Prakarana 18

Verse 358 (दोहा/सोरठा)

राजा के उपरोहितहि हरि लै गयउ बहोरि। लै राखेसि गिरि खोह महुँ मायाँ करि मति भोरि।।171।।

rājā ke uparohitahi hari lai gayau bahori | lai rākhēsi giri khoha mahũ māyā̃ kari mati bhori ||171||

હરિએ ફરી રાજાના સહાયક પુરોહિતને હરી લીધો અને તેને લઈ જઈ પર્વતની ગુફામાં બેસાડ્યો—પોતાની માયાથી તેની બુદ્ધિને મોહમાં ભ્રમિત કરી દીધી.

Verse 359 (चौपाई)

आपु बिरचि उपरोहित रूपा। परेउ जाइ तेहि सेज अनूपा।। जागेउ नृप अनभएँ बिहाना। देखि भवन अति अचरजु माना।। मुनि महिमा मन महुँ अनुमानी। उठेउ गवँहि जेहि जान न रानी।। कानन गयउ बाजि चढ़ि तेहीं। पुर नर नारि न जानेउ केहीं।। गएँ जाम जुग भूपति आवा। घर घर उत्सव बाज बधावा।। उपरोहितहि देख जब राजा। चकित बिलोकि सुमिरि सोइ काजा।। जुग सम नृपहि गए दिन तीनी। कपटी मुनि पद रह मति लीनी।। समय जानि उपरोहित आवा। नृपहि मते सब कहि समुझावा।।

āpu biraci uparohita rūpā | pareu jāi tehi seja anūpā || jāgeu nṛpa anabhaẽ bihānā | dekhi bhavana ati acaraju mānā || muni mahimā mana mahũ anumānī | uṭheu gavãhi jehi jāna na rānī || kānana gayau bāji caṛhi tehĩ | pura nara nāri na jāneu kehī̃ || gaẽ jāma juga bhūpati āvā | ghara ghara utsava bāja badhāvā || uparohitahi dekha jaba rājā | cakita biloki sumiri soi kājā || juga sama nṛpahi gae dina tīnī | kapaṭī muni pada raha mati līnī || samaya jāni uparohita āvā | nṛpahi mate saba kahi samujhāvā ||

પોતાના માટે રાજપુરોહિતનું સ્વરૂપ બનાવીને, તે જઈને તે અદ્ભુત પથારી પર સૂઈ ગયો. પ્રભાતે રાજા અજાણતા જાગ્યો; મહેલ જોઈને તે અત્યંત આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો. તેણે હૃદયમાં મુનિની અસાધારણ શક્તિનો અંદાજ કર્યો, અને રાણીને ખબર ન પડે તે રીતે ઊઠીને નીકળી ગયો. તે તરત જ ઘોડા પર સવાર થઈને વનમાં ગયો; નગરના કોઈ પુરુષ કે સ્ત્રીને ખબર ન પડી. જ્યારે એક યુગ જેવો સમય વીત્યો લાગ્યો, પૃથ્વીના સ્વામી પાછા આવ્યા; દરેક ઘરમાં ઉત્સવ, સંગીત અને આનંદ હતો. પરંતુ જ્યારે રાજાએ પુરોહિતને જોયો, તે મૂંઝવણથી જોતા રહ્યા, જે કાર્ય શરૂ કર્યું હતું તેને યાદ કરીને. રાજાને ત્રણ દિવસ એક યુગ જેવા વીત્યા; છળી 'મુનિ' પોતાની યોજના પર ટકાવાયેલો રહ્યો. યોગ્ય સમય જાણીને, પુરોહિત આવ્યો અને સલાહમાં બધું કહીને રાજાને સમજાવ્યો.

Verse 360 (दोहा/सोरठा)

नृप हरषेउ पहिचानि गुरु भ्रम बस रहा न चेत। बरे तुरत सत सहस बर बिप्र कुटुंब समेत।।172।।

nṛpa haraṣeu pahicāni guru bhrama-basa rahā na ceta | bare turata sata sahasa bara bipra kuṭumba sameta ||172||

ગુરુને ઓળખીને રાજા આનંદિત થયો; પરંતુ મોહના વશમાં હોવાથી તેની પ્રબોધ-ચેતના ફરી સ્પષ્ટ થઈ નહિ. તત્કાળ તેણે તેમના કુટુંબ સહિત સાત હજાર શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પસંદ કર્યા.

Verse 361 (चौपाई)

उपरोहित जेवनार बनाई। छरस चारि बिधि जसि श्रुति गाई।। मायामय तेहिं कीन्ह रसोई। बिंजन बहु गनि सकइ न कोई।। बिबिध मृगन्ह कर आमिष राँधा। तेहि महुँ बिप्र माँसु खल साँधा।। भोजन कहुँ सब बिप्र बोलाए। पद पखारि सादर बैठाए।। परुसन जबहिं लाग महिपाला। भै अकासबानी तेहि काला।। बिप्रबृंद उठि उठि गृह जाहू। है बड़ि हानि अन्न जनि खाहू।। भयउ रसोईं भूसुर माँसू। सब द्विज उठे मानि बिस्वासू।। भूप बिकल मति मोहँ भुलानी। भावी बस आव मुख बानी।।

uparohita jevanāra banāī | charasa cāri bidhi jasi śruti gāī || māyāmaya tehiṁ kīnha rasoī | biṁjana bahu gani sakai na koī || bibidh mṛganha kara āmiṣa rā̃dhā | tehi mahuṁ bipra mā̃su khala sā̃dhā || bhojana kahuṁ saba bipra bolāe | pada pakhāri sādara baiṭhāe || parusana jabahiṁ lāga mahi-pālā | bhai ākāsa-bānī tehi kālā || bipra-bṛṁda uṭhi uṭhi gṛha jāhū | hai baṛi hāni anna jani khāhū || bhayau rasoīṁ bhūsura mā̃sū | saba dvija uṭhe māni bisvāsū || bhūpa bikala mati mohaṁ bhulānī | bhāvī basa āva mukha bānī ||

સહાયક પુરોહિતે એક ભોજ તૈયાર કર્યું - છ રસો અને ચાર પ્રકારની વિવિધતા સાથે, જેમ વેદોમાં ગાયેલું છે. માયામય યુક્તિથી તેણે રસોડું ચલાવ્યું; વાનગીઓ એટલી બધી હતી કે કોઈ ગણી ન શકે. તેણે અનેક પ્રકારના જંગલી પશુઓનું માંસ રાંધ્યું; અને તેમાં દુષ્ટે બ્રાહ્મણનું માંસ પણ ભેળવી દીધું. પછી તેણે બધા બ્રાહ્મણોને ભોજન માટે બોલાવ્યા, તેમના પગ ધોયા, અને યથાયોગ્ય સન્માનથી બેસાડ્યા. પરંતુ જ્યારે રાજા તેમને પરોસવા લાગ્યા, તે જ ક્ષણે આકાશમાંથી અવાજ સંભળાયો: "બ્રાહ્મણ સભા, ઊઠો - ઊઠો અને ઘરે જાઓ! આ ભોજન ખાવું મોટો અપરાધ છે." કારણ કે રસોડામાં 'બ્રાહ્મણ-માંસ' આવી ગયું હતું; બધા દ્વિજો ઊભા થયા, ચેતવણીને શ્રદ્ધાથી સ્વીકારી. રાજા, ડરી ગયેલા અને મને મૂંઝવણમાં, મોહથી ભટકી ગયા - પરંતુ પ્રારબ્ધ વચનોને મુખ પર લાવે છે.

Verse 362 (दोहा/सोरठा)

बोले बिप्र सकोप तब नहिं कछु कीन्ह बिचार। जाइ निसाचर होहु नृप मूढ़ सहित परिवार।।173।।

bole bipra sa-kopa taba nahiṁ kachu kīnha bicāra | jāi nisācara hohu nṛpa mūṛha sahita parivāra ||173||

ત્યારે બ્રાહ્મણ ક્રોધિત થયો અને વિચાર-વિમર્શ વિના જ શાપ ઉચ્ચાર્યો— “જા—હે મૂર્ખ રાજા! તું તારા સમગ્ર કુળ સહિત રાત્રિચર રાક્ષસ બની જા.”

Verse 363 (चौपाई)

छत्रबंधु तैं बिप्र बोलाई। घालै लिए सहित समुदाई।। ईस्वर राखा धरम हमारा। जैहसि तैं समेत परिवारा।। संबत मध्य नास तव होऊ। जलदाता न रहिहि कुल कोऊ।। नृप सुनि श्राप बिकल अति त्रासा। भै बहोरि बर गिरा अकासा।। बिप्रहु श्राप बिचारि न दीन्हा। नहिं अपराध भूप कछु कीन्हा।। चकित बिप्र सब सुनि नभबानी। भूप गयउ जहँ भोजन खानी।। तहँ न असन नहिं बिप्र सुआरा। फिरेउ राउ मन सोच अपारा।। सब प्रसंग महिसुरन्ह सुनाई। त्रसित परेउ अवनीं अकुलाई।।

chatra-bandhu taiṁ bipra bolāī. ghālai liye sahita samudāī.. īsvara rākhā dharama hamārā. jaihasī taiṁ sameta parivārā.. saṁbata madhya nāsa tava hoū. jala-dātā na rahihi kula koū.. nṛpa suni śrāpa bikala ati trāsā. bhai bahori bara girā akāsā.. biprahu śrāpa bicāri na dīnhā. nahiṁ aparādha bhūpa kachu kīnhā.. cakita bipra saba suni nabha-bānī. bhūpa gayau jahaṁ bhojana khānī.. tahaṁ na asana nahiṁ bipra suārā. phireu rāu mana soca apārā.. saba prasaṅga mahisuranha sunāī. trasita pareu avanīṁ akulāī..

"તમે, દરબારથી જોડાયેલા સગા, બ્રાહ્મણને બોલાવીને સમગ્ર સમુદાય સાથે લઈ આવ્યા. 'ઈશ્વર અમારા ધર્મના રક્ષક છે; તમે તમારા પરિવાર સહિત વિદાય થાઓ. વર્ષના મધ્યમાં તમારો નાશ થશે; તમારા કુળમાં પાણી આપનાર એક પણ નહીં રહે.' શ્રાપ સાંભળીને રાજા ડરી ગયા અને અત્યંત ભયભીત થયા; પછી ફરીથી આકાશમાંથી વરદાન જેવો ઉચ્ચાર સંભળાયો. વિચાર કર્યા પછી બ્રાહ્મણે પણ શ્રાપ પર અડગ રહ્યા નહીં: 'રાજાએ કોઈ અપરાધ કર્યો નથી.' આકાશવાણી સાંભળીને બધા બ્રાહ્મણો આશ્ચર્યથી ઊભા રહ્યા. રાજા ભોજન ખાવાના સ્થાને ગયા. ત્યાં ન તો ભોજન હતું, ન કોઈ બ્રાહ્મણ રસોઈયો; રાજા પાછા ફર્યા, તેમનું મન અસીમ ચિંતાથી ભરાઈ ગયું. તેમણે બધી વાત બ્રાહ્મણોને કહી; સમગ્ર રાજ્ય ભયથી અને બેચેનીથી ભરાઈ ગયું."

Verse 364 (दोहा/सोरठा)

भूपति भावी मिटइ नहिं जदपि न दूषन तोर। किएँ अन्यथा होइ नहिं बिप्रश्राप अति घोर।।174।।

bhūpati bhāvī miṭai nahiṃ jadapi na dūṣana tora | kieṃ anyathā hoi nahiṃ bipra-śrāpa ati ghora ||174||

હે રાજન! જે વિધિએ લખ્યું છે તે, તારો દોષ ન હોવા છતાં પણ, મિટતું નથી. કોઈ પણ ઉપાયથી તેને અન્યથા કરી શકાતું નથી—બ્રાહ્મણનો શાપ તો અત્યંત ભયંકર છે.

Verse 365 (चौपाई)

अस कहि सब महिदेव सिधाए। समाचार पुरलोगन्ह पाए।। सोचहिं दूषन दैवहि देहीं। बिचरत हंस काग किय जेहीं।। उपरोहितहि भवन पहुँचाई। असुर तापसहि खबरि जनाई।। तेहिं खल जहँ तहँ पत्र पठाए। सजि सजि सेन भूप सब धाए।। घेरेन्हि नगर निसान बजाई। बिबिध भाँति नित होई लराई।। जूझे सकल सुभट करि करनी। बंधु समेत परेउ नृप धरनी।। सत्यकेतु कुल कोउ नहिं बाँचा। बिप्रश्राप किमि होइ असाँचा।। रिपु जिति सब नृप नगर बसाई। निज पुर गवने जय जसु पाई।।

asa kahi saba mahideva sidhāe | samācāra pura-loganha pāe || sochahiṁ dūṣana daivahi dehīṁ | bicarata haṁsa kāga kiya jehīṁ || uporohitahi bhavana pahuṁcāī | asura tāpasahi khabari janāī || tehiṁ khala jahã-tahã patra paṭhāe | saji-saji sena bhūpa saba dhāe || gherenhi nagara nisāna bajāī | bibidha bhāँti nita hoī larāī || jūjhe sakala subhaṭa kari karanī | bandhu sameta pareu nṛpa dharanī || satyaketu kula kou nahiṁ bāँcā | bipra-śrāpa kimi hoi asāँcā || ripu jiti saba nṛpa nagara basāī | nija pura gavane jaya jasu pāī ||

આમ કહીને મહાદેવ વિદાય થયા; અને નગરવાસીઓએ તે સમાચાર મેળવ્યા. તેઓ વિચારવા લાગ્યા અને દૈવ પર દોષ મૂક્યો - જે હંસને કાગડો બનાવી શકે તે ફરી રહ્યો હતો. રાજપુરોહિતને તેમના ઘરે મોકલી દેવામાં આવ્યા; અને તપસ્વીના વેશમાં રાક્ષસને આ સમાચારની જાણ થઈ. તે દુષ્ટે દરેક દિશામાં પત્રો મોકલ્યા; સંપૂર્ણ સજ્જ થઈને, રાજાઓ પોતાની સેના સાથે દોડી આવ્યા. તેમણે યુદ્ધનાદ વગાડીને નગરને ઘેરી લીધું; અનેક રીતે દિવસે દિવસે યુદ્ધ ચાલ્યું. બધા યોદ્ધાઓ પોતાની પરાક્રમ દર્શાવીને લડ્યા; રાજા પોતાના બંધુઓ સહિત ધરતી પર પડી ગયા. સત્યકેતુના કુળમાં કોઈ બચ્યું નહીં - બ્રાહ્મણનો શ્રાપ કેવી રીતે ખોટો સાબિત થઈ શકે? શત્રુઓને જીતીને રાજાઓ નગરમાં વસી ગયા; પછી તેઓ વિજય અને યશ સાથે પોતાની રાજધાનીઓએ પાછા ફર્યા.

Verse 366 (दोहा/सोरठा)

भरद्वाज सुनु जाहि जब होइ बिधाता बाम। धूरि मेरुसम जनक जम ताहि ब्यालसम दाम।।।175।।

bharadvāja sunu jāhi jaba hoi bidhātā bāma | dhūri meru-sama janaka jama tāhi byāla-sama dāma ||175||

હે ભારદ્વાજ! સાંભળો: જ્યારે પુરુષ પર વિધિ પ્રતિકૂળ થાય છે, ત્યારે ધૂળનો એક કણ પણ મેરુ પર્વત સમો દેખાય છે; પોતાના જ સ્વજન તેને યમ સમા લાગે છે, અને ધન સર્પ સમું ભાસે છે.

Verse 367 (चौपाई)

काल पाइ मुनि सुनु सोइ राजा। भयउ निसाचर सहित समाजा।। दस सिर ताहि बीस भुजदंडा। रावन नाम बीर बरिबंडा।। भूप अनुज अरिमर्दन नामा। भयउ सो कुंभकरन बलधामा।। सचिव जो रहा धरमरुचि जासू। भयउ बिमात्र बंधु लघु तासू।। नाम बिभीषन जेहि जग जाना। बिष्नुभगत बिग्यान निधाना।। रहे जे सुत सेवक नृप केरे। भए निसाचर घोर घनेरे।। कामरूप खल जिनस अनेका। कुटिल भयंकर बिगत बिबेका।। कृपा रहित हिंसक सब पापी। बरनि न जाहिं बिस्व परितापी।।

kāla pāi muni sunu soi rājā | bhayau nisācara sahita samājā || dasa sira tāhi bīsa bhujadaṇḍā | rāvan nāma bīra baribaṇḍā || bhūpa anuj arimardana nāmā | bhayau so kumbhakarana baladhāmā || saciva jo rahā dharmaruci jāsū | bhayau bimātra bandhu laghu tāsū || nāma bibhīṣana jehi jaga jānā | biṣṇubhagata bigyāna nidhānā || rahe je suta sevaka nṛpa kere | bhae nisācara ghora ghanere || kāmarūpa khala jinasa anekā | kuṭila bhayaṅkara bigata bibekā || kṛpā rahita hiṁsaka saba pāpī | barani na jāhiṁ bisva paritāpī ||

જ્યારે નિયત સમય આવ્યો - સાંભળો, હે મુનિ - ત્યારે તે રાજા ઉભો થયો, સમગ્ર રાક્ષસ દરબાર સાથે. તેના દસ મસ્તક હતા, અને સ્તંભ જેવા વીસ ભુજાઓ: રાવણ નામે, એક વીર, વિશાળ અને ભયંકર. તેનો નાનો ભાઈ, શત્રુઓનો નાશ કરનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ, કુંભકર્ણ બન્યો, બળનું ધામ. મંત્રી જે હજી ધર્મને પસંદ કરતો હતો, તે તેનો સાવિત્રી ભાઈ બન્યો. તે જગતમાં વિભીષણ તરીકે જાણીતો છે - વિષ્ણુનો ભક્ત, સાચા જ્ઞાનનો ભંડાર. જે પુત્રો અને સેવકો તે રાજા સાથે રહ્યા હતા, તે ભયંકર અને ઘનઘોર રાક્ષસો બન્યા. અનેક દુષ્ટ પ્રકારો હતા, ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરી શકનાર - કુટિલ, ભયાનક, અને વિવેકથી શૂન્ય. કરુણા વિના, હિંસક, બધા પાપી - જગતને એટલા પીડાદાયક કે તેમની કરુણાની પૂર્ણપણે વાત ન થઈ શકે.

Verse 368 (दोहा/सोरठा)

उपजे जदपि पुलस्त्यकुल पावन अमल अनूप। तदपि महीसुर श्राप बस भए सकल अघरूप।।176।।

upaje jadapi pulastya-kula pāvana amala anūpa | tadapi mahīsura śrāpa basa bhae sakala agha-rūpa ||176||

પુલસ્ત્ય વંશમાં જન્મેલા—પાવન, નિર્મળ અને અદ્વિતીય—હોવા છતાં, પવિત્ર ઋષિના શાપથી વિવશ થઈ તેઓ બધા પાપના સાકાર સ્વરૂપ બની ગયા.

Verse 369 (चौपाई)

कीन्ह बिबिध तप तीनिहुँ भाई। परम उग्र नहिं बरनि सो जाई।। गयउ निकट तप देखि बिधाता। मागहु बर प्रसन्न मैं ताता।। करि बिनती पद गहि दससीसा। बोलेउ बचन सुनहु जगदीसा।। हम काहू के मरहिं न मारें। बानर मनुज जाति दुइ बारें।। एवमस्तु तुम्ह बड़ तप कीन्हा। मैं ब्रह्माँ मिलि तेहि बर दीन्हा।। पुनि प्रभु कुंभकरन पहिं गयऊ। तेहि बिलोकि मन बिसमय भयऊ।। जौं एहिं खल नित करब अहारू। होइहि सब उजारि संसारू।। सारद प्रेरि तासु मति फेरी। मागेसि नीद मास षट केरी।।

kīnha bibidh tapa tīn'ihu bhāī. parama ugra nahiṁ barani so jāī.. gayau nikaṭa tapa dekhi bidhātā. māgahu bara prasanna maiṁ tātā.. kari binatī pada gahi dasasīsā. boleu bacana sunahu jagadīsā.. hama kāhū ke marahiṁ na mārẽ. bānara manuja jāti dui bārẽ.. evam-astu tumha baṛa tapa kīn'hā. maiṁ brahmā̃ mili tehi bara dīn'hā.. puni prabhu kumbhakaraṇa pahiṁ gayau. tehi biloki mana bisamaya bhayau.. jaũ ehiṁ khala nita karaba ahārū. hoihi saba ujāri saṁsārū.. sārada preri tāsu mati pherī. māgesi nīda māsa ṣaṭ kerī..

ત્રણે ભાઈઓએ અનેક પ્રકારની તપસ્યા કરી - એટલી તીવ્ર અને અતિશય કે તેનું પૂર્ણ વર્ણન ન થઈ શકે. તે તપસ્યા જોઈને સૃષ્ટિકર્તા નજીક આવ્યા અને કહ્યું, "વરદાન માંગો, મારા બાળક; હું પ્રસન્ન છું." રાવણે તેમના ચરણ પકડીને પ્રાર્થના કરી અને કહ્યું: "મને સાંભળો, હે જગદીશ. હું ન તો કોઈના દ્વારા મારી શકાઉં, ન કોઈને મારું - માત્ર દ્વિજો અને વાનર તથા મનુષ્ય જાતિને બાદ રાખીને." "તથાસ્તુ. તમે મહાન તપસ્યા કરી છે; બ્રહ્મા સાથે મળીને હું તમને તે વરદાન આપું છું." પછી પ્રભુ કુંભકર્ણ પાસે ગયા; તેને જોઈને તેમનું મન આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું. "જો આ દુષ્ટ દરરોજ ભોજન કરે, તો તે સમગ્ર જગતનો નાશ કરી દેશે." તેથી શારદાએ તેને પ્રેરણા આપીને તેની બુદ્ધિને ફેરવી દીધી; અને તેણે ઊંઘ માંગી - છ મહિના સુધી એક સાથે.

Verse 370 (दोहा/सोरठा)

गए बिभीषन पास पुनि कहेउ पुत्र बर मागु। तेहिं मागेउ भगवंत पद कमल अमल अनुरागु।।177।।

gae bibhīṣana pāsa puni kaheu putra bara māgu | tehiṁ māgeu bhagavaṁta pada-kamala amala anurāgu ||177||

વિભીષણ ફરી પ્રભુના સાન્નિધ્યમાં ગયો. પ્રભુએ કહ્યું, “મારા પુત્ર, વર માગ.” ત્યારે તેણે એક જ દાન માગ્યું—ભગવાનના કમળચરણોમાં નિર્મળ પ્રેમ-ભક્તિ.

Verse 371 (चौपाई)

तिन्हि देइ बर ब्रह्म सिधाए। हरषित ते अपने गृह आए।। मय तनुजा मंदोदरि नामा। परम सुंदरी नारि ललामा।। सोइ मयँ दीन्हि रावनहि आनी। होइहि जातुधानपति जानी।। हरषित भयउ नारि भलि पाई। पुनि दोउ बंधु बिआहेसि जाई।। गिरि त्रिकूट एक सिंधु मझारी। बिधि निर्मित दुर्गम अति भारी।। सोइ मय दानवँ बहुरि सँवारा। कनक रचित मनिभवन अपारा।। भोगावति जसि अहिकुल बासा। अमरावति जसि सक्रनिवासा।। तिन्ह तें अधिक रम्य अति बंका। जग बिख्यात नाम तेहि लंका।।

tinhि dei bara brahma sidhāe | haraṣita te apane gṛha āe || maya tanujā mandodari nāmā | parama suṃdarī nāri lalāmā || soi mayã dīnhi rāvanahi ānī | hoihi jātudhāna-pati jānī || haraṣita bhayau nāri bhali pāī | puni dou baṃdhu biāhesi jāī || giri trikūṭa eka siṃdhu majhārī | bidhi nirmita durgama ati bhārī || soi maya dānavã bahuri saṃvārā | kanaka racita mani-bhavana apārā || bhogāvatī jasi ahi-kula bāsā | amarāvatī jasi sakra-nivāsā || tinh teṃ adhika ramya ati baṃkā | jaga bikhyāta nāma tehi laṅkā ||

બ્રહ્માજીએ વરદાન આપીને પોતાના ધામને પ્રસ્થાન કર્યું, અને તેઓ આનંદિત થઈને પોતાના ઘરે પાછા ફર્યા. માયાની પુત્રી મંદોદરી નામે હતી, જે અત્યંત સુંદર હતી અને સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતી. તે માયાએ રાવણને જાણીને કે તે રાક્ષસોનો સ્વામી થશે, તેને લાવીને પરણાવી. રાવણ એવી યોગ્ય પત્ની મેળવીને પ્રસન્ન થયો, અને પછી તેણે પોતાના બંને ભાઈઓના પણ વિવાહ કરાવ્યા. સમુદ્રની મધ્યમાં ત્રિકૂટ પર્વત હતો, જે બ્રહ્માની રચનાથી અત્યંત દુર્ગમ અને ભારે ગઢ હતો. તે માયાએ પછી તેને દૈત્યો માટે ફરીથી સુશોભિત કર્યો, સોનાથી નિર્મિત અપાર મણિમય મહેલો બનાવ્યા. તે ભોગવતી જેવી હતી જ્યાં નાગકુળ વસે છે, અને અમરાવતી જેવી હતી જ્યાં ઇન્દ્ર વાસ કરે છે. પરંતુ તેનાથી પણ વધુ સુંદર, અત્યંત મનોહર અને ભવ્ય હતી તે લંકા, જે સમગ્ર જગતમાં પ્રસિદ્ધ હતી.

Verse 372 (दोहा/सोरठा)

खाईं सिंधु गभीर अति चारिहुँ दिसि फिरि आव॥ कनक कोट मनि खचित दृढ़ बरनि न जाइ बनाव॥178(क)॥ हरिप्रेरित जेहिं कलप जोइ जातुधानपति होइ॥ सूर प्रतापी अतुलबल दल समेत बस सोइ॥178(ख)॥

khāīṁ sindhu gabhīra ati cārihuṁ disi phiri āva | kanaka koṭ mani khacita dṛṛha barani na jāi banāva ||178(ka)|| hari-prerita jehiṁ kalapa joi jātudhāna-pati hoi | sūra pratāpī atula-bala dala sameta basa soi ||178(kha)||

ચારે બાજુ સમુદ્ર જેટલા ઊંડા ખાઈઓ ફરતી હતી, અને સર્વ દિશામાં તેને ઘેરી રાખતી હતી। સોનાના મજબૂત, રત્નજડિત કોટ એવા વૈભવથી રચાયેલા હતા કે તેનું વર્ણન વાણીથી પૂરું થતું નથી। હરિના ગુપ્ત વિધાનથી પ્રેરાઈ, જે સલાહ લઈને રાક્ષસોનો અધિપતિ બન્યો હતો—વીર, પરાક્રમમાં પ્રજ્વલિત, અપરિમિત બળવાળો—તે સર્વ સેનાસહિત આવી ત્યાં વસ્યો।

Verse 373 (चौपाई)

रहे तहाँ निसिचर भट भारे। ते सब सुरन्ह समर संघारे।। अब तहँ रहहिं सक्र के प्रेरे। रच्छक कोटि जच्छपति केरे।। दसमुख कतहुँ खबरि असि पाई। सेन साजि गढ़ घेरेसि जाई।। देखि बिकट भट बड़ि कटकाई। जच्छ जीव लै गए पराई।। फिरि सब नगर दसानन देखा। गयउ सोच सुख भयउ बिसेषा।। सुंदर सहज अगम अनुमानी। कीन्हि तहाँ रावन रजधानी।। जेहि जस जोग बाँटि गृह दीन्हे। सुखी सकल रजनीचर कीन्हे।। एक बार कुबेर पर धावा। पुष्पक जान जीति लै आवा।।

rahe tahā̃ nisi-cara bhaṭ bhāre | te saba suranha samara saṅghāre || aba tahā̃ rahahĩ sakra ke prere | racchaka koṭi jacchapati kere || dasamukha katahũ khabari asi pāī | sena sāji gaṛha gheresi jāī || dekhi bikaṭa bhaṭ baṛi kaṭakāī | jaccha jīva lai gae parāī || phiri saba nagara dasānana dekhā | gayu socha sukha bhayu biseṣā || sundara sahaja agama anumānī | kīnha tahā̃ rāvana rajadhānī || jehi jasa joga bā̃ṭi gṛha dīnhe | sukhī sakala rajanīcara kīnhe || ek bāra kubera para dhāvā | puṣpaka jāna jīti lai āvā ||

ત્યાં અનેક પરાક્રમી રાક્ષસ યોદ્ધાઓ વસતા હતા, જેમણે યુદ્ધમાં દેવતાઓનો સંહાર કર્યો હતો. હવે ઇન્દ્રની આજ્ઞાથી ત્યાં કુબેરના કોટિયાદિ રક્ષકો નિવાસ કરતા હતા. ક્યાંક દશમુખ રાવણને આ વાતની ખબર પડી, તેણે સેના સજાવીને ગઢને ઘેરવા જવાનો નિર્ણય કર્યો. તે ભયંકર સેના અને વિશાળ સૈન્યને જોઈને યક્ષો પોતાનો જીવ બચાવીને અન્ય દેશમાં ભાગી ગયા. પછી રાવણે સમગ્ર નગરને જોયું, તેનો ચિંતા દૂર થઈ અને આનંદ અત્યંત વધી ગયો. તેને સુંદર, સહજ અભેદ્ય અને દુર્ગમ જાણીને તેણે ત્યાં પોતાની રાજધાની સ્થાપી. તેણે દરેકને યોગ્યતા મુજબ ઘરો વહેંચી આપ્યા, અને આ રીતે સઘળા રાક્ષસોને સુખી અને સમૃદ્ધ બનાવ્યા. એકવાર તેણે કુબેર પર આક્રમણ કર્યું અને જીતીને પુષ્પક વિમાન લાવ્યો.

Verse 374 (दोहा/सोरठा)

कौतुकहीं कैलास पुनि लीन्हेसि जाइ उठाइ। मनहुँ तौलि निज बाहुबल चला बहुत सुख पाइ।।179।।

kautukahī̃ kailāsa puni līnhesi jāi uṭhāi | manahũ tauli nija bāhubala calā bahuta sukha pāi ||179||

રમતાં રમતાં તે ફરી એક વાર કૈલાસ પર ગયો અને તેને ઊંચક્યો। જાણે પોતાના ભુજાબળે તોલતો હોય તેમ, અતિ આનંદિત થઈ આગળ વધ્યો।

Verse 375 (चौपाई)

सुख संपति सुत सेन सहाई। जय प्रताप बल बुद्धि बड़ाई।। नित नूतन सब बाढ़त जाई। जिमि प्रतिलाभ लोभ अधिकाई।। अतिबल कुंभकरन अस भ्राता। जेहि कहुँ नहिं प्रतिभट जग जाता।। करइ पान सोवइ षट मासा। जागत होइ तिहुँ पुर त्रासा।। जौं दिन प्रति अहार कर सोई। बिस्व बेगि सब चौपट होई।। समर धीर नहिं जाइ बखाना। तेहि सम अमित बीर बलवाना।। बारिदनाद जेठ सुत तासू। भट महुँ प्रथम लीक जग जासू।। जेहि न होइ रन सनमुख कोई। सुरपुर नितहिं परावन होई।।

sukha saṃpati suta sena sahāī | jaya pratāpa bala buddhi baṛāī || nita nūtana saba bāṛhata jāī | jimi pratilābha lobha adhikāī || atibala kumbhakarana asa bhrātā | jehi kahũ nahiṃ pratibhaṭa jaga jātā || karai pāna sovai ṣaṭa māsā | jāgata hoi tihũ pura trāsā || jaũ dina prati āhāra kara soī | bisva begi saba caupaṭa hoī || samara dhīra nahiṃ jāi bakhānā | tehi sama amita bīra balavānā || bāridanāda jeṭha suta tāsū | bhaṭa mahũ prathama līka jaga jāsū || jehi na hoi rana sanamukha koī | surapura nitahiṃ parāvana hoī ||

સુખ, સંપત્તિ, પુત્રો, સેના અને સહાયકો, વિજય, પ્રતાપ, બળ, બુદ્ધિ અને મહાનતા આ બધું દિવસે દિવસે વધતું જતું હતું, હંમેશા નવું નવું, જેમ વારંવારનો લાભ લોભને વધારે છે. તેનો ભાઈ કુંભકર્ણ અત્યંત બલવાન હતો, જેનો જગતમાં કોઈ પણ પ્રતિદ્વંદ્વી ન હતો. તે પીધા પછી છ મહિના સુતો રહેતો, અને જ્યારે જાગતો ત્યારે ત્રણે લોકોમાં ભય ફેલાતો. જો તે દરરોજ ખાતો અને તે ઊંઘમાં ન પડતો, તો આખું જગત ઝડપથી નાશ પામતું. યુદ્ધમાં તેની ધીરજનું વર્ણન કરી શકાતું નથી, અમિત બળમાં તેના જેવો કોઈ વીર ન હતો. તેનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર બરિદનાદ જગતમાં યોદ્ધાઓમાં પ્રથમ ગણાતો, જેની સામે રણમાં કોઈ ઊભું રહી શકતું ન હતું, તે દેવપુરીને હંમેશા ભગાવતો.

Verse 376 (दोहा/सोरठा)

कुमुख अकंपन कुलिसरद धूमकेतु अतिकाय। एक एक जग जीति सक ऐसे सुभट निकाय।।180।।

kumukha akaṃpana kuliśarada dhūmaketu atikāya | eka-eka jaga jīti saka aise subhaṭa nikāya ||180||

કુમુખ, અકંપન, કુલિશારદ, ધૂમકેતુ અને અતિકાય—એવા મહાવીર યોધ્ધાઓની પંક્તિ હતી કે દરેક એકલો જ એક જગત જીતવા સમર્થ હતો।

Verse 377 (चौपाई)

कामरूप जानहिं सब माया। सपनेहुँ जिन्ह कें धरम न दाया।। दसमुख बैठ सभाँ एक बारा। देखि अमित आपन परिवारा।। सुत समूह जन परिजन नाती। गे को पार निसाचर जाती।। सेन बिलोकि सहज अभिमानी। बोला बचन क्रोध मद सानी।। सुनहु सकल रजनीचर जूथा। हमरे बैरी बिबुध बरूथा।। ते सनमुख नहिं करही लराई। देखि सबल रिपु जाहिं पराई।। तेन्ह कर मरन एक बिधि होई। कहउँ बुझाइ सुनहु अब सोई।। द्विजभोजन मख होम सराधा।।सब कै जाइ करहु तुम्ह बाधा।।

kāmarūpa jānahĩ saba māyā। sapanẽhu jinh keṃ dharama na dāyā॥ daśamukha baiṭha sabhā̃ eka bārā। dekhi amita āpana parivārā॥ suta samūha jana parijana nātī। ge ko pāra nisācara jātī॥ sena biloki sahaja abhimānī। bolā bacana krodha mada sānī॥ sunahu sakala rajanīcara jūthā। hamare bairī bibudha barūthā॥ te sanamukha nahiṃ karahī larāī। dekhi sabala ripu jāhiṃ parāī॥ tenha kara marana eka bidhi hoī। kahauṃ bujhāi sunahu aba soī॥ dvijabhojana makha homa sarādhā। saba kai jāi karahu tumha bādhā॥

તે બધા માયાની કળાઓ જાણતા હતા અને ઇચ્છિત રૂપ ધારણ કરી શકતા હતા, તેમનામાં ન તો ધર્મ હતો ન દયા, સ્વપ્નમાં પણ નહીં. એકવાર દશમુખ રાવણ સભામાં બેઠો અને પોતાના અમિત કુળને જોયું, પુત્રોના સમૂહ, સગાં, સેવકો અને વંશજો, રાક્ષસ જાતિનો કોઈ અંત દેખાતો ન હતો. પોતાની સેનાને જોઈને સ્વાભાવિક અભિમાનથી ભરાઈને તેણે ક્રોધ અને મદથી ભરેલા વચનો બોલ્યા: "સાંભળો તમે બધા રાક્ષસો, દેવતાઓ અમારા મોટા શત્રુઓ છે. તેઓ અમારી સામે લડશે નહીં, બળવાન શત્રુને જોઈને દૂર ભાગશે. તેમનો નાશ કરવાનો એક જ ઉપાય છે, હું કહું છું તે સાંભળો. જઈને બ્રાહ્મણોના ભોજન, યજ્ઞ, હવન અને પિતૃકાર્યોમાં બધે જ વિઘ્ન નાખો."