Sukta 146
Sukta 1.146
Agni
આ ટૂંકા અગ્નિ-સૂક્તમાં અગ્નિને બ્રહ્માંડવ્યાપી સત્તા તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—“ત્રિમસ્તક” અને “સપ્તકિરણ” રૂપે—જે બે માતા-પિતાના અંકમાં જન્મે છે અને સ્વર્ગના તેજસ્વી લોકોને પરિપૂર્ણ કરે છે. તેમાં સમિધા-કાષ્ઠોમાંથી અગ્નિના ગુપ્ત જન્મનો સંકેત પણ છે, તેમજ “બે ગાયો” (દ્વિ શક્તિઓ) એક વાછરડાની આસપાસ ફરતી રહે છે—એવી જોડિયા શક્તિઓનું સૂચન, જે યજ્ઞાગ્નિને પોષે છે અને વિશાળના નિયમિત માર્ગને સ્થિર રાખે છે.
Mantras
Mantra 1
त्रिमूर्धानं सप्तरश्मिं गृणीषेऽनूनमग्निं पित्रोरुपस्थे । निषत्तमस्य चरतो ध्रुवस्य विश्वा दिवो रोचनापप्रिवांसम् ॥
હું અગ્નિનું સ્તવન કરું છું—ત્રિમૂર્ધા, સપરશ્મિ, અખંડિત; બે પિતૃ-માતૃના ઉરુ ઉપસ્થમાં બિરાજમાન. ધ્રુવ આધાર પર નિષત્ત, સ્થિર છતાં ગતિમાન, તે દ્યૌના સર્વ તેજોમય લોકોને પરિપૂર્ણ કરે છે.
Mantra 2
उक्षा महाँ अभि ववक्ष एने अजरस्तस्थावितऊतिॠष्वः । उर्व्याः पदो नि दधाति सानौ रिहन्त्यूधो अरुषासो अस्य ॥
મહાન વૃષભ આ દ્વારા પ્રબળ રીતે ફૂલે છે; અજર, ઊંચે ઊભો રહે છે—પોષક શક્તિઓ સાથે. શિખર પર તે વિશાળ પગથિયું સ્થાપે છે; તેની અરુષ શક્તિઓ ઊધરને ચાટે છે—પોષક રસને આકર્ષતી.
Mantra 3
समानं वत्समभि संचरन्ती विष्वग्धेनू वि चरतः सुमेके । अनपवृज्याँ अध्वनो मिमाने विश्वान्केताँ अधि महो दधाने ॥
એક જ વત્સને ઘેરીને બે પોષક શક્તિઓ સંચરે છે; તેઓ સર્વત્ર વ્યાપે છે, સુમેળે જોડાયેલી. અપરાવર્ત્ય માર્ગને માપતી, તેઓ મહાનના સર્વત્ર કેતુઓ સ્થાપે છે.
Mantra 4
धीरासः पदं कवयो नयन्ति नाना हृदा रक्षमाणा अजुर्यम् । सिषासन्तः पर्यपश्यन्त सिन्धुमाविरेभ्यो अभवत्सूर्यो नॄन् ॥
ધીર ઋષિઓ કવિઓની જેમ સત્ય પદ તરફ દોરી જાય છે; હૃદયે હૃદયે ભિન્ન ભાવ રાખીને તેઓ અજુર્ય (અજર) શક્તિને રક્ષે છે. શોધમાં તેઓ ચારે તરફ નજર કરે છે અને સિંધુ (નદી)ને જુએ છે; ત્યારબાદ તેમના માટે મનુષ્યો હિતે સૂર્ય પ્રગટ થયો.
Mantra 5
दिदृक्षेण्यः परि काष्ठासु जेन्य ईळेन्यो महो अर्भाय जीवसे । पुरुत्रा यदभवत्सूरहैभ्यो गर्भेभ्यो मघवा विश्वदर्शतः ॥
દર્શનીય તે કાષ્ઠોમાં પરિભ્રમણ કરે છે—ઉદાર, પૂજનીય—મહાન વિસ્તારમાં બાળકના જીવન માટે. જ્યારે તે સૂરહૈ (સૂર્ય-હનનકારી) ગર્ભોમાંથી અનેક સ્થાનોમાં પ્રગટ થયો, ત્યારે મઘવા (દાનવીર) સર્વને દૃશ્ય બન્યો.
Frequently Asked Questions
These are symbolic epithets: “three-headed” can suggest Agni’s presence in three realms (earth, midspace, heaven) or three ritual forms, while “seven-rayed” points to his complete radiance—light spreading in all directions and through the ordered powers often counted as seven.
The phrase can mean Heaven and Earth as cosmic parents, and also the two fire-sticks used to kindle the sacrificial fire. The sukta intentionally allows both the cosmic and the ritual reading.
It is a riddle-like image for paired nurturing forces that sustain Agni—such as Heaven and Earth, day and night, or two complementary ritual powers—moving around the one ‘calf’, the newly born fire, as it is established on the straight path of order (ṛta).
Ask anything about Sukta 146 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
