજીક ગંધમાદન જાય છે અને નર–નારાયણને મળે છે; વરદાન રૂપે વિવિધ દક્ષિણાઓ સાથે યજ્ઞો કરવાની ક્ષમતા માગે છે. નર વિષ્ણુના અવતારક્રમનું વર્ણન કરીને કહે છે કે જુદા જુદા ઉપાસના-રૂપો જ્ઞાન, વંશરક્ષા, અભય, સમૃદ્ધિ, પુત્રલાભ, સૌંદર્ય અને શત્રુનાશ જેવા હેતુઓ સિદ્ધ કરે છે. અંતે વિશાળના દ્વાદશી વ્રતથી રાજ્ય પુનઃપ્રાપ્ત થાય છે અને અંતે મોક્ષ મળે છે; નિયમબદ્ધ કર્મને સામાજિક વ્યવસ્થા અને ભૂસ્થિરતાનું આધાર ગણાવવામાં આવ્યું છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 48
Verse 1
दुर्वासा उवाच । तद्वद् भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । सङ्कल्प्य विधिना देवं अर्च्छयेत् परमेश्वरम् ॥ ४८.१ ॥
દુર્વાસા બોલ્યા—તે જ રીતે ભાદ્રપદ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ વિધિપૂર્વક સંકલ્પ કરીને પરમેશ્વર દેવનું પૂજન કરવું જોઈએ।
Verse 2
नमोऽस्तु कल्किने पादौ हृषीकेशाय वै कटिम् । म्लेच्छविध्वंसनायेति जगन्मूर्त्ते तथोदरम् ॥ ४८.२ ॥
કલ્કિના ચરણોને નમસ્કાર; હૃષીકેશની કટિને પણ નમસ્કાર; ‘મ્લેચ્છવિધ્વંસક’ કહીને, જગન્મૂર્તિના ઉદરને પણ તેમ જ નમસ્કાર।
Verse 3
शितिकण्ठाय कण्ठं तु खड्गपाणेति वै भुजौ । चतुर्भुजायेति हस्तौ विश्वमूर्त्ते तथा शिरः ॥ ४८.३ ॥
કંઠને ‘શિતિકંઠ’ માટે, ભુજાઓને ‘ખડ્ગપાણિ’ માટે, હસ્તોને ‘ચતુર્ભુજ’ માટે અને શિરને ‘વિશ્વમૂર્તિ’ માટે નિર્ધારિત કરવો।
Verse 4
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यसेत् कल्किनं देवं सौवर्णं तत्र कारयेत् ॥ ४८.४ ॥
આ રીતે પૂજા કરીને બુદ્ધિમાન સાધકે પૂર્વવત્ તેની સામે ઘટ સ્થાપવો; ત્યાં દેવ કલ્કિનની પ્રતિષ્ઠા કરવી અને ત્યાં સુવર્ણમય પ્રતિમા બનાવડાવવી।
Verse 5
सितवस्त्रयुगच्छन्नं गन्धपुष्पोपशोभितम् । कृत्वा प्रभाते विप्राय प्रदेयं शास्त्रवित्तमे । एवं कृते भवेद्यस्तु तन्निबोध महामुने ॥ ४८.५ ॥
બે સફેદ વસ્ત્રોથી ઢાંકી અને ગંધ-પુષ્પોથી શોભિત કરીને, પ્રભાતે શાસ્ત્રવિદ્ બ્રાહ્મણને દાન આપવું જોઈએ। આ રીતે કરવાથી જે ફળ થાય તે, હે મહામુને, સાંભળો।
Verse 6
पूर्वं राजा विशालोऽभूत् काश्यां पुर्यां महाबलः । गोत्रजैर्हृतराज्योऽसौ गन्धमादनमाविशत् ॥ ४८.६ ॥
પૂર્વે કાશી નગરીમાં વિશાલ નામે મહાબળવાન રાજા હતો। પોતાના જ ગોત્રજનો દ્વારા રાજ્યહૃત થઈ તે ગંધમાદનમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 7
तस्य द्रोण्यां महाराज बदरीं प्राप्य शोभनाम् । हृतराज्यो विशेषेण गतश्रीको नरोत्तमः ॥ ४८.७ ॥
હે મહારાજ, તેની તે દ્રોણીમાં શોભન બદરીને પ્રાપ્ત કરીને, તે નરોત્તમ રાજ્યહૃત થયો અને વિશેષ કરીને પૂર્વશ્રીથી વિહોણો બન્યો।
Verse 8
कदाचिदागतौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ । नरनारायणौ देवौ सर्वदेवनमस्कृतौ ॥ ४८.८ ॥
એક સમયે ત્યાં પુરાતન શ્રેષ્ઠ ઋષિ નર અને નારાયણ—દેવસ્વરૂપ, જેમને સર્વ દેવો નમસ્કાર કરે છે—આવ્યા।
Verse 9
तौ दृष्ट्वा तत्र राजानं पूर्वागतमरिंदमौ । ध्यायन्तं परमं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥ ४८.९ ॥
ત્યાં અગાઉ આવેલા રાજાને જોઈ તે બે શત્રુદમનોએ તેને વિષ્ણુ-નામક પરમ પદરૂપ પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરતા જોયો।
Verse 10
तौ प्रीतावूचतुस् तं तु राजानं क्षीणकल्मषम् । वरं वृणीष्व राजेन्द्र वरदौ स्वस्तवागतौ ॥ ४८.१० ॥
પ્રસન્ન થઈ તે બે જણાએ કલ્મષક્ષય પામેલા રાજાને કહ્યું—“હે રાજેન્દ્ર, વર માગો; અમે વરદાતા છીએ અને કુશળતાથી આવ્યા છીએ।”
Verse 11
राजोवाच । भवन्तौ कौ न जानामि कस्य गृह्णाम्यहं वरम् । आराधयामि यत् तस्माद् वरमिच्छामि शोभनम् ॥ ४८.११ ॥
રાજાએ કહ્યું—“તમે બંને કોણ છો તે હું જાણતો નથી; હું કોની પાસેથી વર સ્વીકારું? જેને હું આરાધું છું, તેની પાસેથી જ શુભ વર ઇચ્છું છું।”
Verse 12
एवमुक्तौ तु तौ राज्ञा कामाराधयसे प्रभो । कं वा वरं वृणुष्व त्वं कथयस्व कुतूहलात् ॥ ४८.१२ ॥
રાજાએ આમ કહ્યા પછી તેઓ બે જણા બોલ્યા—“હે પ્રભુ, તમારી ઇચ્છા મુજબ આદર કરો; તમને ગમે તે વર પસંદ કરો અને કૌતૂહલથી કહો।”
Verse 13
एवमुक्तस्ततो राजा विष्णुमाराधयाम्यहम् । कथयित्वा स्थितस्तूष्णीं ततस्तावूचतुः पुनः ॥ ४८.१३ ॥
એ રીતે સંબોધિત થતાં રાજાએ કહ્યું—“હું વિષ્ણુની આરાધના કરીશ.” એમ કહી તે મૌન રહ્યો; ત્યારબાદ તે બે જણ ફરી બોલ્યા.
Verse 14
राजन् तस्यैव देवस्य प्रसादादावयोर् वरः । दातव्यस् ते वरं ब्रूहि कस् ते मनसि वर्तते ॥ ४८.१४ ॥
હે રાજન, એ જ દેવના પ્રસાદથી અમે બંને તને વર આપવાના છીએ. વર કહો—તારા મનમાં શું છે?
Verse 15
राजोवाच । यथा यज्ञेश्वरं देवं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । यष्टुं समर्थता मे स्यात् तथा मे ददतां वरम् ॥ ४८.१५ ॥
રાજાએ કહ્યું—“મને એવો વર આપો કે વિવિધ દક્ષિણાઓসহ યજ્ઞો દ્વારા યજ્ઞેશ્વર દેવનું યજન કરવા હું સમર્થ થાઉં.”
Verse 16
नर उवाच । स्वयं नारायणो देवो लोकमार्गप्रदर्शकः । मया सह तपः कुर्याद् बदर्यां लोकभावनः ॥ ४८.१६ ॥
નરે કહ્યું—“લોકમાર્ગ દર્શાવનાર, લોકકલ્યાણકર્તા સ્વયં નારાયણ દેવ બદરીમાં મારી સાથે તપ કરે.”
Verse 17
अयं मत्स्योऽभवत् पूर्वं पुनः कूर्मस्वरूपवान् । वराहश्चाभवद् देवो नरसिंहस्ततोऽभवत् ॥ ४८.१७ ॥
આ દેવ પહેલાં મત્સ્ય બન્યા, પછી કૂર્મરૂપ ધારણ કર્યું. દેવ વરાહ પણ બન્યા, ત્યારબાદ નરસિંહ બન્યા.
Verse 18
वामनस्तु ततो जातो जामदग्न्यो महाबलः । पुनर्दाशरथिर्भूत्वा वासुदेवः पुनर्बभौ ॥ ४८.१८ ॥
ત્યાર પછી વામન અવતાર થયો; ત્યાર પછી મહાબળવાન જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) પ્રગટ થયા. ફરી દાશરથિ રામ બની, એ જ વાસુદેવ પુનઃ પ્રકટ થયા.
Verse 19
बुद्धो भूत्वा जनं ह्येष मोहयामास पार्थिव । सपत्नान् दस्यवो म्लेच्छान् पुनर्हत्वा महीमिमाम् । प्रकृतिस्थां चकारायं स एष भगवान् हरिः ॥ ४८.१९ ॥
હે રાજન, બુદ્ધ બનીને તેણે લોકોને મોહમાં નાખ્યા. પછી પ્રતિસ્પર્ધી દસ્યુઓ અને મ્લેચ્છોને ફરી સંહાર કરીને આ ધરતીને સ્વાભાવિક અને સ્થિર વ્યવસ્થામાં સ્થાપિત કરી. એ જ ભગવાન હરિ છે.
Verse 20
पूज्यते मत्स्यरूपेण सर्वज्ञत्वमभीप्सुभिः । स्ववंशोद्धरणार्थाय कूर्मरूपी तु पूज्यते ॥ ४८.२० ॥
સર્વજ્ઞત્વ ઇચ્છનારાઓ તેને મત્સ્યરૂપે પૂજે છે. અને પોતાના વંશના રક્ષણ-ઉદ્ધાર માટે તેને કૂર્મરૂપે પૂજે છે.
Verse 21
भवोदधिनिमग्नेन वाराहः पूज्यते हरिः । नारसिंहेन रूपेण तद्वत् पापभयाद् नरैः ॥ ४८.२१ ॥
જે સંસારરૂપ સમુદ્રમાં ડૂબેલો છે તે હરિને વરાહરૂપે પૂજે. તેમજ પાપના ભયથી પીડિત મનુષ્યો નરસિંહરૂપે તેની પૂજા કરે.
Verse 22
वामनं मोहनाशाय वित्तार्थे जगदग्निजम् । क्रूरशत्रुविनाशाय यजेद् दाशरथिं बुधः ॥ ४८.२२ ॥
મોહનાશ માટે વામનનું પૂજન કરવું; ધનલાભ માટે જગદગ્નિજ (જામદગ્ન્ય)નું. અને ક્રૂર શત્રુ વિનાશ માટે બુદ્ધિમાન દાશરથિ રામની આરાધના કરવી.
Verse 23
बालकृष्णौ यजेद् धीमान् पुत्रकामो न संशयः । रूपकामो यजेद् बुद्धं कल्किनं शत्रुघातने ॥ ४८.२३ ॥
પુત્રની ઇચ્છાવાળો વિવેકી પુરુષ નિઃસંદેહ બાલકૃષ્ણની પૂજા કરે. રૂપની ઇચ્છાવાળો બુદ્ધની, અને શત્રુઘાત માટે કલ્કિની આરાધના કરે.
Verse 24
एवमुक्त्वा नरस्तस्य इमामेवाब्रवीन् मुनिः । द्वादशीं कृतवान् सोऽपि चक्रवर्ती बभूव ह । तस्यैव नाम्ना बदरी विशालाख्या अभवन् मुने ॥ ४८.२४ ॥
આ રીતે કહીને મુનિએ તેને આ જ વચન જણાવ્યું. તેણે પણ દ્વાદશી-વ્રત સ્થાપ્યું અને ચક્રવર્તી બન્યો. હે મુનિ, તેના જ નામથી બદરી ‘વિશાલા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.
Verse 25
इह जन्मनि राजा असौ राज्यं कृत्वा इयाद् वनम् । यज्ञैश्च विविधैरिष्ट्वा परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४८.२५ ॥
આ જ જન્મમાં તે રાજાએ રાજ્ય ચલાવીને વનમાં ગમન કર્યું. અને વિવિધ યજ્ઞો કરીને તેણે પરમ નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું.
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined ritual action (vrata, arcana, dāna, and yajña) as a mechanism for restoring social and political order while aligning human aims with a broader cosmic/terrestrial balance; the avatāra taxonomy is used to map specific intentions (knowledge, protection, prosperity, lineage, conflict resolution) to regulated forms of worship rather than impulsive action.
The observance is specified for Bhādrapada māsa during the śukla pakṣa on Dvādaśī tithi, with worship performed by rule (vidhinā) and the dāna (gift of the prepared item/image) given in the morning (prabhāte).
Although not a direct ecological manual, the chapter links dharma-centered rites and the avatāra principle to the re-establishment of the world in a stable condition (prakṛti-sthāpanā), implying that orderly governance, redistribution through dakṣiṇā/dāna, and restrained conduct contribute to Pṛthivī’s sustaining equilibrium—an Earth-centered ethic consistent with the Varāha–Pṛthivī framework.
The narrative references King Viśāla of Kāśī and the ascetic divine pair Nara and Nārāyaṇa at Badarī; it also enumerates culturally central avatāra figures of Viṣṇu (Matsya, Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana, Jāmadagnya/Paraśurāma, Dāśarathi/Rāma, Vāsudeva/Kṛṣṇa, Buddha, and Kalki) as a doctrinal lineage of world-order interventions.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.