Nirvana Upanishad 29 — Verse 29

Sanskrit (Devanagari)

धैर्यकन्था। उदासीनकौपीनम्। विचारदण्डः। ब्रह्मावलोकयोगपट्टः। श्रियां पादुका। परेच्छाचरणम्। कुण्डलिनीबन्धः। परापवादमुक्तो जीवन्मुक्तः। शिवयोगनिद्रा च। खेचरीमुद्रा च। परमानन्दी। निर्गतगुणत्रयम्। विवेकलभ्यं मनोवागगोचरम्। अनित्यं जगद्यज्जनितं स्वप्नजगदभ्रगजादितुल्यम्। तथा देहादिसङ्घातं मोहगुणजालकलितं तद्रज्जुसर्पवत्कल्पितम्। विष्णुविद्यादिशताभिधानलक्ष्यम्। अङ्कुशो मार्गः। शून्यं न सङ्केतः। परमेश्वरसत्ता। सत्यसिद्धयोगो मठः। अमरपदं तत्स्वरूपम्। आदिब्रह्मस्वसंवित्। अजपा गायत्री। विकारदण्डो ध्येयः॥

Padapatha (Word Split)

धैर्य-कन्था । उदासीन-कौपीनम् । विचार-दण्डः । ब्रह्म-अवलोक-योग-पट्टः । श्रियाः पादुका । पर-इच्छा-चरणम् । कुण्डलिनी-बन्धः । पर-अपवाद-मुक्तः जीवन्-मुक्तः । शिव-योग-निद्रा च । खेचरी-मुद्रा च । परम-आनन्दी । निर्गत-गुण-त्रयम् । विवेक-लभ्यम् मनः-वाक्-अगोचरम् । अनित्यम् जगत् यत् जनितम् स्वप्न-जगत्-अभ्र-गज-आदि-तुल्यम् । तथा देह-आदि-सङ्घातम् मोह-गुण-जाल-कलितम् तत् रज्जु-सर्प-वत् कल्पितम् । विष्णु-विद्या-आदि-शत-अभिधान-लक्ष्यम् । अङ्कुशः मार्गः । शून्यम् न सङ्केतः । परम-ईश्वर-सत्ता । सत्य-सिद्ध-योगः मठः । अमर-पदम् तत्-स्वरूपम् । आदि-ब्रह्म-स्व-संवित् । अजपा गायत्री । विकार-दण्डः ध्येयः ।

IAST Transliteration

dhairyakanthā | udāsīnakaupīnam | vicāradaṇḍaḥ | brahmāvalokayogapaṭṭaḥ | śriyāṃ pādukā | parecchācaraṇam | kuṇḍalinībandhaḥ | parāpavādamukto jīvanmuktaḥ | śivayoganidrā ca | khecarīmudrā ca | paramānandī | nirgataguṇatrayam | vivekalabhyaṃ manovāgagocaram | anityaṃ jagadyajjanitaṃ svapnajagadabhragajāditulyam | tathā dehādisaṅghātaṃ mohaguṇajālakalitaṃ tadrajjusarpavatkalpitam | viṣṇuvidyādiśatābhidhānalakṣyam | aṅkuśo mārgaḥ | śūnyaṃ na saṅketaḥ | parameśvarasattā | satyasiddhayogo maṭhaḥ | amarapadaṃ tatsvarūpam | ādibrahmasvasaṃvit | ajapā gāyatrī | vikāradaṇḍo dhyeyaḥ ||

Translation

ધૈર્ય જ ચોગો છે; ઉદાસીનતા કૌપીન છે; વિવેક દંડ છે; બ્રહ્મદર્શનનો યોગ પટ્ટો છે; શ્રી (સમૃદ્ધિ) પાદુકા છે; પરમની ઇચ્છા મુજબનું આચરણ જ ચરણ છે; કુંડલિનીનું બંધન (સંયમ) જ નિયમ છે. નિંદા અને પ્રતિનિંદાથી મુક્ત એવો જીવન્મુક્ત છે. શિવયોગની નિદ્રા છે અને ખેચરીમુદ્રા પણ છે. પરમાનંદમાં સ્થિત, ત્રિગુણાતીત—વિવેકથી પ્રાપ્ત, મન-વાણીથી અગોચર. ઉત્પન્ન જગત અનિત્ય છે—સ્વપ્નજગત સમાન, મેઘગજ વગેરે સમાન. તેમ જ દેહાદિ સંઘાત મોહગુણોના જાળથી ગૂંથાયેલો, રજ્જુ-સર્પની જેમ કલ્પિત છે. લક્ષ્ય તે છે જે ‘વિષ્ણુ’, ‘વિદ્યા’ વગેરે શતનામોથી સૂચિત થાય છે. અંકુશ માર્ગ છે; ‘શૂન્ય’ સંકેત નથી. પરમેશ્વરની સત્તા જ પરમ વાસ્તવિકતા છે. સત્ય અને સિદ્ધિનો યોગ જ મઠ છે. અમર પદ તેનું સ્વરૂપ છે—આદિબ્રહ્મની સ્વપ્રકાશ સ્વસંવિત્. અજપા જ ગાયત્રી છે. વિકારનિવર્તક દંડનું ધ્યાન કરવું.

Academic Translation

(Same as Nirvana.28, as the supplied mantra-text is identical.) Fortitude is the cloak; indifference the loincloth; discrimination the staff; the belt is the yoga of beholding Brahman; prosperity the sandals; conduct is conformity to the Supreme Will; discipline is the binding of Kuṇḍalinī. Freed from blame and counter-blame, one is a jīvanmukta. There is Śiva’s yogic sleep and khecarī-mudrā. One is in supreme bliss, beyond the three guṇas—attainable through discernment, beyond mind and speech. The produced world is impermanent, like a dream-world, like a cloud-elephant; likewise the body-aggregate is imagined like a rope-snake. The target is what is denoted by many names such as Viṣṇu and Vidyā. The goad is the path; ‘void’ is not the indicator. Reality is the existence of the Supreme Lord. The monastery is the yoga of truth and accomplishment. The deathless state is Its nature: the self-luminous awareness of the primal Brahman. Ajapā is the Gāyatrī. The staff that removes modifications is to be meditated upon.

Verse Context

• Jīvanmukti; adhyāsa (rope-snake); nirguṇa Brahman as self-awareness; inner saṃnyāsa
• Mahavakya: Implicitly aligns with ‘Aham Brahmāsmi’/‘Tat tvam asi’ via identity of self with self-luminous Brahman; no explicit mahāvākya quotation
• Atharva
• Atharvaveda (late/sectarian Upaniṣad corpus; specific śākhā not securely attested) Shakha
• Chandas: Prose (gadya)