Adhyaya 47: The Rite of Śrāvaṇa Bright-Fortnight Dvādaśī (Dāmodara Worship) and the Exemplum of King Nṛga
Śrāvaṇa-śukla-dvādaśīvrata-vidhiḥ (Dāmodara-pūjā) tathā Nṛga-rāja-upākhyānam
Ritual-Manual and Didactic Narrative (Vrata-Māhātmya)
વરાહ–પૃથ્વી સંવાદમાં આ અધ્યાયમાં દુર્વાસા અને વામદેવ જેવા પ્રામાણિક વચનો દ્વારા શ્રાવણ શુક્લ દ્વાદશીએ દામોદર-પૂજા વ્રતની વિધિ જણાવાય છે. વિષ્ણુના અંગોમાં નામન્યાસ (દામોદર, હૃષીકેશ, સનાતન, શ્રીવત્સધારિન, ચક્રપાણિ, હરિ, મુંજકેશ, ભદ્રા વગેરે), કુંભસ્થાપન, વસ્ત્રન્યાસ અને વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણને દાનનું વિધાન છે. ત્યારબાદ માહાત્મ્યરૂપે નૃગ રાજાનું ઉપાખ્યાન—પૂર્વજન્મે શૂદ્રસંબંધ હોવા છતાં નૃગ ભયંકર વનમાં મ્લેચ્છ આક્રમણ સમયે દેવીસદૃશ શક્તિથી રક્ષાય છે; તે શક્તિ આક્રમણકારોને સંહારે છે. આને શ્રાવણ-દ્વાદશી વ્રતની રક્ષાકારક અસર તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. નીતિ: નિયમિત વ્રત, દાનધર્મ દ્વારા સામાજિક જવાબદારી અને સંકટગ્રસ્તની રક્ષા।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
दुर्वासा उवाच । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैर्जनार्नम् ॥ ४७.१ ॥
દુર્વાસાએ કહ્યું—શ્રાવણ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ સુગંધિત દ્રવ્યો અને પુષ્પોથી પરમ દેવ ‘જનાર્ણ’ની અર્ચના કરવી જોઈએ।
Verse 2
दामोदराय पादौ तु हृषीकेशाय वै कटिम् । सनातनेति जठरमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७.२ ॥
પગોને ‘દામોદર’ માટે, કમરને ‘હૃષીકેશ’ માટે અર્પણ કરવું. ‘સનાતન’ મંત્રથી જઠરનું, અને વક્ષસ્થળ ‘શ્રીવત્સધારી’ માટે વિન્યાસ કરવો।
Verse 3
चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं च हरये तथा । मुञ्जकेशाय च शिरो भद्रायेति शिखां तथा ॥ ४७.३ ॥
‘ચક્રપાણિ’ કહીને બંને ભુજાઓનો, અને ‘હરિ’ કહીને કણ્ઠનો વિન્યાસ કરવો. શિર ‘મુઞ્જકેશ’ માટે, તથા શિખા ‘ભદ્ર’ માટે અર્પણ કરવી।
Verse 4
एवं सम्पूज्य संस्थाप्य कुम्भं पूर्ववदेव तु । विन्यस्य वस्त्रयुग्मं तु तस्योपरि ततो न्यसेत् ॥ ४७.४ ॥
આ રીતે વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને પૂર્વવત્ કુંભ સ્થાપિત કરવો. પછી તેના ઉપર વસ્ત્રોની જોડી મૂકી, ત્યારબાદ તેના ઉપર (નિયત વસ્તુ) સ્થાપિત કરવી.
Verse 5
काञ्चनं देवदेवं तु दामोदरसनामकम् । तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ४७.५ ॥
ત્યારબાદ સોનામય ‘દેવદેવ’ દામોદર નામધારી ભગવાનને, વિધાન મુજબ ક્રમશઃ ગંધ, પુષ્પ વગેરે અર્પણ કરીને યોગ્ય રીતે અર્ચના કરવી.
Verse 6
प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्याद् वेदवेदाङ्गपारगे । एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे ॥ ४७.६ ॥
પૂર્વવત્ તે વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત એવા બ્રાહ્મણને દાન આપવું. આ રીતે નિયમયુક્ત વ્યક્તિનો પ્રભાવ શું છે તે મારી પાસેથી સાંભળો.
Verse 7
एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम् ॥ ४७.७ ॥
હે વિભો! શ્રાવણ માસમાં આ વિધિ તને જણાવવામાં આવી છે. હવે તેનો જે પ્રભાવ—પાપનાશક—તે સાંભળ.
Verse 8
पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ॥ ४७.८ ॥
પ્રાચીન કાળે કૃતયુગમાં નૃગ નામનો મહાબલી રાજા હતો. શિકારમાં આસક્ત મનથી તે એક ભયંકર વનમાં ભટક્યો.
Verse 9
स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ॥ ४७.९ ॥
એક વખત તે ઘોડા દ્વારા દૂર લઈ જવાઈ મહાવનમાં પહોંચ્યો—જ્યાં વાઘ, સિંહ અને હાથીઓ ભરપૂર હતા અને દસ્યુઓ તથા સર્પોનો વાસ હતો।
Verse 10
एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ॥ ४७.१० ॥
ત્યાં રાજા એકલો હતો; તેણે વૃક્ષ નીચે ઘોડો છોડી દીધો અને પોતે કુશ પાથરી, દુઃખથી ભારિત થઈ સૂઈ ગયો।
Verse 11
तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ॥ ४७.११ ॥
એ જ સમયે ત્યાં જ રાત્રે મૃગોનો વધ કરવા ચૌદ હજાર શિકારીઓ આવ્યા અને રાજાને ચારે તરફથી ઘેરી લીધા।
Verse 12
तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ॥ ४७.१२ ॥
ત્યાં તેમણે સૂતો નૃગ રાજા જોયો—જે સોનું અને રત્નોથી શોભિત, અત્યંત પ્રચંડ અને પરમ શ્રીથી યુક્ત હતો।
Verse 13
ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ॥ ४७.१३ ॥
શિકારીઓ ઝડપથી જઈ પોતાના નેતાને જાણ કરી; અને તે પણ રત્ન અને સોનાના લોભે રાજાને મારવા ઉદ્યત થયો।
Verse 14
तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ४७.१४ ॥
ઘોડાના હેતુથી વનવાસીઓ હાથમાં તલવારો લઈને સૂતા રાજા પાસે આવી તેને પકડવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા।
Verse 15
तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ॥ ४७.१५ ॥
ત્યારે રાજાના શરીરમાંથી શ્વેત આભૂષણોથી શોભિત, હાર અને ચંદનથી વિભૂષિત એક સ્ત્રી પ્રગટ થઈ. ઊઠીને તેણે ચક્ર ધારણ કરી તે મ્લેચ્છોને પાડી દીધા।
Verse 16
दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥ ४७.१६ ॥
દસ્યોને મારી તે દેવી ફરી ઝડપથી રાજાના શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ. રાજા પણ તરત જ જાગ્યો અને જોયું; મ્લેચ્છો મરેલા દેખાતા તે દેવી પોતાના સ્વરૂપમાં લીન થઈ ગઈ।
Verse 17
अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छदृषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत्कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ॥ ४७.१७ ॥
અશ્વ પર ચઢીને તે ફરી વામદેવના આશ્રમમાં ગયો. ત્યાં ભક્તિપૂર્વક ઋષિને પૂછ્યું—“એ સ્ત્રી કોણ છે અને જે પાડી દેવાયા તે કોણ છે? હે મહર્ષિ, કૃપા કરીને આ વાત મને કહો.”
Verse 18
वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ ४७.१८ ॥
વામદેવે કહ્યું—“હે રાજન, બીજા જન્મમાં તું શૂદ્ર જાતિનો હતો. ત્યાં તું એક બ્રાહ્મણને દૂત તરીકે મોકલતો હતો ત્યારે શ્રાવણ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશી વિશે સાંભળ્યું હતું.”
Verse 19
सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयानघ ॥ ४७.१९ ॥
હે રાજન, વિધાન મુજબ તમે ભક્તિપૂર્વક તે વ્રત-ઉપવાસનું યથાવિધી પાલન કર્યું; તે પૂર્ણ થતાં, હે નિર્દોષ, તમે રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 20
सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ॥ ४७.२० ॥
સર્વ આપત્તિઓમાં તે દેવી તમારું રક્ષણ કરે છે; તેના દ્વારા પાપસંયુક્ત ક્રૂર મ્લેચ્છો વિનષ્ટ થયા. હે રાજન, તમારું પણ રક્ષણ થયું; તે જ શ્રાવણ દ્વાદશી છે।
Verse 21
एकैव पाति चापत्सु राज्यं एकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनेन्द्रं न ददुः पदम् ॥ ४७.२१ ॥
આપત્તિમાં એક જ (શક્તિ) રાજ્યનું રક્ષણ કરે છે અને એક જ (શક્તિ) ફળ આપે છે; તો પછી તે બાર તો કેટલા મહાન—જેનાથી ઇન્દ્રને પણ પદ મળ્યું નથી।
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (niyama and upavāsa) with social duty (dāna to a learned brāhmaṇa) and frames ritual practice as a stabilizing force during crisis (apad-rakṣā), illustrated through a narrative where protective power intervenes against violence in a forest setting.
The observance is specified for Śrāvaṇa māsa during the śukla-pakṣa on dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight).
While not a direct ecological treatise, the chapter situates moral order within a hazardous forest ecology (ghora-vana with predators and bandits), implying that disciplined conduct and protective governance reduce harm in vulnerable landscapes—an indirect model of maintaining terrestrial safety and stability within the Varāha–Pṛthivī didactic horizon.
Durvāsas (sage authority), Vāmadeva (ṛṣi with an āśrama), and King Nṛga (royal figure used for exemplum). Social categories appear via references to a prior śūdra birth and to mleccha/dasyu attackers as cultural outsiders in the narrative.