Adhyaya 49: The Padmanābha Dvādaśī Observance, with the Eulogy of Lamp-Offering Merit

Verse 1

दुर्वासा उवाच । तद्वदाश्वयुजे मासि द्वादशीं शुक्लपक्षतः । संकल्प्याभ्यर्चयेद् देवं पद्मनाभं सनातनम् ॥ ४९.१ ॥

દુર્વાસાએ કહ્યું—એ જ રીતે આશ્વયુજ માસમાં શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ સંકલ્પ કરીને સનાતન દેવ પદ્મનાભની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 2

पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये । उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वै उरः । अव्ययाय तथा पाणिं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् ॥ ४९.२ ॥

પદ્મનાભને પાદ, પદ્મયોનિને કટી, સર્વદેવને ઉદર અને પુષ્કરાક્ષને ઉર ન્યાસરૂપે અર્પણ કરવું. તેમજ અવ્યયને હાથ અર્પણ કરીને, પૂર્વવત્ અસ્ત્ર-મંત્રોની પૂજા કરવી.

Verse 3

प्रभवाय शिरः पूज्य प्राग्वदग्रे घटं न्यसेत् । तस्मिन् सौवर्णकं देवं पद्मनाभं तु विन्यसेत् ॥ ४९.३ ॥

પૂર્વવિધિ મુજબ શિરઃપૂજા કરીને, આગળ કલશ સ્થાપવો; તેમાં સુવર્ણમય પદ્મનાભ દેવને પ્રતિષ્ઠિત કરવો।

Verse 4

तमेव देवं सम्पूज्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं कॄते तु यत् पुण्यं तन्निबोध महामुने ॥ ४९.४ ॥

એ જ દેવનું ગંધ, પુષ્પ વગેરે દ્વારા ક્રમશઃ સમ્યક પૂજન કરીને, રાત્રિ પસાર થયા પછી પ્રભાતે બ્રાહ્મણને નિવેદન કરવું; આમ કરવાથી જે પુણ્ય થાય તે સાંભળો, હે મહામુને।

Verse 5

आसीत्कृतयुगे राजा भद्राश्वो नाम वीर्यवान् । यस्य नाम्नाऽभवद्वर्षं भद्राश्वं नाम नामतः ॥ ४९.५ ॥

કૃતયુગમાં ભદ્રાશ્વ નામનો પરાક્રમી રાજા હતો; તેના નામથી એક વર્ષ (પ્રદેશ) ‘ભદ્રાશ્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું।

Verse 6

तस्यागस्त्यः कदाचित् तु गृहमागत्य सत्तम । उवाच सप्तारात्रं तु वसामि भवतो गृहे ॥ ४९.६ ॥

પછી અગસ્ત્ય એક વખત તેના ઘરે આવીને બોલ્યા—“હે સત્તમ, હું તમારા ઘરમાં સાત રાત્રિ નિવાસ કરીશ।”

Verse 7

तं राजा शिरसा भूत्वा स्थीयतामित्यभाषत । तस्य कान्तिमती नाम भार्या परमशोभना ॥ ४९.७ ॥

રાજાએ શિર નમાવી કહ્યું—“અહીં જ રહો।” તેને ‘કાંતિમતી’ નામની અત્યંત શોભાયમાન પત્ની હતી।

Verse 8

तस्यास्तेजः समभवद् द्वादशादित्यसंनिभम् । शतानि पञ्च तस्यासन् सपत्नीनां यतव्रत ॥ ४९.८ ॥

ત્યારે તેણીનું તેજ બાર આદિત્યો સમાન પ્રગટ થયું. તેની પાંચસો સપત્નીઓ વ્રતનિષ્ઠ બની ત્યાં હાજર હતી.

Verse 9

ताः दास्य इव कर्माणि कुर्वन्त्यहरहः शुभाः । कान्तिमत्या महाभाग भयात् त्रस्ताः विचेतसः ॥ ४९.९ ॥

એ શુભ સ્ત્રીઓ દાસી જેવી રીતે દરરોજ કાર્યો કરતી. કાંતિમતીના ભયથી તેઓ ભીત અને ચિત્તવિકલ હતાં.

Verse 10

तामगस्त्यस्तथा दृष्ट्वा रूपतेजोऽन्वितां शुभाम् । सपत्न्यश्च भयात्तस्याः कुर्वन्त्यः कर्म शोभनम् । राजा तु तस्या मुदितं मुखमेवावलोकयन् ॥ ४९.१० ॥

અગસ્ત્યે તેણીને—શુભ, રૂપ અને તેજથી યુક્ત—જોઈ. તેણીના ભયથી સપત્નીઓ શોભન રીતે કર્તવ્ય કરવા લાગી; અને રાજા તો માત્ર તેણીના પ્રસન્ન મુખને જ નિહાળતો રહ્યો.

Verse 11

एवंभूतामथो दृष्ट्वा राज्ञीं परमशोभनाम् । साधु साधु जगन्नाथेत्यगस्त्यः प्राह हर्षितः ॥ ४९.११ ॥

આવી પરમ શોભામયી રાણીને જોઈ અગસ્ત્ય આનંદિત થઈ બોલ્યા—“સાધુ સાધુ, હે જગન્નાથ!”

Verse 12

द्वितीये दिवसेऽप्येवं राज्ञीं दृष्ट्वा महाप्रभाम् । अहो मुष्टमहो मुष्टं जगदेतच्चराचरम् । इत्यगस्त्यो द्वितीयेऽह्नि राज्ञीं दृष्ट्वाऽभ्युवाच ह ॥ ४९.१२ ॥

બીજા દિવસે પણ મહાપ્રભા રાણીને જોઈ અગસ્ત્ય બોલ્યા—“અહો, કેટલું અદ્ભુત! કેટલું અદ્ભુત! આ સમગ્ર ચરાચર જગત!” આમ બીજા દિવસે રાણીને જોઈ તેમણે તેણીને સંબોધી.

Verse 13

तृतीयेऽहनि तां दृष्ट्वा पुनरेवमुवाच ह । अहो मूढा न जानन्ति गोविन्दं परमेश्वरम् । य एकेऽह्नि फलं चै तद् राज्ञे तुष्टः प्रदत्तवान् ॥ ४९.१३ ॥

ત્રીજા દિવસે તેને જોઈ તેણે ફરી કહ્યું—“અહો! મોહગ્રસ્ત લોકો ગોવિંદ પરમેશ્વરને ઓળખતા નથી. એક જ દિવસે મળતું જે ફળ, તે પ્રસન્ન થઈ તેમણે રાજાને આપ્યું.”

Verse 14

चतुर्थे दिवसे हस्तावुत्क्षिप्य पुनरब्रवीत् । साधु साधु जगन्नाथ स्त्री शूद्राः साधु साध्विति । द्विजाः साधु नृपाः साधु वैश्याः साधु पुनः पुनः ॥ ४९.१४ ॥

ચોથા દિવસે હાથ ઊંચા કરીને તેણે ફરી કહ્યું—“સાધુ, સાધુ, હે જગન્નાથ! સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો ‘સાધુ સાધુ’ કહે છે; દ્વિજ ‘સાધુ’ કહે છે; રાજાઓ ‘સાધુ’ કહે છે; વૈશ્યો પણ વારંવાર ‘સાધુ’ કહે છે.”

Verse 15

साधु भद्राश्व साधु त्वं भोऽगस्त्य साधु साधु ते । साधु प्रह्लाद ते साधु ध्रुव साधो महाव्रत । एवमुक्त्वा ननर्तोच्चैरगस्त्यो राजसन्निधौ ॥ ४९.१५ ॥

આ રીતે કહી—“સાધુ ભદ્રાશ્વ, તું સાધુ છે. હે અગસ્ત્ય, તને સાધુ સાધુ. પ્રહ્લાદ, તને સાધુ. ધ્રુવ, સાધુ—હે મહાવ્રતી!”—એમ કહી અગસ્ત્ય રાજાની હાજરીમાં ઊંચે સ્વરે નાચ્યા।

Verse 16

एवम्भूतं च तं दृष्ट्वा सपत्निको नृपोत्तमः । किं हर्षकारणं ब्रह्मन् येनेत्थं नृत्यते भवान् ॥ ४९.१६ ॥

તેમને આવી સ્થિતિમાં જોઈ, રાણીসহ ઉત્તમ રાજાએ પૂછ્યું—“હે બ્રાહ્મણ, તમારા હર્ષનું કારણ શું છે, જેના કારણે તમે આ રીતે નૃત્ય કરો છો?”

Verse 17

अगस्त्य उवाच । अहो मूर्खः कुराज त्वमहो मूर्खानुगास्त्वमी । अहो पुरोहिता मूर्खा ये न जानन्ति मे मतम् ॥ ४९.१७ ॥

અગસ્ત્ય બોલ્યા—“અહો! હે દુષ્ટ રાજા, તું મૂર્ખ છે; તારા અનુયાયીઓ પણ મૂર્ખ છે. અહો! જે મારા મતને નથી જાણતા તે પુરોહિતો પણ મૂર્ખ છે.”

Verse 18

एवमुक्ते ततो राजा कृताञ्जलिरभाषत । न जानीमो वयं ब्रह्मन् प्रश्नमेतत् त्वयेरितम् । कथयस्व महाभाग यद्यनुग्रहकृद् भवान् ॥ ४९.१८ ॥

આવું કહેવામાં આવતા, રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું: "હે બ્રાહ્મણ, તમે પૂછેલો આ પ્રશ્ન અમે સમજી શકતા નથી. હે મહાભાગ, જો તમે કૃપા કરવા ઈચ્છતા હોવ તો આ સમજાવો."

Verse 19

अगस्त्य उवाच । इयं राज्ञी त्वया याऽभूद् दासी वैश्यस्य वैदिशे । नगरे हरिदत्तस्य त्वमस्याः पतिरेव च । तस्यैव कर्मकारोऽभूच्छूद्रः सेवनतत्परः ॥ ४९.१९ ॥

અગસ્ત્યએ કહ્યું: "આ રાણી, જે તારી સાથે છે, વિદિશા નગરના વૈશ્ય હરિદત્તની દાસી હતી. અને તું પોતે તેનો પતિ હતો. સેવામાં તત્પર એક શૂદ્ર તેનો મજૂર બન્યો."

Verse 20

स वैश्योऽश्वयुजे मासि द्वादश्यां नियतः स्थितः । स्वयं विष्ण्वालयं गत्वा पुष्पधूपादिभिर्हरिम् ॥ ४९.२० ॥

તે વૈશ્ય, આસો મહિનાની દ્વાદશી તિથિએ નિયમપૂર્વક રહીને, પોતે વિષ્ણુ મંદિરે જાય છે અને પુષ્પ, ધૂપ વગેરેથી હરિની પૂજા કરે છે।

Verse 21

अभ्यर्च्य स्वगृहं प्रायाद् भवन्तौ रक्षपालकौ । स्थाप्य द्वावपि दीपानां ज्वलनार्थं महामते ॥ ४९.२१ ॥

પૂજા કર્યા પછી, તે પોતાના ઘરે ગયો. હે મહામતે, તેણે તમારા બંનેને દીવાઓ પ્રગટાવવા માટે રક્ષક અને સંરક્ષક તરીકે ત્યાં નિયુક્ત કર્યા।

Verse 22

गते वैश्ये भवन्तौथ दीपान् प्रज्वाल्य संस्थितौ । यावत् प्रभाता रजनी निशामेकां नरोत्तम ॥ ४९.२२ ॥

વૈશ્યના ગયા પછી, હે નરોત્તમ, તમે બંને ત્યાં દીવા પ્રગટાવીને ત્યાં સુધી રહ્યા જ્યાં સુધી રાત વીતીને સવાર ન થઈ—એક રાતનું જાગરણ કરતા।

Verse 23

ततः काले मृतौ तौ तु उभौ द्वावपि दम्पती । तेन पुण्येन ते जन्म प्रियव्रतगृहेऽभवत् ॥ ४९.२३ ॥

પછી સમય આવતાં તે બંને પતિ-પત્ની મૃત્યુ પામ્યા; અને તે પુણ્યના પ્રભાવથી તેમનો આગળનો જન્મ પ્રિયવ્રતના ગૃહમાં થયો।

Verse 24

इयं तु पत्नी ते जाता पुरा वैश्यस्य दासिका । पारक्यस्यापि दीपस्य ज्वालितस्य हरेर्गृहे ॥ ४९.२४ ॥

પરંતુ આ સ્ત્રી, જે હવે તમારી પત્ની બની છે, પહેલાં એક વૈશ્યના ઘરમાં દાસી હતી; હરિના ગૃહમાં તેણે બીજાનો દીવો પણ પ્રગટાવ્યો હતો।

Verse 25

यः पुनः स्वेन वित्तेन विष्णोरग्रे प्रदीपकम् । ज्वालयेत् तस्य यत् पुण्यं तत् सङ्ख्यातुं न शक्यते । तेन साधो हरे साधु इत्युक्तं वचनं मया ॥ ४९.२५ ॥

અને જે કોઈ પોતાના ધનથી વિષ્ણુના સમક્ષ દીવો પ્રગટાવે છે, તેનું પુણ્ય ગણવું શક્ય નથી. તેથી, હે સાધુ, ‘હરે, સાધુ સાધુ’ એવા વચન મેં કહ્યાં છે।

Verse 26

कृते संवत्सरे भक्तिं हरेः कृत्वा विचक्षणः । संवत्सरार्धं त्रेतायां सममेतन्न संशयः ॥ ४९.२६ ॥

વિવેકી પુરુષ કૃતયુગમાં એક વર્ષ હરિભક્તિ કરે તો જે ફળ મળે, તે જ ફળ ત્રેતાયુગમાં અર્ધવર્ષ ભક્તિથી—નિઃસંદેહ—મળે છે।

Verse 27

त्रिमासे द्वापरे भक्त्या पूजयँल्लभते फलम् । नमो नारायणायेति उक्त्वा कलौ तु लभते फलम् । तेन मुष्टं जगद्विष्णोर्भक्तिमात्रं मयेरितम् ॥ ४९.२७ ॥

દ્વાપરયુગમાં ત્રણ મહિના ભક્તિથી પૂજા કરનાર ફળ પામે છે; પરંતુ કલિયુગમાં માત્ર ‘નમો નારાયણાય’ બોલવાથી જ ફળ મળે છે. તેથી જગત માટે વિષ્ણુભક્તિ માત્રને મેં સંક્ષેપમાં પ્રગટ કરી છે।

Verse 28

पारक्यदीपस्योत्कर्षाद् वै देवाग्रे फलमीदृशम् । प्राप्तं फलं त्वया राजन् फलमेतन् मयेरितम् । अहो मूढा न जानन्ति हरेर्दीपक्रियाफलम् ॥ ४९.२८ ॥

પરક્ય નામે અર્પિત દીપકના ઉત્તમ પ્રભાવથી દેવના સમક્ષ આવું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. હે રાજન, તે ફળ તું પ્રાપ્ત કર્યું છે; આ ફળ મેં જ કહેલું છે. અહો, મોહગ્રસ્ત લોકો હરિ માટે દીપદાનનું ફળ જાણતા નથી.

Verse 29

एवं विधं द्विजा ये च राजानो ये च भक्तितः । यजन्ते विविधैर्यज्ञैस्तेन ते साधवः स्मृताः ॥ ४९.२९ ॥

હે દ્વિજોએ, જે લોકો અને રાજાઓ પણ ભક્તિપૂર્વક વિવિધ યજ્ઞો દ્વારા યજન કરે છે, તે જ આચરણથી તેઓ સાધુ (સજ્જન) ગણાય છે.

Verse 30

अहं तमेव मुक्त्वा अन्यं न पश्यामि महीतले । तेन साधोऽगस्त्येति मया चात्मा प्रशंसितः । हर्षेण महता राजन् व्याक्षिप्तेन मयेरितम् ॥ ४९.३० ॥

તેને છોડીને પૃથ્વી પર મને તેના જેવો બીજો કોઈ દેખાતો નથી. તેથી, હે સાધુ, મેં તેને ‘અગસ્ત્ય’ કહીને પ્રશંસા કરી; અને તે ઉક્તિમાં મારી પોતાની પણ પ્રશંસા થઈ ગઈ. હે રાજન, મહાન હર્ષથી ઉલ્લાસિત થઈને મેં આ કહ્યું.

Verse 31

सा स्त्री धन्या स शूद्रस्तु तथा धन्यतरो मतः । भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा तत्परोक्षे हरेरिति ॥ ४९.३१ ॥

એ સ્ત્રી ધન્ય છે, અને એ શૂદ્ર પણ ધન્ય છે—અથવા વધુ ધન્ય માનવામાં આવે છે—કારણ કે પતિની સુશ્રૂષા કરીને, તેની ગેરહાજરીમાં પણ ‘હરિ’ નામનું સ્મરણ/જપ કરે છે.

Verse 32

सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः । तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः स्त्री शूद्रो तेन साध्विति ॥ ४९.३२ ॥

એ સ્ત્રી ધન્ય છે, અને એ શૂદ્ર પણ ધન્ય છે, જે દ્વિજોની સુશ્રૂષામાં રત છે. તેમની અનુમતિથી હરિ-ભક્તિ પ્રશંસનીય છે; તેથી સ્ત્રી અને શૂદ્ર સાધ્વી/સાધુ ગણાય છે.

Verse 33

असुरं भावमास्थाय प्रह्लादः पुरुषोत्तमम् । मुक्त्वा चान्यं न जानाति तेनासौ साधुरुच्यते ॥ ४९.३३ ॥

અસુરભાવ ધારણ કરીને પણ પ્રહ્લાદ માત્ર પુરુષોત્તમને જ ઓળખે છે; બીજું બધું ત્યજી તે અન્ય કોઈને જાણતો નથી. તેથી તેને સાધુ કહેવાય છે.

Verse 34

प्रजापतिकुले भूत्वा बाल एव वनं गतः । आराध्य विष्णुं प्राप्तं तत् स्थानं परमशोभनम् । तेन साधो ध्रुवेत्येवं मयोक्तं राजसत्तम ॥ ४९.३४ ॥

પ્રજાપતિના વંશમાં જન્મ લઈને તે બાળપણમાં જ વનમાં ગયો. વિષ્ણુની આરાધના કરીને તેણે તે પરમ શોભન ધામ પ્રાપ્ત કર્યું. તેથી, હે રાજસત્તમ, ધ્રુવને સાધુ એમ મેં કહ્યું છે.

Verse 35

इति राजा वचः श्रुत्वा अगस्त्यस्य महात्मनः । अल्पोपदेशराजासौ पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥ ४९.३५ ॥

આ રીતે મહાત્મા અગસ્ત્યના વચનો સાંભળી તે રાજા—અલ્પ ઉપદેશ મેળવી—મુનિશ્રેષ્ઠને ફરી પ્રશ્ન કરવા લાગ્યો.

Verse 36

अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन् । गतेऽगस्त्ये प्रगच्छन् वै भद्राश्वस्य निवेशनम् ॥ ४९.३६ ॥

અને મહાભાગ્યશાળી અગસ્ત્ય મુનિ કાર્તિક માસમાં પુષ્કર તરફ જતાં; અગસ્ત્ય પ્રસ્થાન કર્યા પછી, ખરેખર ભદ્રાશ્વના નિવાસસ્થાન તરફ આગળ વધ્યા.

Verse 37

पृष्टश्च राज्ञा तामेव द्वादशीं मुनिसत्तमः । दुर्वासा उवाच । इदमेव मया तुभ्यं कथितं ते तपोधन ॥ ४९.३७ ॥

રાજાએ એ જ દ્વાદશી વ્રત વિશે પૂછતાં મુનિશ્રેષ્ઠ દુર્વાસાએ કહ્યું—હે તપોધન, આ જ મેં તને કહ્યું છે.

Verse 38

कथयित्वा पुनर्वाक्यमगस्त्यो नृपसत्तमम् । उवाच पुष्करं यामि पुनरेष्यामि ते गृहम् । एवमुक्त्वा जगामाशु सद्योऽदर्शनतां मुनिः ॥ ४९.३८ ॥

પછી ફરી થોડું કહીને મુનિ અગસ્ત્યે નૃપશ્રેષ્ઠને કહ્યું— “હું પુષ્કર જઈ રહ્યો છું; ફરી પાછો આવી તારા ગૃહે આવીશ.” એમ કહી તે મુનિ ત્વરાથી ગયો અને તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગયો.

Verse 39

राजाऽपि तेन विधिना पद्मनाभस्य द्वादशीम् । उपोष्य परमं काममिह जन्मनि चाप्तवान् ॥ ४९.३९ ॥

રાજાએ પણ એ જ વિધિ પ્રમાણે પદ્મનાભની દ્વાદશી વ્રત-ઉપવાસ કર્યો અને આ જ જન્મમાં પરમ અભિષ્ટ ફળ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 40

सपत्नीको नृपवरॊ द्वादशीं समुपोष्य च । इह जन्मनि राजा ऽसौ पुत्रपौत्रांस्तथा ऽऽप्तवान् ॥ ४९.४० ॥

એ ઉત્તમ રાજાએ પત્ની સાથે દ્વાદશીનું વિધિવત ઉપવાસ-વ્રત કરીને આ જ જન્મમાં પુત્રો તથા પૌત્રો પણ પ્રાપ્ત કર્યા.