Adhyaya 122: The Greatness of Kokāmukha (Sacred Site Eulogy and Salvific Narrative)

Verse 1

अथ कोकामुखमाहात्म्यम् ॥ वराह उवाच ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तिर्यग्योनिगताश्चापि येन मुच्यन्ति किल्बिषात्

હવે કોકામુખ-માહાત્મ્ય. વરાહ બોલ્યા—હે વસુંધરા, ગુહ્યોમાં પરમ ગુહ્ય આ વાત સાંભળ; જેના દ્વારા તિર્યક્-યોનિમાં જન્મેલા પણ કિલ્બિષ (પાપકલુષ)માંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 2

अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां मैथुनं यो न गच्छति ॥ भुक्त्वा परस्य चान्नानि यश्चैव न विकुत्सति

જે અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ મૈથુન કરતો નથી, અને જે બીજાનું અન્ન ખાઈને પણ (અન્ન કે દાતાનો) તિરસ્કાર કરતો નથી.

Verse 3

बाल्ये वयस्यपि च यो मम नित्यमनुव्रतः ॥ येन केनापि सन्तुष्टो यो मातापितृपूजकः

જે બાળપણમાં અને યુવાનીમાં પણ સદા મારો અનુવ્રત રહે છે; જે જે કંઈ મળે તેમાં સંતોષ રાખે છે; અને જે માતા-પિતાનું પૂજન કરે છે.

Verse 4

आयासे जीवति न यः प्रविभागी गुणान्वितः ॥ दाता भोक्ता च कार्येषु स्वतन्त्रो नित्यसंयतः

જે માત્ર કષ્ટદાયક પરિશ્રમમાં જ જીવન નથી વિતાવતો; જે ન્યાયપૂર્વક વહેંચણી કરનાર અને ગુણવાન છે; જે કાર્યોમાં દાતા પણ છે અને યથોચિત ભોક્તા પણ; જે સ્વતંત્ર અને નિત્ય સંયમી છે.

Verse 5

विकर्म नाभिकुर्वीत कौमारव्रतसंस्थितः ॥ सर्वभूतदयायुक्तः सत्त्वेन च समन्वितः

કૌમારવ્રતમાં સ્થિત રહી તે વિકર્મ ન કરે; સર્વભૂતો પ્રત્યે દયાયુક્ત અને સત્ત્વ-શુદ્ધિથી સમન્વિત રહે।

Verse 6

मत्या च निःस्पृहःऽत्यन्तं परार्थेष्वस्पृहः सदा ॥ ईदृग्बुद्धिं समादाय मम लोकाय गच्छति ॥ इमं गुह्यं वरारोहे देवैरपि दुरासदम्

અને મનથી અત્યંત નિઃસ્પૃહ રહે; પરના ધન-સંપત્તિ પ્રત્યે સદા નિરાસક્ત રહે. આવી બુદ્ધિ ધારણ કરીને તે મારા લોકમાં જાય છે. હે વરારોહે! આ ગુહ્ય તત્ત્વ દેવોને પણ દુર્લભ છે।

Verse 7

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजानि कदाचन

હે અનવદ્યાંગી, હે અનઘે! હું જે કહું છું તે સાંભળ—ક્યારેક જરાયુજ, અંડજ, ઉદ્ભિજ્જ અને સ્વેદજ એવા જીવવર્ગો વિષે।

Verse 8

ततः पूर्वोत्तरे पार्श्वे नित्यं यो हृदि तिष्ठति ॥ अस्थीनि दर्शयामास अवशिष्टानि यानि तु

પછી પૂર્વોત્તર પાર्श્વમાં—જે નિત્ય હૃદયમાં નિવાસ કરે છે—જે જે અસ્થિઓ અવશેષ રહી હતી, તે તેણે દર્શાવી।

Verse 9

एतानि मम चास्थानि पूर्वदेहोद्भवानि च ॥ अहं पुराभवं मत्स्यः कोकेषु विचरन् जले

‘આ મારી જ અસ્થિઓ છે, પૂર્વ દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી. હું પૂર્વકালে મત્સ્ય થયો હતો અને કોકા પ્રદેશના જળમાં વિચરતો હતો.’

Verse 10

ये न हिंसन्ति भूतानि शुद्धात्मानो दयापराः ॥ यस्तु कोकामुखे देवि ध्रुवं प्राणान्परित्यजेत्

જે જીવજંતુઓને હિંસા કરતા નથી, શુદ્ધાત્મા અને દયાપરાયણ છે; પરંતુ હે દેવી, ‘કોકા’ના મુખ/પ્રવેશસ્થાને જે જાય, તે નિશ્ચયે પ્રાણ ત્યજે છે।

Verse 11

मनसा न चलत्येव मम वल्लभतां व्रजेत् ॥ ततो विष्णुवचः श्रुत्वा सा मही संशितव्रता

જેનું મન ડગમગતું નથી, તે નિશ્ચયે મને પ્રિય થવાની સ્થિતિ પામે છે. ત્યારબાદ વિષ્ણુના વચન સાંભળી તે ધરતી, દૃઢવ્રતા, (પ્રતિઉત્તર આપી/આગળ વધી)।

Verse 12

धरण्युवाच ॥ अहं शिष्या च दासी च भक्ता च त्वयि माधव

ધરણી બોલી—હે માધવ, હું તમારી શિષ્યા પણ છું, દાસી પણ છું, અને તમારી ભક્તા પણ છું।

Verse 13

एवं मे परमं गुह्यं त्वद्भक्त्या वक्तुमर्हसि ॥ चक्रं वाराणसीं चैव अट्टहासं च नैमिषम्

આ રીતે તમારી ભક્તિ દ્વારા તમે મને પરમ ગુહ્ય રહસ્ય કહેવા યોગ્ય છો—ચક્ર, વારાણસી, અટ્ટહાસ અને નૈમિષ (વિષે)।

Verse 14

भद्रकर्णह्रदं चैव हित्वा कोकां प्रशंससि ॥ नगरं च द्विरण्डं च मुकुटं मण्डलेश्वरम्

ભદ્રકર્ણ-હ્રદને છોડીને તમે કોકાની પ્રશંસા કરો છો; તેમજ નગર, દ્વિરંડ, મુકુટ અને મંડલેશ્વર (ની પણ)।

Verse 15

केदारं च ततो मुक्त्वा कि कोकां च प्रशंससि ॥ देवदारुवनं मुक्त्वा तथा जालेश्वरं विभुम्

કેદારને ત્યજીને તું કોકાની પ્રશંસા કેમ કરે છે? દેવદારુવનને ત્યજીને તેમજ વિભુ જાલેશ્વરને પણ (ત્યજીને)।

Verse 16

दुर्गं महाबलं मुक्त्वा किं वै कोकां प्रशंससि ॥ गोकर्णं च ततो मुक्त्वा शुद्धजाल्मेश्वरं तथा

મહાબળવાન દુર્ગા (દુર્ગાતીર્થ)ને ત્યજીને તું ખરેખર કોકાની પ્રશંસા કેમ કરે છે? પછી ગોકર્ણને ત્યજીને, તેમજ શુદ્ધજાલ્મેશ્વરને પણ।

Verse 17

एकलिङ्गं ततो मुक्त्वा किं वा कोकां प्रशंससि ॥ एवं पृष्टस्तथा भक्त्या माधवश्च महाप्रभुः

એકલિંગને ત્યજીને પછી તું કોકાની પ્રશંસા કેમ કરે છે? આ રીતે ભક્તિપૂર્વક પૂછવામાં આવતાં મહાપ્રભુ માધવ (ઉત્તર આપવા તૈયાર થયા)।

Verse 18

वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवमेतन्महाभागे यन्मां त्वं भीरु भाषसे

વરાહરૂપ ભગવાને વસુંધરાને પ્રત્યुत્તર આપ્યો. શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે મહાભાગે, હે ભીરુ, તું મને જે કહે છે તે એમ જ છે.

Verse 19

कथयिष्यामि ते गुह्यं कोका येन विशिष्यते ॥ एते रुद्राश्रिताः क्षेत्रा ये त्वया परिकीर्तिताः

કોકા જે કારણે વિશિષ્ટ બને છે તે ગુહ્ય રહસ્ય હું તને કહેશ. તું જે ક્ષેત્રોનું વર્ણન કર્યું છે, તે રુદ્ર-આશ્રિત પવિત્ર ક્ષેત્રો છે.

Verse 20

एते पाशुपताश्चैषां कोका भागवतस्य ह ॥ तत्रान्यत्ते प्रवक्ष्यामि महाख्यानं वरानने

એમાંના કેટલાક પાશુપત છે; અને કોકા ખરેખર ભાગવત પરંપરાને સંબંધિત છે. ત્યાં હું તને બીજું મહાખ્યાન કહું છું, હે સુમુખી।

Verse 21

तत्राल्पेनाम्बुना युक्ते ह्रदे मत्स्यस्तु तिष्ठति ॥ दृष्ट्वा तं लुब्धकस्तूर्णं बडिशेनाजहार ह ॥ तस्य हस्ताच्च बलवान् मत्स्यस्तूर्णं विनिर्गतः ॥ अथ श्येनस्तु तं हर्त्तुं मन्त्रयित्वा नभश्चरः

ત્યાં થોડા જળવાળા હ્રદમાં એક માછલી હતી. તેને જોઈ શિકારીએ તરત જ બડિશથી તેને બહાર ખેંચી લીધી. પરંતુ બળવાન માછલી તેના હાથમાંથી તુરંત છૂટી ગઈ. પછી આકાશમાં ઉડતો બાજ તેને ઝૂંટી લેવા નક્કી કરીને નજીક આવ્યો.

Verse 22

निपत्य तं गृहीत्वैव प्रोद्दीनस्त्वरयान्वितः ॥ अशक्तस्य ततो नेतुं मत्स्यः कोकामुखेऽपतत्

ઝપાટો મારી તેને પકડીને બાજ ઝડપથી ઉપર ઉડ્યો; પરંતુ આગળ લઈ જવામાં અસમર્થ થતાં માછલી કોકાના મુખ પાસે પડી ગઈ.

Verse 23

तत्क्षेत्रस्य प्रभावेण राजपुत्रोऽभवत्प्रभुः ॥ रूपवान् गुणवान् शुद्धः कुलेन वयसान्वितः

તે ક્ષેત્રના પ્રભાવથી તે રાજપુત્ર અને પ્રભુ બન્યો—રૂપવાન, ગુણવાન, શુદ્ધ, તથા ઉત્તમ કુળ અને યોગ્ય વયથી યુક્ત.

Verse 24

अथ कालेन तस्यैव मृगव्याधस्य चाङ्गना ॥ गृहीत्वा चैव मांसानि गच्छन्ती याति तत्र वै

પછી સમય જતાં એ જ શિકારીની પત્ની થોડું માંસ લઈને જતા જતા એ જ સ્થળે આવી પહોંચી.

Verse 25

एका चिल्ली मांसलुब्धा तद्धस्तान्मांसगर्द्धिनी ॥ आगत्यागत्य तरसा हर्त्तुं समुपचक्रमे

એક ચીલ માંસલોભી હતી; તેના હાથના માંસની લાલસાથી તે વારંવાર આવી ઉતાવળે તેને ઝૂંટવવા લાગી.

Verse 26

मृगव्याधा बलान्मांसं हर्तुकामां तु चिल्लिकाम् ॥ बाणेनैकेन संहत्य पातिता भुवि तत्क्षणात्

શિકારીએ ચીલને બળજબરીથી માંસ લઈ જવા ઇચ્છતી જોઈ, એક જ બાણથી ઘાયલ કરી તેને તત્ક્ષણે જમીન પર પાડી દીધી.

Verse 27

आकाशात्पातिता भद्रे कोकायां मम सन्निधौ ॥ जाता चन्द्रपुरे रम्ये राजपुत्री यशस्विनी

હે ભદ્રે! આકાશમાંથી પાતિત થયેલી તે, કોકામાં મારા સન્નિધિમાં, રમ્ય ચંદ્રપુરમાં યશસ્વી રાજપુત્રી રૂપે જન્મી.

Verse 28

सा व्यवर्द्धत कन्या तु वयोरूपगुणान्विता ॥ चतुःषष्टिकलायुक्ता पुरुषं सा जुगुप्सति

તે કન્યા યૌવન, રૂપ અને ગુણોથી યુક્ત થઈ વધતી ગઈ. ચોસઠ કલાઓમાં નિપુણ હોવા છતાં તે પુરુષ પ્રત્યે વિમુખતા ધરાવતી હતી.

Verse 29

रूपवाङ्गुणवाञ्छूरो युद्धकार्यार्थनिश्चितः ॥ सौम्यश्च पुरुषश्चैव सा च नेति जुगुप्सति

તે પુરુષ રૂપાળો, ગુણવાન અને શૂરવીર હતો, યુદ્ધકાર્ય અને ધર્મલક્ષ્યમાં દૃઢનિશ્ચયી; સૌમ્ય અને પૂર્ણ પુરુષ—તથાપિ તે ‘ના’ કહી તેને વિમુખતાથી ત્યજી દેતી હતી.

Verse 30

अथ केनचित्कालेन शक आनन्दपूरके ॥ सम्बन्धो जायते तयोर् मध्यमे वयसि स्थयोः

પછી થોડા સમય પછી, શકોના કાળમાં, આનંદથી પરિપૂર્ણ સ્થિતિમાં, મધ્યવયે સ્થિત તે બંને વચ્ચે પરસ્પર સંબંધ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 31

तथा तु तौ समासाद्य परस्परम् अथ क्रमात् ॥ यथान्यायं स विप्रोक्तं विधिदृष्टेन कर्मणा

આ રીતે તેઓ બંને પરસ્પર નજીક આવ્યા; પછી ક્રમશઃ, વિદ્વાન વિપ્રોએ કહ્યા મુજબ, વિધિસંમત કર્મ દ્વારા યોગ્ય રીતે આચરણ કર્યું।

Verse 32

स वै तथा समं नित्यं सा च तेन समं शुभा ॥ अन्योन्यं रममाणौ तौ मुहूर्तमपि नोज्झतः

તે સદા તેની સાથે સમભાવમાં રહ્યો, અને તે શુભા સ્ત્રી પણ તેની સાથે તેવી જ રહી; પરસ્પર આનંદ માણતા તેઓ બંને એક મુહૂર્ત પણ અલગ થયા નહીં।

Verse 33

गच्छत्येवं बहुतरे काले चैवाप्यनिन्दिता ॥ समप्रेम्णा च संयुक्ता सौहृदेन च नायकम्

આ રીતે લાંબો સમય પસાર થયો છતાં, તે નિંદારહિત સ્ત્રી સમાન પ્રેમ અને સૌહાર્દ દ્વારા નાયક સાથે જોડાયેલી રહી।

Verse 34

राजपुत्रस्तस्तोऽप्यत्र शकानां नन्दवर्द्धनः ॥ तस्या जायते मध्याह्ने शिरोरुगतिपीडिनी

અહીં પણ શકોમાં નંદવર્ધન નામનો એક રાજપુત્ર હતો; તેણીને મધ્યાહ્ને પીડાદાયક માથાનો દુખાવો થયો।

Verse 35

ये केचिद्भिषजस्तत्र गदेषु कुशलाः शुभे ॥ ते तत्रौषधयोगं च चक्रुस्तेनापि वेदना

હે શુભે! ત્યાં જે કોઈ વૈદ્યો રોગોમાં કુશળ હતા, તેમણે ત્યાં ઔષધિઓના પ્રયોગો કર્યા; છતાં એથી પણ વેદના શમી નહીં।

Verse 36

ननाश नैव संयातः कालो बहुतिथस्ततः ॥ न संबुध्यति चात्मानं विष्णुमायाविमोहितः

રોગ નાશ પામ્યો નહીં, અને ત્યારપછી લાંબા સમય સુધી કાળ પણ કોઈ નિષ્કર્ષે આવ્યો નહીં; વિષ્ણુની માયાથી વિમોહિત થઈ તે પોતાને ઓળખી શક્યો નહીં।

Verse 37

भजमाना विनीता च सौहृदाच्च विशेषतः ॥ एवं बहुगतः कालः कामभोगेषु सक्तयोः

સેવા કરતી, વિનમ્ર રહેતી, અને વિશેષ કરીને સ્નેહબંધથી—આ રીતે કામભોગોમાં આસક્ત એવા બંનેનો ઘણો સમય વીતી ગયો।

Verse 38

पूर्णे हि समये तत्तु उभयोश्च तदन्तरम् । तस्य कालः संवृतस्य योऽसौ पूर्वप्रतिस्तवः

પરંતુ નિર્ધારિત સમય પૂર્ણ થતાં—અને બંનેને સંબંધિત તે અંતરાલમાં—તેના આવરણ (ગુપ્ત થવા)નો કાળ આવી પહોંચ્યો; જે આગળ થનારનું પૂર્વપ્રસ્તાવ હતું।

Verse 39

ततः सर्वानवद्याङ्गी भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ किमिदं तव भद्रं ते वेदना जायते शिरॆ ॥

ત્યારે સર્વાંગે નિર્દોષ એવી સ્ત્રીએ પોતાના પતિને કહ્યું: “આ શું છે, પ્રિય? તારા માથામાં વેદના ઊભી થાય છે?”

Verse 40

एतदाचक्ष्व तत्त्वेन यद्यहं च तव प्रिया ॥ बहवो भिषजश्चैव नानाशास्त्रविशारदाः ॥

જો હું ખરેખર તારી પ્રિયા હોઉં, તો આ વાત તત્ત્વથી સત્યરૂપે મને કહો. વિવિધ શાસ્ત્રોમાં નિપુણ એવા ઘણા વૈદ્યો પણ છે.

Verse 41

कुर्वन्ति तव कर्माणि वेदना च न गच्छति ॥ एवं स प्रियया प्रोक्तस्तां प्रियां पुनरब्रवीत् ॥

તેઓ તારો ઉપચાર કરે છે, છતાં વેદના દૂર થતી નથી. પ્રિયાએ એમ કહ્યે પછી, તેણે પોતાની પ્રિયાને ફરી કહ્યું.

Verse 42

इदं किं विस्मृता भद्रे सर्वव्याधिसमन्वितम् ॥ यल्लब्धं मानुषत्वं च सुखदुःखसमन्वितम् ॥

તે બોલ્યો—હે ભદ્રે, શું તું આ ભૂલી ગઈ? પ્રાપ્ત થયેલું માનુષ્યત્વ સર્વ વ્યાધિઓથી યુક્ત છે અને તે સુખ-દુઃખથી પણ યુક્ત છે.

Verse 43

संसारसागरारूढं नातिप्रष्टुं त्वमर्हसि ॥ तेनैवं भाषिता बाला श्रोतुकामा वरानना ॥

સંસાર-સાગર પર આરુઢ થયેલાએ અતિશય પ્રશ્ન કરવો યોગ્ય નથી. તેણે એમ કહ્યે પછી, સાંભળવા ઇચ્છુક સુંદરમુખી બાલા સાંભળવામાં તત્પર રહી.

Verse 44

ततः कदाचिच्छयने सुप्तौ तौ दम्पती किल ॥ गते बहुतिथे काले पुनः पप्रच्छ सा प्रियम् ॥

પછી ક્યારેક શય્યા પર તે બંને દંપતિ સૂતા હતા. ઘણા દિવસો વીતી ગયા પછી તેણીએ ફરી પોતાના પ્રિયને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 45

कथयस्व तमेवार्थं यन्मया पूर्वपृच्छितम् ॥ किं मां न भाषसे नाथ साभिप्रायं वचस्तव ॥

મેં અગાઉ જે પૂછ્યું હતું તે જ વિષય કહો. હે નાથ, તમે મને કેમ નથી બોલતા? તમારા વચનોમાં કોઈ અભિપ્રાય જણાય છે.

Verse 46

गोप्यं वा किमचिदस्तीह किं गोपयसि मे पुरः ॥ अवश्यं चैव वक्तव्यं यद्यहं तव वल्लभा ॥

અહીં કંઈક ગુપ્ત છે શું? તમે મારા સામે કેમ છુપાવો છો? જો હું તમારી વલ્લભા હોઉં તો તમને અવશ્ય કહેવું જ જોઈએ.

Verse 47

इति निर्बन्धतः पृष्टः स शक्राधिपतिर्नृपः ॥ तां प्रियां प्रणयात्प्राह बहुमानपुरःसरम् ॥

આ રીતે આગ્રહપૂર્વક પૂછવામાં આવતા, શકોના અધિપતિ તે રાજાએ પોતાની પ્રિયાને સ્નેહથી કહ્યું; તેના વચનો પહેલાં આદરભાવ હતો.

Verse 48

मन्मातापितरौ गत्वा प्रसादय शुचिस्मिते ॥ मानार्हौ मानयित्वा तौ ययाहं जठरे धृतः ॥

હે શુચિસ્મિતે, મારી માતા-પિતાને મળવા જઈ તેમને પ્રસન્ન કર. જે બંને માનાર્હ છે—જેનાં ગર્ભમાં હું ધારિત થયો—તેમનો યથોચિત માન કર.

Verse 49

तयोराज्ञां पुरस्कृत्य मानयित्वा यथार्हतः ॥ अथ कोकामुखे गत्वा कथयिष्याम्यसंशयम् ॥

તેમની આજ્ઞાને સર્વોપરી રાખીને અને તેમને યથાર્થ માન આપીને, ત્યારબાદ હું કોકામુખે જઈ નિઃસંદેહ કહેશ.

Verse 50

स्वपूर्वजन्मवृत्तं तु देवानामपि दुर्लभम् ॥ तत्र ते कथयिष्यामि सर्ववृत्तमनिन्दिते ॥

હું તને મારા પૂર્વજન્મનો વર્તાંત કહેશ—જે દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે; ત્યાં, હે નિર્દોષે, હું તને સમગ્ર કથા વર્ણવીશ।

Verse 51

ततः सा ह्यनवद्याङ्गी श्वश्रूश्वशुरयोः पुरः ॥ गत्वा गृहीत्वा चरणौ ततस्ताविदमब्रवीत् ॥

પછી તે નિર્દોષ અંગોવાળી સ્ત્રી સાસુ અને સસરા સામે ગઈ; તેમના ચરણ પકડીને તેણે તેમને આ વચન કહ્યું।

Verse 52

किञ्चिद्विज्ञप्तुकामास्मि तत्र वामवधी्यताम् ॥ भवदाज्ञां पुरस्कृत्य भवद्भ्यामनुमानितौ ॥

મારે એક નાની વિનંતી રજૂ કરવી છે—કૃપા કરીને તમે બંને તેને સાંભળો। તમારી આજ્ઞાને અગ્રસ્થાને રાખીને, તમે બંને અમને સંમતિ આપો।

Verse 53

पुण्ये कोकामुखे गन्तुमिच्छावस्तत्र वां गुरू ॥ कार्यगौरवभावेन न निषेध्यौ कथञ्चन ॥

અમે પુણ્યસ્થાન ‘કોકામુખ’ જવા ઇચ્છીએ છીએ—ત્યાં, હે પૂજ્ય ગુરુજનો। કાર્યની ગંભીરતા કારણે અમને કોઈ રીતે પણ રોકવા ન જોઈએ।

Verse 54

अद्य यावत्किमपि वां याचितं न मया क्वचित् ॥ पुरस्ताद्ध्यावयोस्तन्मे याचितं दातुमर्हतः ॥

આજ સુધી મેં તમે બંને પાસે ક્યારેય કંઈ માંગ્યું નથી; તેથી અમે તમારી સામે ઊભા છીએ—હું હવે જે વિનંતી કરું છું તે તમે બંને આપવાને યોગ્ય છો।

Verse 55

शिरावेधेनया युक्तः सदा तव सुतो ह्ययम् ॥ मध्याह्ने मृतकल्पो वै जायते ह्यचिकित्सकम् ॥

તમારો આ પુત્ર સદા માથામાં ભેદક પીડાથી પીડિત રહે છે. મધ્યાહ્ને તે જાણે મૃતપ્રાય બને છે; ખરેખર આ સ્થિતિ અચિકિત્સ્ય છે.

Verse 56

सुखानि सर्वविषयान्विसृज्य परिपीडितः ॥ कोकामुखं विना कष्टं न निवृत्तं भविष्यति ॥

બધા વિષયસુખો અને ઇન્દ્રિયભોગો ત્યજીને તે ભારે પીડિત છે. કોકામુખ વિના આ કષ્ટનો અંત નહીં આવે.

Verse 57

दम्पतिभ्यां हि मननं रोचतां सर्वथैव हि ॥ ततो वधूवचः श्रुत्वा शकानामधिपो नृपः ॥

આ વિચાર-વિમર્શ દંપતીને સર્વ રીતે ગમ્યો. ત્યારબાદ વધૂના વચન સાંભળી શકોના અધિપતિ રાજાએ (ઉત્તર આપ્યો).

Verse 58

करेण स्वयमादाय वधूं पुत्रमुवाच ह ॥ किमिदं चिन्तितं वत्स कोकामुखगमं प्रति ॥

રાજાએ પોતે વધૂનો હાથ પકડી પુત્રને કહ્યું—“વત્સ, કોકામુખ જવા વિષે તું શું વિચાર્યું છે?”

Verse 59

हस्त्यश्वरथयानानि स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ॥ सर्वमेतत्तु सप्ताङ्गं कोशकोष्ठादिसंयुतम्

“હાથી, ઘોડા, રથો, વાહનો અને અપ્સરાસ સમાન સ્ત્રીઓ—આ બધું રાજ্যের સપ્તાંગ સહિત, તથા ખજાનો, કોઠાર વગેરે સાથે યુક્ત…”

Verse 60

शरणं वित्तयो राज्यं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ मित्रं वरासनं चैव गृह्णीष्व सुतसत्तम

શરણ, ધન અને રાજ્ય—આ બધું તારા પર જ પ્રતિષ્ઠિત છે. હે પુત્રશ્રેષ્ઠ, મિત્રોને તથા ઉત્તમ સિંહાસનને પણ સ્વીકાર કર.

Verse 61

त्वयि प्रतिष्ठिताः प्राणाः सन्तानं च तदुत्तरम् ॥ ततः पितुर्वचः श्रुत्वा राजपुत्रो यशस्विनि

તારા પર જ અમારા પ્રાણ અને ત્યારપછીની સંતતિ પણ પ્રતિષ્ઠિત છે. પછી પિતાના વચન સાંભળી તે યશસ્વી રાજપુત્ર…

Verse 62

पितुः पादौ गृहीत्वा च प्रोवाच विनयान्वितः ॥ अलं राज्येन कोशेन वाहनेन बलेन वा

પિતાના ચરણ પકડી તે વિનયપૂર્વક બોલ્યો—‘રાજ્ય, કોષ, વાહનો કે બળ—આ બધું પૂરતું; મને તેની જરૂર નથી.’

Verse 63

गन्तुमिच्छामि तत्राहं तूर्णं कोकामुखं महत् ॥ शिरोवेदनया युक्तो यदि जीवाम्यहं पितः

હું ત્યાં ઝડપથી જવા ઇચ્છું છું—તે મહાન કોકામુખમાં. હે પિતા, જો હું શિરવેદનાથી પીડિત હોવા છતાં જીવતો રહું તો…

Verse 64

तदा राज्यं बलं कोशो ममैवैतन्न सशंयः ॥ तत्रैव गमनान्मह्यं वेदना नाशमेष्यति

ત્યારે રાજ્ય, બળ અને કોષ નિઃસંદેહ મારા જ હશે. ત્યાં જવાથી મારી વેદના નાશ પામશે.

Verse 65

पुत्रोक्तमवधार्यैव शकानामधिपो नृपः ॥ अनुजज्ञे ततः कोकां गच्छ पुत्र नमोऽस्तु ते

પુત્રના વચનને સારી રીતે વિચાર્યા પછી શકોના અધિપતિ રાજાએ અનુમતિ આપી—“પુત્ર, કોકા જા; તને નમસ્કાર.”

Verse 66

अथ दीर्घेण कालेन प्राप्तः कोकामुखं त्विदम् ॥ तत्र गत्वा वरारोहा भर्त्तारमिदमब्रवीत् १७३॥ पूर्वपृष्टं मया यत्ते वक्ष्यामीति च मां प्रति ॥ कोकामुखे त्वयाप्युक्तं तदेतन्मम कथ्यताम्

પછી લાંબા સમય પછી તે આ કોકામુખે પહોંચ્યો. ત્યાં જઈ સુંદર નિતંબવાળી સ્ત્રીએ પતિને કહ્યું—“મેં પહેલાં જે પૂછ્યું હતું અને તમે ‘હું કહેશ’ એમ કહ્યું હતું, તથા કોકામુખે પણ તમે જે કહ્યું હતું—તે હવે મને કહો.”

Verse 67

निशम्येति प्रियाप्रोक्तं राजपुत्रो यशस्विनि ॥ प्रहस्याह भिया तां तु समालिङ्ग्य वसुन्धरे

પ્રિયાના વચન સાંભળી યશસ્વી રાજપુત્ર હસતાં હસતાં, ભયભીત તેણીને આલિંગન કરીને બોલ્યો—હે વસુંધરા।

Verse 68

रजनी सम्प्रवृत्तेयं सुखं स्वापो विधीयताम् ॥ श्वः सर्वं कथयिष्यामि यत्ते मनसि वर्त्तते

રાત્રી શરૂ થઈ છે; સુખથી શયન કરો. કાલે તમારા મનમાં જે છે તે બધું હું કહેશ.

Verse 69

व्याधेन निगृहीतोऽस्मि बडिशेन जलेचरः॥ तद्धस्तान्निर्गतस्तत्र बलेन पतितो भुवि

હું જલચર હતો; શિકારીએ બડિશ (માછલીનો કાંટો) વડે મને પકડી લીધો. પછી તેના હાથમાંથી છૂટી જઈ બળથી ત્યાં જમીન પર પડી ગયો.

Verse 70

प्रभातायां तु शर्वर्यां स्नातौ क्षौमविभूषितौ॥ प्रणम्य शिरसा विष्णुं हस्ते गृह्य ततः प्रियाम्

પ્રભાતે, રાત્રિ સમાપ્ત થતાં, બંને સ્નાન કરીને ક્ષૌમવસ્ત્રોથી વિભૂષિત થયા. શિર નમાવી વિષ્ણુને પ્રણામ કરી, પછી તેણે પોતાની પ્રિયાનો હાથ પકડી લીધો.

Verse 71

श्येनेनामिषलुब्धेन नखैर्विद्धोऽस्मि सुन्दरि॥ नीत आकाशमार्गेण तस्माच्च पतितोऽत्र वै

હે સુન્દરી, માંસલોભી શ્યેન (બાજ) એ પોતાના નખોથી મને વિંધ્યો. આકાશમાર્ગે લઈ જઈ, પછી ખરેખર મને અહીં પાડી દીધો.

Verse 72

एतत्ते कथितं भद्रे पूर्वपृष्टं च यत्त्वया॥ गच्छ सुन्दरि भद्रं ते यत्र ते वर्त्तते मनः

હે ભદ્રે, તું પહેલાં જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તને કહી દીધું. હે સુન્દરી, તારો કલ્યાણ થાઓ—જ્યાં તારો મન વળે ત્યાં જા.

Verse 73

ततः साप्यनवद्याङ्गी रक्तपद्मशुभानना॥ करुणं स्वरमादाय भर्त्तारं पुनरब्रवीत्

પછી તે પણ—નિર્દોષ અંગોવાળી, લાલ કમળ જેવી શુભ મુખવાળી—કરુણ સ્વર ધારણ કરીને પોતાના પતિને ફરી બોલી.

Verse 74

एतदर्थं मया भद्र गुह्यं नोक्तं तथा स्वकम्॥ अहं च यादृशी पूर्वमभवं तच्छृणुष्व मे

હે ભદ્ર, આ કારણથી મેં મારું પોતાનું ગુહ્ય રહસ્ય પહેલાં કહ્યું નહોતું. અને હું પહેલાં જેવી હતી, તે મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 75

स्थापयित्वा मांसभारान्प्रियायाः सविधे स्वयम्॥ काष्ठान्यानयितुं यातः क्षुधितो मांसपाचने

તેણે પોતે પ્રિયાના સન્નિધિમાં માંસના ભાર મૂકી, ભૂખ્યો થઈ માંસ રાંધવા માટે લાકડાં લાવવા ગયો।

Verse 76

क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता चिल्ली गगनगामिनी॥ वृक्षोपरी समासीना भक्ष्यं चैव विचिन्वती

ભૂખ અને તરસથી થાકેલી, આકાશમાં ફરતી ચિલ્લી પક્ષી વૃક્ષ પર બેસીને ભક્ષ્ય શોધવા લાગી।

Verse 77

अथ कश्चिन्मृगव्याधो हत्वा वनचरान्बहून्॥ संगृह्य मांसभारान्वै तेन मार्गेण संगतः

પછી એક મૃગવ્યાધે અનેક વનચરોને મારી માંસના ભાર એકત્ર કર્યા અને એ જ માર્ગે તેની સાથે ભેટ થઈ।

Verse 78

प्रवृत्तोऽग्निमुपादाय तावदुड्डीय सत्वरम्॥ मांसपिण्डो मया विद्धो दृढैर्वज्रमयैर्नखैः

તે અગ્નિ લાવવા નીકળ્યો ત્યારે હું તરત જ ઝડપથી ઉડી ગયો; અને વજ્ર સમ કઠોર નખોથી મેં માંસના પિંડને આઘાત કર્યો।

Verse 79

न च सक्तास्मि संहर्तुं मांसभारप्रपीडिता ॥ अशक्ता दूरगमने सविधे हि व्यवस्थिताः ॥

માંસના ભારથી પીડિત હોવાથી હું તેને સંહારવા સમર્થ ન હતી; દૂર જઈ શકી નહિ તેથી નજીકમાં જ રહી।

Verse 80

भक्षयित्वा ततो मांसं व्याधः संहृष्टमानसः ॥ अपश्यन्मांसपिण्डं तु मृगयामास पार्श्वतः ॥

પછી માંસ ભક્ષી તે વ્યાધ હર્ષિત મનનો થયો. માંસનો પિંડ જોઈ તેણે નજીકમાં શિકાર શોધવા માંડ્યું.

Verse 81

विद्धा बाणेन मां तत्र भक्षयन्तमिपातयत् ॥ ततोऽहं भ्रममाणा वै निश्चेष्टा गतजीविता ॥

ત્યાં બાણથી મને વિંધિ, હું ખાતી હતી ત્યારે તેણે મને પાડી દીધી. પછી હું ચક્કર ખાતી નિશ્ચેષ્ટ થઈ—પ્રાણ વિદાય થયા.

Verse 82

पतितास्म्यवशा भद्र कालतन्त्रे दुरासदे ॥ एतत्क्षेत्रप्रभावेण त्वकामापि नृपात्मजा ॥

હે ભદ્ર, હું અસહાય બની કાળના દુર્જય તંત્રમાં પડી ગઈ. પરંતુ આ ક્ષેત્રના પ્રભાવથી, ઇચ્છા ન હોવા છતાં, હું રાજકન્યા બની.

Verse 83

जातास्मि त्वत्प्रिया चापि स्मरन्ती पूर्वजन्म तत् ॥ एतानि पश्य चास्थीनि शेषाणि बहुकालतः ॥

હું જન્મ લઈને તારી પ્રિયા પણ બની, તે પૂર્વજન્મને સ્મરતી. અને જો, આ અસ્થિઓ—ઘણા સમયથી બાકી રહેલા અવશેષો છે.

Verse 84

गलितान्यल्पशेषाणि प्राणनाथ समीपतः ॥ एवं सा दर्शयित्वा तु भर्तारं पुनरब्रवीत् ॥

હે પ્રાણનાથ, આ નજીક જ છે—ગળી ગયેલા, થોડાં જ અવશેષ. આમ બતાવીને તે પોતાના પતિને ફરી બોલી.

Verse 85

आनीतोऽसि मया भद्र स्थानं कोकामुखं प्रति ॥ एतत्क्षेत्रप्रभावेण तिर्यग्योनिगताऽपि ॥

હે ભદ્રે, મેં તને કોકામુખ નામના સ્થાને લાવી છે. આ ક્ષેત્રના પ્રભાવથી તિર્યક્-યોનિમાં ગયેલી પણ (જીવ) …

Verse 86

उत्तमे तु कुले जाता मानुषी जातिमाश्रिताः ॥ यं यं प्रवक्ष्यसे धर्मं विष्णुप्रोक्तं यशोधन ॥

…ઉત્તમ કુળમાં જન્મ લઈને માનવ જાતિ પ્રાપ્ત કરે છે. હે યશોધન, વિષ્ણુએ ઉપદેશેલો જે જે ધર્મ તું કહેશ, …

Verse 87

तं तमेव करिष्यामि विष्णुलोके सुखावहम् ॥ ततस्तस्या वचः श्रुत्वा लब्धपूर्वस्मृतिर्नृपः ॥

—એ જ એ જ ધર્મ હું આચરીશ, જે વિષ્ણુલોકમાં સુખ આપનાર છે. ત્યારબાદ તેણીના વચન સાંભળી રાજાને પૂર્વસ્મૃતિ પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 88

विस्मयं परमं गत्वा साधु साध्वित्यपूजयत् ॥ तस्मिन् क्षेत्रे च यत्कर्म कर्तव्यं धर्मसंहितम् ॥

પરમ આશ્ચર્ય પામી તેણે ‘સાધુ, સાધુ’ કહી (તેણીનું) સન્માન કર્યું. અને તે ક્ષેત્રમાં ધર્મસંગત કયું કર્મ કરવું જોઈએ (એ વિચાર્યું/પૂછ્યું).

Verse 89

तच्छ्रुत्वा कानिचिद्देवी स्वयं चक्रे पतिव्रता॥ अन्येऽपि सर्वे तच्छ्रुत्वा यस्य यद्रोचते प्रियम्॥

તે સાંભળીને પતિવ્રતા દેવીએ પોતે જ કેટલાક (અનુષ્ઠાન) કર્યા. અન્ય સૌએ પણ તે સાંભળીને, જેને જે પ્રિય લાગ્યું તે (અર્પણ/કર્યું).

Verse 90

ददतुḥ परमप्रीतौ पात्रेभ्यश्च यथार्हतः॥ येऽन्ये तत्सार्थमासाद्य यातास्तेऽपि वसुन्धरे॥

તેમણે પરમ આનંદથી, યથાર્થ રીતે યોગ્ય પાત્રોને દાન આપ્યું. હે વસુંધરા, જે અન્ય લોકો પણ એ જ હેતુથી ત્યાં આવ્યા હતા, તેઓ પણ કૃતાર્થ થઈ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 91

ब्राह्मणेभ्यो ददुḥ स्वानि विष्णुभक्त्या यतव्रताḥ॥ तत्र स्थित्वा वरारोहे मम कर्मव्यवस्थितः॥

વિષ્ણુભક્તિથી વ્રતમાં સંયમિત રહી તેમણે પોતાની સંપત્તિ બ્રાહ્મણોને દાન આપી. હે વરારોહે, ત્યાં રહી તેઓ મારી કર્મવ્યવસ્થા મુજબ નિયત થયા.

Verse 92

तत्क्षेत्रस्य प्रभावेण श्वेतद्वीपमुपागताः॥ एवं स राजपुत्रोऽपि मम कर्मव्यवस्थितः॥

તે ક્ષેત્રના પ્રભાવથી તેઓ શ્વેતદ્વીપે પહોંચ્યા. એ જ રીતે તે રાજપુત્ર પણ મારી કર્મવ્યવસ્થા મુજબ નિયત થયો.

Verse 93

मुक्त्वा तु मानुषं भावं श्वेतद्वीपमुपागतः॥ सर्वे च पुरुषास्तत्र आत्मनात्मानुदर्शनात्॥

માનુષ ભાવ ત્યજી તે શ્વેતદ્વીપે પહોંચ્યો. અને ત્યાંના સર્વ પુરુષો આત્મા દ્વારા આત્માના દર્શનથી (તેમ જ) હતા.

Verse 94

शुक्लाम्बरधरा दिव्यभूषणैश्च विभूषिताḥ॥ दीप्तिमन्तो महाकायाḥ सर्वे च शुभदर्शनाः॥

તેઓ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરતા અને દિવ્ય આભૂષણોથી વિભૂષિત હતા; તેજસ્વી, મહાકાય, અને સર્વે શુભદર્શન હતા.

Verse 95

स्त्रियोऽपि दिव्या यत्रत्या दिव्यभूषणभूषिताḥ॥ तेजसा दीप्तिमत्यश्च शुद्धसत्त्वविभूषिताḥ॥

ત્યાંની સ્ત્રીઓ પણ દિવ્ય હતી, દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત. તેજથી દીપ્તિમાન અને શુદ્ધ સત્ત્વથી વિભૂષિત હતી।

Verse 96

मयि शुद्धं परं भावमारूढाः सत्यवर्च्चसः॥ एतत्ते कथितं देवि कोकामुखमनुत्तमम्॥

મારા પ્રત્યે શુદ્ધ અને પરમ ભાવમાં આરૂઢ થઈ તેઓ સત્યતેજથી દીપ્ત હતા. હે દેવી, કોકામુખનું આ અનુત્તમ વર્ણન તને કહેલું છે।

Verse 97

यत्र मत्स्यश्च चिल्ली च सकामा ये समागताः॥ केचिच्चान्द्रायणं कुर्युḥ केचिच्चैव जलाशनम्॥

જ્યાં ઇચ્છાવાળા લોકો ભેગા થતા—(આહારમાં) માછલી અને ચિલ્લી વગેરે સાથે. કેટલાક ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરતા, અને કેટલાક માત્ર જલાહાર કરતા।

Verse 98

ते च विष्णुमयान्धर्मान्द्विजस्तांस्तान्त्समाचरेत्॥ बहुधान्यवरं रत्नं दम्पत्योऽथ यशस्विनि॥

અને દ્વિજે તે વિવિધ ધર્મો આચરવા જોઈએ, જે વિષ্ণુમય છે. હે યશસ્વિની, દંપતી બહુ ધાન્ય અને ઉત્તમ રત્ન વગેરે દાન આપે છે।

Verse 99

कुर्वन्तो मम कर्माणि भाव्यं पञ्चत्वमागताः ॥ ततः क्षेत्रप्रभावेन मम कर्मप्रभावतः ॥

મારા વિહિત કર્મો કરતા કરતા તેઓ સમય આવતાં પંચત્વને (પંચભૂતમાં લય, એટલે મૃત્યુ) પ્રાપ્ત થયા. ત્યારબાદ ક્ષેત્રના પ્રભાવથી અને મારા વિધાનના પ્રભાવથી (તેમની ગતિ આગળ વધી).

Verse 100

मम चैव प्रसादेन श्वेतद्वीपमुपागतः ॥ एवं स राजपुत्रोऽथ सर्वभूतगुणान्वितः ॥ ११२ ॥ भुक्त्वा तु मानुषं भावमूर्ध्वशाखोऽनुतिष्ठति ॥ योऽसौ परिजनस्तस्य मम कर्मव्यवस्थितः ॥ ११३ ॥ मानुषं भावमुत्सृज्य मम लोकमुपागतः ॥ सर्वशो द्युतिमांस्तत्र आत्मनानात्मदर्शनात् ॥

મારી કૃપાથી જ તે શ્વેતદ્વીપે પહોંચ્યો. આમ તે રાજપુત્ર સર્વભૂતના ગુણોથી યુક્ત થઈ માનુષભાવ ભોગવી ઊર્ધ્વગામી થયો. તેનો તે પરિજન મારા વિધાનમાં સ્થિત હતો; માનુષભાવ ત્યજી મારા લોકમાં આવ્યો અને આત્મા તથા અનાત્માના દર્શનથી ત્યાં સર્વ રીતે તેજસ્વી બન્યો.

Verse 101

याश्च तत्र स्त्रियः काश्चित्सर्वाश्चोत्पलगन्धिनीः ॥ मायया मतिमन्मुक्ताः सर्वाश्चैव प्रियावृताः ॥

અને ત્યાં જે કોઈ સ્ત્રીઓ હતી, તે સર્વે કમળ જેવી સુગંધવાળી હતી. માયા દ્વારા તેઓ પોતાની મતિ સહિત મુક્ત થઈ અને સર્વે પ્રિય અવસ્થાથી આવૃત, એટલે કલ્યાણમાં સ્થિત રહ્યા.

Verse 102

प्रसादान्मम सुश्रोणि श्वेतद्वीपमुपागताः ॥ एष धर्मश्च कीर्तिश्च शक्तिश्चैव महद्यशः ॥

હે સુશ્રોણિ, મારી કૃપાથી તેઓ શ્વેતદ્વીપે પહોંચ્યા. આ જ ધર્મ છે, આ જ કીર્તિ છે, આ જ શક્તિ છે અને આ જ મહાન યશ છે.

Verse 103

कर्मणां परमं कर्म तपसां च महत्तपः ॥ आख्यानानां च परमं कृतीनां परमा कृतीः ॥

કર્મોમાં આ પરમ કર્મ છે; તપોમાં આ મહાતપ છે; આખ્યાનોમાં આ પરમ આખ્યાન છે; અને કૃત્યોમાં આ પરમ કૃતિ છે.

Verse 104

धर्माणां च परो धर्मस्तवार्थं कीर्तितो मया ॥ क्रोधनाय न तं दद्यान्मूर्खाय पिशुनाय च ॥

અને ધર્મોમાં આ ઉચ્ચ ધર્મ છે, જે મેં તારા હિત માટે પ્રગટ કર્યો છે. તેને ક્રોધી વ્યક્તિને, મૂર્ખને અને પિશુન (નિંદક) ને આપવો નહીં.

Verse 105

अभक्ताय न तं दद्यादश्रद्धाय शठाय च ॥ दीक्षितायैव दातव्यं सुप्रपन्नाय नित्यशः ॥

અભક્તને, અશ્રદ્ધાળુને અને છલકપટ કરનારને આ ન આપવું જોઈએ. નિત્યે માત્ર દીક્ષિત અને સમ્યક્ શરણાગતને જ આપવું યોગ્ય છે.

Verse 106

सोऽपि मुच्येत पूतात्मा गर्भाद्योनिभवाद्भयात् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे महाख्यानं महौजसम् ॥

તે પણ—પવિત્ર આત્માવાળો બની—ગર્ભજન્ય યોનિજનમ અને દેહધારણથી ઉત્પન્ન ભયથી મુક્ત થાય છે. હે ભદ્રે, આ મહૌજસ્વી મહાખ્યાન તને કહેલું છે.

Verse 107

य एतेन विधानॆन गत्वा कोकामुखं महत् ॥ तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं चिल्लीमत्स्यौ यथा पुरा ॥

જે આ વિધાન મુજબ મહાન કોકામુખે જાય છે, તેઓ પણ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે—જેમ પૂર્વકાળે ચિલ્લી અને મત્સ્ય માછલીઓએ કરી હતી.

Verse 108

वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

વરાહરૂપ ધારણ કરનાર દેવને વસુંધરાએ પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 109

तत्तत्सर्वेऽपि कुर्वन्ति विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ तत्र तौ दम्पती द्रव्यमन्नं रत्नं द्विजेषु च

તેઓ બધા વિધિશાસ્ત્રે દર્શાવેલા કર્મ પ્રમાણે તે તે કૃત્યો કરે છે. ત્યાં તે દંપતી દ્વિજોમાં ધન, અન્ન અને રત્નોનું દાન કરે છે.

Verse 110

तेऽपि कुर्वन्ति कर्माणि मम भक्ताः व्यवस्थिताः ॥ तेऽपि दीर्घेण कालेन अटमानाः इतस्ततः

તેઓ પણ—મારા સુવ્યવસ્થિત ભક્તો—વિધિપ્રમાણે કર્મો કરે છે; છતાં લાંબા કાળે તેઓ પણ અહીં-ત્યાં ભટકતા રહે છે।

Verse 111

पण्डिताय च दातव्यं यश्च शास्त्रविशारदः ॥ एतन्मरणकालेऽपि धारयेद्यः समाहितः

આ દાન પંડિતને—જે શાસ્ત્રોમાં પારંગત હોય—આપવું જોઈએ. જે સમાહિત રહી મૃત્યુકાળે પણ આ ઉપદેશ ધારણ કરે છે, તે પ્રશંસનીય છે।

Verse 112

कृतं कोकामुखे चैव मम क्षेत्रे हि सुन्दरि ॥ कश्चिल्लुब्धो मिषाहारश्चरन् वै कोक-मण्डले

હે સુન્દરી, આ ઘટના કોકામુખે—મારા ક્ષેત્રમાં જ—ઘટી. કોક-મંડળમાં માંસાહારી એક લોભી શિકારી ફરતો હતો।

Verse 113

रूपवाङ्गुणवाञ्छूरः युदकार्यार्थनिष्ठितः ॥ सौम्यं च पुरुषं चैव सर्वानभिजुगुप्सति

તે રૂપવાન, ગુણવાન અને શૂરવીર હતો, પોતાના કાર્યહેતુમાં નિષ્ઠિત. તે સૌમ્ય અને સજ્જન પુરુષનો આદર કરતો અને કોઈને તુચ્છ માનતો નહોતો।

Verse 114

अयने गत एतेषां वृत्तं कौतूहलं भुवि ॥ अन्योऽन्यप्रीतियुक्तौ तु नान्योऽन्यं जहतुः क्वचित्

સમયનો પ્રવાહ આગળ વધતાં તેમની વાર્તા પૃથ્વી પર કૌતૂહલનું વિષય બની. પરસ્પર પ્રેમથી જોડાયેલા તેઓ ક્યારેય એકબીજાને છોડતા નહોતા।

Verse 115

मुच्यतां मानुषं भावं तां जातिं स्मर पौर्‌विकीम् ॥ अथ कौतूहलं भद्रे श्रवणे पूर्वजन्मनः

માનુષ્યભાવ છોડો; તે પૂર્વજન્મની જાતિને સ્મરો. પછી, હે ભદ્રે, પૂર્વજન્મનું શ્રવણ કરવા કૌતૂહલ થાય છે.

Verse 116

कदाचिन्नोक्तपूर्वं ते रहस्यं परमं महत् ॥ त्वरितं गन्तुमिच्छामि विष्णोस्तत्परमं पदम्

ક્યારેક તને અગાઉ પરમ મહાન રહસ્ય કહેવામાં આવ્યું હતું. હું ઝડપથી વિષ્ણુના તે પરમ પદે જવા ઇચ્છું છું.

Verse 117

वणिजश्चैव पौराश्च वैश्याश्चापि वराङ्गनाः ॥ अनुजग्मू राजपुत्रं कोकामुखपथे स्थितम्

વણિકો, નગરજનો અને વૈશ્યો—તથા શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ પણ—કોકામુખના માર્ગ પર સ્થિત રાજપુત્રને અનુસર્યા.

Verse 118

तेन तस्य प्रहारेण जाता शिरसि वेदना ॥ अहमेव विजानामि नान्यो जानाति मां विना

તેના પ્રહારથી મારા માથામાં વેદના થઈ. આ હું જ જાણું છું; મારા વિના બીજો કોઈ જાણતો નથી.

Verse 119

तावद्ददर्श मां तत्र खादन्तीं मांसपिण्डिकाम्॥ ततः स धनुरुद्यम्य सशरं च व्यकर्षत॥

ત્યારે જ તેણે મને ત્યાં માંસનો પિંડ ખાતી જોઈ. પછી તેણે ધનુષ ઉઠાવી બાણ સાથે ખેંચ્યું.