Adhyaya 121: Avoidance of Rebirth in the Womb: Ethical Conduct and the Prevention of Degraded Rebirth
Garbha-gamana-nivṛttiḥ (Viyoni-gati-niṣedhaḥ)
Ethical-Discourse (Dharma, Social Conduct, and Ecological-Ethical Orientation)
આ અધ્યાયમાં વરાહ ભગવાન પૃથ્વી (વસુંધરા/માધવી)ને ઉપદેશ આપે છે—જે ગુણો અને આચરણોથી મનુષ્ય ‘ફરી ગર્ભમાં નથી જતો’, એટલે પુનર્જન્મચક્રથી નિવૃત્ત થઈ વરાહલોકને પામે છે. વિનય, બહુ કર્મ કર્યાં છતાં અહંકારરહિતતા, આંતરિક શુદ્ધિ, કર્તવ્ય-અકર્તવ્યનો વિવેક, શીત-ઉષ્ણ આદિ કષ્ટોની સહનશક્તિ, સત્ય, ઈર્ષ્યારહિતતા, દાંપત્યનિષ્ઠા, મૃદુ અને હિતકારી વાણી, બ્રાહ્મણો તથા અતિથિઓની સેવા—આ ગુણો વર્ણવાયા છે. ઉપરાંત અહિંસા, સર્વભૂતહિત, ધન અને દુઃખમાં સમભાવ, તથા ક્રોધ-લોભ-મોહનો સંયમ પણ જરૂરી કહેવાયો છે. મનુ, અંગિરસ, શુક્ર, ગૌતમ, સોમ, રુદ્ર વગેરે અનેક ધર્માધિકારીઓનો ઉલ્લેખ કરીને, પોતાના સ્થાપિત ધર્મનું પાલન અને પંથનિંદા ટાળવાની શિક્ષા આપવામાં આવે છે—સમાજવ્યવસ્થા અને પૃથ્વીના કલ્યાણ માટે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 121
Verse 1
अथ जन्माभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ येन गर्भं न गच्छेत तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ कथयिष्यामि ते ह्येवं सर्वधर्मविनिश्चयम् ॥
હવે જન્માભાવ (જન્મનિવૃત્તિ) વિષય. શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે વસુંધરે, જેના દ્વારા ફરી ગર્ભમાં ન જવું પડે તે સાંભળ; હું તને આ રીતે સર્વ ધર્મોનો નિશ્ચિત નિર્ણય કહું છું।
Verse 2
कृत्वापि विपुलं कर्म आत्मानं न प्रशंसति ॥ करोति बहुकर्माणि शुद्धेनैवान्तरात्मना ॥
વિપુલ કર્મ કર્યા છતાં તે પોતાની પ્રશંસા કરતો નથી; શુદ્ધ અંતરાત્માથી તે અનેક કર્મો કરે છે।
Verse 3
कृत्वा तु मम कर्माणि समर्थोऽनुग्रहे रतः ॥ कार्याकार्ये विजानाति सर्वधर्मेषु निष्ठितः ॥
પરંતુ મારા ઉપદેશિત કર્મો કરીને તે સમર્થ બને છે અને અનુગ્રહમાં રત રહે છે; સર્વ ધર્મોમાં નિષ્ઠિત થઈ તે કાર્ય-અકાર્યને ઓળખે છે।
Verse 4
शीतोष्णवातवर्षादिक्षुत्पिपासासहश्च यः ॥ यो दरिद्रो निरालस्यः सत्यवागनसूयकः ॥
જે શીત-ઉષ્ણ, પવન-વર્ષા તથા ભૂખ-તરસ સહે; જે ગરીબ હોવા છતાં આળસુ નથી, સત્યવચન બોલે છે અને ઈર્ષ્યારહિત છે—
Verse 5
स्वदारनिरतो नित्यं परदारविवर्जकः ॥ सत्यवादी विशुद्धात्मा नित्यं च भगवत्प्रियः ॥
જે સદા પોતાની પત્ની/પતિમાં જ રત રહે અને પરસ્ત્રી/પરપુરુષનો ત્યાગ કરે; જે સત્યવાદી, શુદ્ધાત્મા અને નિત્ય ભગવાનનો પ્રિય છે—
Verse 6
संविभाज्य विशेषज्ञो नित्यं ब्राह्मणवत्सलः ॥ प्रियभाषी द्विजानां च मम कर्मपरायणः ॥
જે વહેંચીને આપે, ધર્મમર્યાદાના વિવેકમાં નિષ્ણાત, સદા બ્રાહ્મણો પ્રત્યે સ્નેહાળ; દ્વિજોને પ્રિય વાણી બોલે અને મારા ઉપદેશિત કર્મમાં પરાયણ રહે—
Verse 7
कुयोनिं तु न गच्छेत मम लोकं स गच्छति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
એવો પુરુષ કુયોનિમાં (દુર્જન્મમાં) નથી જતો; તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે. અને વધુ હું તને કહું છું—હે વસુંધરે, સાંભળ.
Verse 8
यो वियोनिं न गच्छेत मम कर्मपरायणः ॥ जीवहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहितः शुचिः
જે મારા ઉપદેશિત કર્મમાર્ગમાં પરાયણ રહી અશુભ યોનિમાં પડતો નથી; જે જીવહિંસાથી નિવૃત્ત, સર્વભૂતહિતકારી અને શુચિ છે.
Verse 9
सर्वत्र समतायुक्तः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ बाल्ये स्थितोऽपि वयसि क्षान्तो दान्तः शुभे रतः
જે સર્વત્ર સમતાયુક્ત છે, માટીના ઢગલા, પથ્થર અને સોનાને સમાન ગણે છે; વયમાં પણ બાળસુલભ સરળ રહે છે; ક્ષમાશીલ, સંયમી અને શુભમાં રત રહે છે।
Verse 10
व्यलीकाद्विनिवृत्तो यस्तथ्येतिकृतनिश्चयः ॥ नित्यं च वृत्तिमान्कश्चित्परोक्षेऽपि न चाक्षिपेत्
જે છળ-કપટથી નિવૃત્ત થઈ સત્યમાં દૃઢ નિશ્ચય કરે છે; અને જે સદા સદાચારવાળો રહી, કોઈની ગેરહાજરીમાં પણ નિંદા કરતો નથી।
Verse 11
ऋतुकालेऽपि गच्छेद्यः अपत्यार्थे स्वकां स्त्रियम् ॥ ईदृशास्तु नरा भद्रे मम कर्मपरायणाः
જે પોતાની પત્ની પાસે પણ માત્ર ઋતુકાળમાં અને સંતાનપ્રાપ્તિ માટે જ જાય છે—હે ભદ્રે, એવા પુરુષો મારા નિર્ધારિત કર્માનુષ્ઠાનમાં પરાયણ છે।
Verse 12
ते वियोनिं न गच्छन्ति मम गच्छन्ति सुन्दरी ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
તેઓ અશુભ યોનિમાં જતા નથી; હે સુન્દરી, તેઓ મારું પદ પ્રાપ્ત કરે છે. હવે ફરી બીજું કહું છું—હે વસુંધરે, તે સાંભળ।
Verse 13
पुरुषाणां प्रसन्नानां यश्च धर्मः सनातनः ॥ मनुनाप्यन्यथा दृष्टो ह्यन्यथाङ्गिरसेन च
પ્રસન્ન અને સદ્ભાવયુક્ત પુરુષોનો જે સનાતન ધર્મ છે, તેને મનુએ એક રીતે જોયો છે અને અઙ્ગિરસે બીજા રીતે જોયો છે।
Verse 14
शुक्रेण चान्यथा दृष्टो गौतमेनापि चान्यथा ॥ सोमेन चान्यथा दृष्टो रुद्रेणाप्यन्यथा पुनः
શુક્રે તેને એક રીતે જોયું, ગૌતમે પણ અન્ય રીતે; સોમેએ પણ ભિન્ન રીતે જોયું, અને રુદ્રે પણ ફરી અન્યથા જોયું.
Verse 15
अग्निना वायुनाचैव दृष्टो धर्मोऽन्यथा धरे ॥ यमेन चान्यथा दृष्ट इन्द्रेण वरुणेन च
હે ધરા! અગ્નિ અને વાયુએ ધર્મને ભિન્ન રીતે જોયો છે; યમે પણ અન્યથા જોયો, અને ઇન્દ્ર તથા વરુણે પણ જુદી રીતે જોયો.
Verse 16
कुबेरॆणान्यथा दृष्टः शाण्डिल्येनापि चान्यथा ॥ पुलस्त्येनान्यथा दृष्ट आदित्येनापि चान्यथा
કુબેરે તેને અન્ય રીતે જોયું, શાંડિલ્યે પણ અન્ય રીતે; પુલસ્ત્યે પણ ભિન્ન રીતે જોયું, અને આદિત્યે પણ અન્યથા જોયું.
Verse 17
पितृभिश्चान्यथा दृष्टो ह्यन्यथापि स्वयम्भुवा ॥ आत्मनात्मनि धर्मेण ये नरा निश्चितव्रताः
પિતૃઓએ પણ તેને અન્ય રીતે જોયું છે, અને સ્વયંભૂએ પણ ભિન્ન રીતે. જે નર નિશ્ચિત વ્રતવાળા છે, તેઓ આત્મા દ્વારા આત્મામાં સ્થિત ધર્મમાં અંતરમાં સ્થિર રહે છે.
Verse 18
न निन्देद्धर्मकार्याणि आत्मधर्मपथे स्थितः ॥ एभिर्गुणैः समायुक्तो मम कर्माणि कारयेत् ॥
સ્વધર્મના માર્ગે સ્થિત રહી ધર્મકાર્યોની નિંદા ન કરવી. આ ગુણોથી યુક્ત થઈ, મારા દ્વારા નિર્ધારિત કર્મો કરવાં જોઈએ.
Verse 19
वियोनिं स न गच्छेत मम लोकाय गच्छति ॥ पुनरन्यत्तु वक्ष्यामि तच्छृणुष्वेह माधवि ॥
તે અધમ યોનિમાં નથી જતો; તે મારા લોકમાં જાય છે. ફરી પણ કંઈક વધુ કહું છું—અહીં સાંભળ, હે માધવી.
Verse 20
तरन्ति पुरुषा येन गर्भसंसारसागरम् ॥ जितेन्द्रिया जितक्रोधा लोभमोहविवर्जिताः ॥
આના દ્વારા લોકો ગર્ભસંસાર-સાગરને પાર કરે છે. તેઓ ઇન્દ્રિયજિત, ક્રોધજિત અને લોભ-મોહથી રહિત હોય છે.
Verse 21
आत्मोपकारका नित्यं देवातिथिगुरुप्रियाः ॥ हिंसादीनि न कुर्वन्ति मधुमांसविवर्जकाः ॥
તેઓ સદા આત્મહિતકારી વર્તનમાં રત રહે છે અને દેવ, અતિથિ તથા ગુરુને પ્રિય હોય છે. તેઓ હિંસા વગેરે નથી કરતા અને મધુ તથા માંસનો ત્યાગ કરે છે.
Verse 22
मनसा ब्राह्मणीं चैव यो गच्छेन्न कदाचन ॥ विप्राय कपिलां दद्याद्वृद्धवं सान्त्वेन पालयेत् ॥
જે મનથી પણ કદી બ્રાહ્મણી સ્ત્રી પાસે ન જાય—તે વિદ્વાન વિપ્રને કપિલા ગાય દાન આપે અને વૃદ્ધોને સાંત્વના સાથે પોષે-પાલે.
Verse 23
सर्वेषां चैव पुत्राणां न विशेषं करोति यः ॥ संक्रुद्धं ब्राह्मणं दृष्ट्वा यस्तु तत्र प्रसादयेत् ॥
જે પોતાના સર્વ પુત્રોમાં કોઈ ભેદ નથી કરતો—અને જે ક્રોધિત બ્રાહ્મણને જોઈ ત્યાં જ તેને પ્રસન્ન કરી દે છે—
Verse 24
यः स्पृशेत्कपिलां भक्त्या कुमारिं न च दूषयेत् ॥ अग्निं न च क्रमेत्पद्भ्यां न च पुत्रेण भाषयेत् ॥
જે ભક્તિપૂર્વક કપિલા ગાયને સ્પર્શ કરે અને કુમારીનું અપમાન ન કરે; અગ્નિ પર પગ મૂકીને ન લંગઘે અને પુત્રને મધ્યસ્થ બનાવીને વાત ન કરે।
Verse 25
जलेन मेहेद्यस्तु गुरुभक्तो न जल्पकः ॥ एवं धर्मेण संयुक्तो यो नु मां प्रतिपद्यते ॥
પરંતુ જે પાણીમાં મૂત્રવિસર્જન કરે, છતાં ગુરુભક્ત હોય અને બકબક ન કરતો હોય; એવો ધર્મયુક્ત જે મને શરણ લે છે—
Verse 26
स च गर्भं न गच्छेत मम लोकं स गच्छति ॥
તે ફરી ગર્ભમાં નથી જતો; તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 27
शङ्खेन चान्यथा दृष्टो लिखितेनापि चान्यथा ॥ कश्यपेनान्यथा दृष्टो धर्मेणाप्यन्यथा धरे ॥
હે ધરાધર! શંખે તેને એક રીતે જોયું, લખિત રૂપમાં પણ બીજા રીતે; કશ્યપે બીજા રીતે જોયું, અને ધર્મે પણ અન્ય રીતે દર્શાવ્યું છે।
Verse 28
नित्यं नैव विजानाति परेणापकृतं क्वचित् ॥ कर्त्तव्यं संस्मरेत्सर्वं मम सत्यं च जल्पति
ક્યારેય પરના કરેલા અપકારને ગણતરીમાં ન રાખે; કર્તવ્ય જે છે તે બધું સ્મરે, અને ‘મારું વચન’ માનીને સત્ય બોલે।
Verse 29
स्वकं पालयते धर्मं स्वमतेनैव भाषितम् ॥ परवादं न कुर्वीत सर्वधर्मेषु निश्चितम्
પોતાના મત મુજબ કહેલા પોતાના ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ; પરનિંદા ન કરવી—આ સર્વ ધર્મશાસ્ત્રોમાં નિશ્ચિત નિયમ છે.
Frequently Asked Questions
The text presents a composite ethic—humility, truthfulness, nonviolence, equanimity, restraint of anger/greed/delusion, fidelity, and service-oriented social conduct (toward guests, teachers, and brāhmaṇas)—as the pathway by which a person is described as not returning to garbha-saṃsāra and as attaining Varāha’s realm. It also emphasizes avoiding disparagement of other dharma-positions while remaining steady in one’s established dharma.
The chapter explicitly mentions ṛtu-kāla, stating that one should approach one’s own wife for procreation (apatyārtha) during the appropriate season/time. No tithi, nakṣatra, or lunar calendrical markers are specified in the provided passage.
Environmental balance is framed indirectly through Pṛthivī as interlocutor and through norms that reduce harm and stabilize communal life: ahiṃsā, sarva-bhūta-hita (welfare of all beings), endurance without resentment amid heat/cold/wind/rain, and non-disparagement across dharma-views. These are presented as virtues that sustain social-ecological order on Earth (Pṛthivī) by minimizing conflict and injury to living beings.
The text lists multiple dharma-authorities and cosmic-administrative figures as having articulated dharma differently: Manu, Aṅgiras, Śukra, Gautama, Soma, Rudra, Śaṅkha, Likhita, Kaśyapa, Agni, Vāyu, Yama, Indra, Varuṇa, Kubera, Śāṇḍilya, Pulastya, Āditya, the Pitṛs, and Svayambhū. This functions as an argument for dharma plurality and for refraining from condemning others’ dharma-practices.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.