Adhyaya 106: The Significance and Rite of Donating the ‘Curd-Cow’ (Dadhidhenudāna)
Dadhidhenudāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Phalaśruti)
આ અધ્યાયમાં વરાહ–પૃથ્વી સંવાદના પરિપ્રેક્ષ્યમાં દધિધેનુદાન (દહીં દ્વારા પ્રતિનિધિત ગાયનું દાન)નું સંક્ષિપ્ત વિધાન જણાવાયું છે. હોતૃ રાજાને ઉપદેશ આપે છે—ગોમયલેપનથી શુદ્ધ સ્થાન તૈયાર કરી, અલંકૃત મંડલ ગોઠવી, કુશ અને કૃષ્ણાજિન પાથરી, સાત ધાન્યના ઢગલા પર દહીંનું પાત્ર સ્થાપવું. મુખાભૂષણયુક્ત સુવર્ણ વત્સ, વસ્ત્રાવરણ, પુષ્પ અને સુગંધિ દ્રવ્યોનું પણ નિર્દેશન છે. દાન વંશ-શીલ-આચારસંપન્ન, ક્ષમાદિ ગુણો ધરાવતા યોગ્ય બ્રાહ્મણને આપવું; સાથે પાદુકા, છત્ર વગેરે અનુદાન અને મંત્રોચ્ચાર કરવો. ત્યારબાદ આહારનિયમ અને ત્રણ રાત્રીનું વ્રત, અને અંતે ફલશ્રુતિમાં દાતા, સાક્ષી અને પાઠક માટે ઉત્તમ પરલોકગતિનું વર્ણન છે.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 106
Verse 1
अथ दधिधेनुदान माहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ दधिधेनोर्महाराज विधानं शृणु सांप्रतम् ॥ अनुलिप्ते महीभागे गोमयेन नराधिप
હવે ‘દધિધેનુ’ દાનનું માહાત્મ્ય. હોતૃ બોલ્યા—હે મહારાજ, હવે દધિધેનુનું વિધાન સાંભળો. હે નરાધિપ, ગોમયથી લિપાયેલ ભૂમિભાગ પર…
Verse 2
गोचर्ममात्रं तु पुनः पुष्पप्रकरशोभिते ॥ कुशैरास्तीर्य वसुधां कृष्णाजिनकुशोत्तरीम्
ફરી ગોચર્મ-પ્રમાણ સ્થાનને પુષ્પસમૂહોથી શોભિત કરવું; ધરતી પર કુશ પાથરી, ઉપર કૃષ્ણાજિન અને તેના ઉપર કુશ મૂકવું।
Verse 3
दधिकुम्भं तु संस्थाप्य सप्तधान्यचयोपरि ॥ चतुर्थांशेन वत्सं तु सौवर्णं मुखमण्डितम्
સાત પ્રકારના ધાન્યના ઢગલા પર દધિનો કુંભ સ્થાપવો; અને ચતુર્થાંશ પ્રમાણથી સુવર્ણમય, મુખ-મંડિત વત્સ બનાવવો।
Verse 4
आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन पुष्पगन्धैस्तु पूजिताम् ॥ ब्राह्मणाय कुलीनाय साधुवृत्ताय धीमते
બે વસ્ત્રોથી આચ્છાદિત કરીને અને પુષ્પ-ગંધથી પૂજિત કરીને, કુલિન, સદ્વૃત્ત અને ધીમાન બ્રાહ્મણને (આ દાન) અર્પણ કરવું।
Verse 5
क्षमादिगुणयुक्ताय दद्यत्तां दधिधेनुकाम् ॥ पुच्छदेशोपविष्टस्तु मुद्रिकाकर्णभूषणैः
ક્ષમા વગેરે ગુણોથી યુક્ત વ્યક્તિને ‘દધિ-ધેનુ’ દાન આપવી જોઈએ. તે પૂંછડીના પ્રદેશે અલંકાર સાથે, મુદ્રિકાઓ અને કાનના ભૂષણોથી શોભિત કરીને આપવી.
Verse 6
पादुकोपानहौ छत्रं दत्त्वा मन्त्रिममं पठेत् ॥ दधिक्राव्णेति मन्त्रेण दद्याद्धेनुं सुपूजिताम्
પાદુકા, જૂતાં અને છત્ર દાન કરીને આ મંત્ર પાઠ કરવો. ‘દધિક્રાવ્ણ…’ મંત્રથી સુપૂજિત ધેનુનું દાન કરવું જોઈએ.
Verse 7
एवं दधिमयीं धेनुं दत्त्वा राजर्षिसत्तम ॥ एकाहारी दिनं तिष्ठेद्दध्ना च नृपनन्दन
આ રીતે દધિમય ધેનુ દાન કરીને, હે રાજર્ષિશ્રેષ્ઠ, એકવાર જ ભોજન કરીને એક દિવસ રહેવું; હે નૃપનંદન, તે ભોજન દહીં સાથે કરવું.
Verse 8
यजमानो वसेद्राजंस्त्रिरात्रं च द्विजोत्तमः ॥ दीयमानां प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमं पदम्
હે રાજન, યજમાન ત્રણ રાત્રિ ત્યાં નિવાસ કરે, તેમજ ઉત્તમ દ્વિજ પણ. જે લોકો તેને દાન થતું જુએ છે, તેઓ પરમ પદને પામે છે.
Verse 9
य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ सोऽश्वमेधफलं प्राप्य विष्णुलोकं च गच्छति
જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક આને સાંભળે છે અથવા બીજાને સંભળાવે છે, તે અશ્વમેધનું ફળ પામી વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.
Inside Adhyaya 106
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī instructional frame, the chapter turns from general dharma to a focused dāna-vidhi: how a ruler/householder should perform dadhidhenudāna (the ‘curd-cow’ gift) with śauca, correct layout, and a worthy brāhmaṇa recipient.
- Central event
A stepwise ritual manual is delivered: purify and prepare the ground with gomaya, arrange kuśa and kṛṣṇājina, establish a measured/decorated ritual space, install a curd-pot upon a heap of seven grains, fashion/represent the ‘cow’ with specified adornments (golden calf, cloth, flowers, fragrance), recite the appropriate mantra (notably the dadhikrāvṇ formula), and formally transfer the gift with ancillary dakṣiṇā (e.g., footwear, umbrella) to a kulīna, virtuous brāhmaṇa.
- Climax resolution
The rite culminates in the sanctioned handover (saṅkalpa + mantra + dakṣiṇā) to a qualified recipient, followed by the donor’s restraint (niyama)—regulated intake (ekāhāra) and curd-based dietary discipline—and a three-night observance associated with the officiant/leading brāhmaṇa, sealing the act as both material support and self-governed piety.
- Closing phalashruti
A phalaśruti asserts extraordinary merit: the donor attains exalted post-mortem destinations (explicitly Viṣṇuloka in the chapter’s claims), with merit extending also to witnesses and reciters/hearers; the act is rhetorically equated with great-sacrifice-level fruit (aśvamedha-phala) when performed correctly and given to a worthy brāhmaṇa.
Geographical context
No explicit toponyms or regional ecologies are named in these verses. The setting is a generalized ritual ground (bhūmi/vasudhā) prepared with gomaya and kuśa, implying a domestic or sacrificial space rather than a specific pilgrimage landscape.
Ritual instructions
- Primary RitualDadhidhenudāna (donation of the ‘curd-cow’ representation with curd-pot, grains, and dakṣiṇā)
- BenefitMerit comparable to major Vedic sacrifices (aśvamedha-phala rhetoric), attainment of Viṣṇuloka/exalted heavenly states for the donor, and derivative merit for witnesses and reciters/hearers—conditioned on śauca, correct procedure, and worthy recipient-selection.
The narrative frame
- Hotṛ (as the instructing ritual voice within the Varāha–Pṛthivī pedagogical setting)A generalized royal addressee (mahārāja/narādhipa/rājarṣi-sattama type) within the broader Varāha–Pṛthivī dialogue horizon · Prescriptive, procedural, and merit-oriented (vidhi + phalaśruti), with emphasis on social-ritual accountability via recipient-qualification
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (ritual serenity with dhārmic gravity)
- Emotional ProgressionFrom disciplined preparation (śauca and ordered layout) → focused reverence during mantra-guided transfer → quiet austerity/niyama after giving → assurance and uplift through phalaśruti (Viṣṇuloka, great-merit equivalence).
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot tirtha-specific; best approached as a home/temple-based dāna rite performed with guidance from a qualified priest and an appropriate brāhmaṇa recipient rather than as a location-bound pilgrimage.
Frequently Asked Questions
The text emphasizes regulated generosity (dāna) performed with ritual cleanliness, correct procedure, and careful selection of a worthy recipient. Ethical value is located in disciplined giving—material support directed to a learned and virtuous brāhmaṇa—combined with self-restraint (niyama) after the donation. The chapter frames merit as arising from both the act and its orderly, socially accountable execution.
No lunar tithi, nakṣatra, month, or seasonal timing is specified. The only temporal markers are observance-lengths: the donor maintains a one-day regulated intake (ekāhāra) and remains with curd-based restraint for that day, while the officiant/leading brāhmaṇa is described as observing a three-night period (trirātra).
Environmental balance is implied through the ritual’s Earth-facing materials and purification logic: gomaya (cow-dung plaster) and kuśa (sacred grass) prepare the ground (vasudhā), highlighting a model where the terrestrial surface is treated as a managed, purified substrate for human action. The ‘cow’ symbolism (dhenū) and the use of grains (saptadhānya) also link prosperity and moral order to agrarian/ecological cycles, aligning with the Varāha Purāṇa’s broader Pṛthivī-centered worldview even when Pṛthivī is not explicitly named in the verses.
No specific dynasties or named sages are cited. The chapter addresses a generalized royal figure (e.g., mahārāja, narādhipa, nṛpa-nandana, rājarṣi-sattama) and prescribes gifting to a ‘kulīna’ brāhmaṇa of good conduct and virtues. The only explicit role-title is Hotṛ, indicating a Vedic ritual function rather than an individualized historical person.
Ask anything about Adhyaya 106 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
