Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 24

Devanagari script

ततो नागबिलः ख्यातः स सर्वस्मिन्धरातले । गतागतेन नागानां स वल्मीको द्विजोत्तमाः

Transliteration

tato nāgabilaḥ khyātaḥ sa sarvasmindharātale | gatāgatena nāgānāṃ sa valmīko dvijottamāḥ

Translation

આથી, હે દ્વિજોત્તમ! નાગોના સતત આવાગમનને કારણે તે વલ્મીક સમગ્ર ધરતી પર ‘નાગબિલ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો।

Word by Word

• ततः: therefore/then
• ततः: Sambandha (Adverbial modifier/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रम/हेतुवाचक adverb)

• नाग-बिलः: the Nāga-cave (serpent-hole)
• नाग-बिलः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नाग + बिल (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी: 'नागानां बिलः' = hole of nāgas); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• ख्यातः: became known, was renowned
• ख्यातः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √ख्या (धातु) → ख्यात (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle) विधेय-रूपेण; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सः: it/he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सर्वस्मिन्: in the whole (entire)
• सर्वस्मिन्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; 'धरातले' इत्यस्य विशेषणम्

• धरातले: on the earth's surface
• धरातले: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: धरा + तल (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी: 'धरायाः तलम्'); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• गत-आगतेन: by (their) going and coming
• गत-आगतेन: Karana (Instrument/means/करण)
• Type: Noun
• Root: गत (√गम्, क्त) + आगत (आ-√गम्, क्त)
• Form: द्वन्द्व-समास (इतरेतर: 'गतं च आगतं च' = going and coming); नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; साधन/हेतु-भावे

• नागानाम्: of the Nāgas
• नागानाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), बहुवचन

• सः: it/he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वल्मीकः: the anthill
• वल्मीकः: Karta (Subject complement/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वल्मीक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अपि 'नागबिलः' इत्यस्य समानाधिकरणम्

• द्विज-उत्तमाः: O best of the twice-born (Brahmins)
• द्विज-उत्तमाः: Sambodhana (Address/Vocative)
• Type: Noun
• Root: द्विज + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी: 'द्विजानाम् उत्तमाः' = best of the twice-born); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सम्भोधनार्थे अपि पाठान्तर-सम्भावना (हे द्विजोत्तमाः)

Speaker

Skanda (deduced; addressing a brāhmaṇa listener: dvijottama)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nāgabila

Type: cave

Skanda Dialogue

Listener: Dvija-uttamāḥ (explicit vocative)

Visual Art Cues

Scene: A prominent anthill on a sacred plain, revered by brāhmaṇas; subtle depiction of nāgas entering and emerging, establishing the place-name ‘Nāgabila’ as a celebrated landmark.

Characters & Entities

• Nāgabila
• Nāga
• Valmīka

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic tīrthas are remembered through sacred etymology—names preserve the spiritual history and power of a place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Nāgabila, the famed opening/passage associated with Nāgas’ movement between realms.

What ritualistic prescription is mentioned?

None here; it establishes the site’s identity and renown.