Prakarana 18
सोपान-प्रवेश: ‘आदि-अविद्या’ से ‘श्रद्धा’ की ओर। बालकाण्ड में कथा का जन्म नहीं, साधक की दृष्टि का जन्म होता है—जहाँ जगत-व्यवहार (राजधर्म, भय, मित्रता, छल) के भीतर छिपी ‘दैवी-व्यवस्था’ (भावी/विधि) और ‘नाम-भक्ति’ की अनिवार्यता उद्घाटित होती है। यह चरण बताता है कि मुक्ति-पथ का पहला पायदान बाह्य-घटना नहीं, अंतःकरण का संस्कार है: गुरु-वचन, श्राप-फल, और कर्म-न्याय के बीच मन का शरणागति-गमन।
આ પ્રસંગ અદ્ભુત રસને ભયાનક રસ સાથે જોડે છે, તેમ છતાં તેનું નૈતિક ફળ શાંત રસ તરફ ઝુકેલું છે. વૃત્તાંત એક રાજકીય પ્રસંગથી શરૂ થાય છે, પછી એક છલી પુરોહિત, આકાશવાણી, બ્રાહ્મણનો શાપ, અને અંતે રાવણના વંશના જન્મ સુધી પહોંચે છે, ઇતિહાસના મૂળમાં કર્મનો નિયમ અને ઈશ્વરીય વ્યવસ્થાને સ્થાપિત કરે છે. તુલસીદાસ ભાવીની અનિવાર્યતા બતાવે છે: એક નિર્દોષ રાજા પણ શાપના ચક્રમાં પીસાય છે, કારણ કે સામાજિક ધર્મના માળખામાં બ્રાહ્મણનો શાપ નૈતિક અણુ જેવું કાર્ય કરે છે. સાથે જ, રાવણ અને વિભીષણનો વૃત્તાંત સ્પષ્ટ કરે છે કે એક જ વંશમાં તમસ (રાવણ), રજસ (કુંભકર્ણ), અને સત્વ (વિભીષણની ભક્તિ) સાથે જન્મે છે, મુક્તિ બાહ્ય જન્મ પર નહીં પણ આંતરિક સ્વભાવ પર આધારિત છે. આ વિભાગ સાધકને જગતની અનિશ્ચિતતાથી પ્રભુના ચરણો પ્રત્યેના પ્રેમની નિશ્ચિતતા તરફ વાળે છે.
Verses
ચોપાઈ 170.1-4
सयन कीन्ह नृप आयसु मानी।आसन जाइ बैठ छलग्यानी।।
श्रमित भूप निद्रा अति आई।सो किमि सोव सोच अधिकाई।।
कालकेतु निसिचर तहँ आवा।जेहिं सूकर होइ नृपहि भुलावा।।
परम मित्र तापस नृप केरा।जानइ सो अति कपट घनेरा।।
तेहि के सत सुत अरु दस भाई।खल अति अजय देव दुखदाई।।
प्रथमहि भूप समर सब मारे।बिप्र संत सुर देखि दुखारे।।
तेहिं खल पाछिल बयरु सँभरा।तापस नृप मिलि मंत्र बिचारा।।
जेहि रिपु छय सोइ रचेन्हि उपाऊ।भावी बस न जान कछु राऊ।।
sayana kīnha nṛpa āyasu mānī.āsana jāi baiṭha chala-gyānī..
śramita bhūpa nidrā ati āī.so kimi sova soca adhikāī..
kālaketu nisi-cara tahaṁ āvā.jehiṁ sūkāra hoi nṛpahi bhulāvā..
parama mitra tāpasa nṛpa kerā.jānai so ati kapaṭa ghanerā..
tehi ke sata suta aru dasa bhāī.khala ati ajaya deva dukhadāī..
prathamahĩ bhūpa samara saba māre.bipra santa sura dekhi dukhāre..
tehiṁ khala pāchila bayaru saṁbharā.tāpasa nṛpa mili mantra bicārā..
jehi ripu chaya soi racenhĩ upāū.bhāvī basa na jāna kachu rāū..
રાજાએ આજ્ઞા માનીને શયન કર્યું, અને છલિયો જઈને તેના આસન પર બેસી ગયો. થાકેલા રાજાને ઊંડી નીંદ આવી, પણ બીજો જેને અત્યધિક ચિંતા હતી, તે કેવી રીતે ઊંઘી શકે? ત્યારે ત્યાં કાલકેતુ નામનો રાક્ષસ આવ્યો, જેણે સૂકર રૂપ ધરીને રાજાને ભટકાવ્યો હતો. તે તપસ્વી રાજાનો પરમ મિત્ર હતો, અને અત્યંત અનેક છલકપટ જાણતો હતો. તેના સો પુત્ર અને દસ ભાઈ હતા, અતિ દુષ્ટ, અજેય અને દેવોને દુ:ખ આપનારા. પહેલા રાજાએ યુદ્ધમાં તે બધાને મારી નાખ્યા હતા, બ્રાહ્મણો, સંતો અને દેવો તેમનાથી દુ:ખી થયેલા જોઈને. તે દુષ્ટે જૂની વૈરતા યાદ કરી, અને તપસ્વી રાજા સાથે મળીને મંત્રણા કરી. તેમણે એવો ઉપાય રચ્યો જેથી તેમનો શત્રુ નાશ પામે, પણ રાજા ભાવીના વશમાં કંઈ જાણતો ન હતો.
દોહા 170
रिपु तेजसी अकेल अपि लघु करि गनिअ न ताहु।अजहुँ देत दुख रबि ससिहि सिर अवसेषित राहु।।170।।
ripu tejasī akela api laghu kari gani-a na tāhu |ajahũ det dukha rabi sasihi sira avaseṣita rāhu ||170||
તેજસ્વી શત્રુ, ભલે એકલો હોય, તેને ક્યારેય નાનો ન ગણવો જોઈએ. આજે પણ રાહુ, જેનું માત્ર માથું બચ્ચું છે, તે સૂર્ય અને ચંદ્રને દુઃખ આપે છે.
ચોપાઈ 171.1-4
तापस नृप निज सखहि निहारी।हरषि मिलेउ उठि भयउ सुखारी।।
मित्रहि कहि सब कथा सुनाई।जातुधान बोला सुख पाई।।
अब साधेउँ रिपु सुनहु नरेसा।जौं तुम्ह कीन्ह मोर उपदेसा।।
परिहरि सोच रहहु तुम्ह सोई।बिनु औषध बिआधि बिधि खोई।।
कुल समेत रिपु मूल बहाई।चौथे दिवस मिलब मैं आई।।
तापस नृपहि बहुत परितोषी।चला महाकपटी अतिरोषी।।
भानुप्रतापहि बाजि समेता।पहुँचाएसि छन माझ निकेता।।
नृपहि नारि पहिं सयन कराई।हयगृहँ बाँधेसि बाजि बनाई।।
tāpasa nṛpa nija sakhahi nihārī |haraṣi mileu uṭhi bhayu sukhārī ||
mitrahi kahi saba kathā sunāī |jātudhāna bolā sukha pāī ||
aba sādheuṁ ripu sunahu naresā |jauṁ tumha kīnha mora upadesā ||
parihari soca rahahu tumha soī |binu auṣadha biādhi bidhi khoī ||
kula sameta ripu mūla bahāī |cauthē divasa milaba maiṁ āī ||
tāpasa nṛpahi bahuta paritoṣī |calā mahā-kapaṭī ati-roṣī ||
bhānu-pratāpahi bāji sametā |pahuṁcāesi chana mājha niketā ||
nṛpahi nāri paiṁ sayana karāī |haya-gṛhaṁ bāṁdhesi bāji banāī ||
તપસ્વી રાજાએ પોતાના મિત્રને જોયો, આનંદિત થઈને ઊઠ્યો, તેને ભેટી લીધો અને સુખી થયો. તેણે મિત્રને સઘળી વાર્તા સંભળાવી, અને દાનવ પ્રસન્ન થઈને બોલ્યું. "હવે મેં તમારા શત્રુને વશ કર્યો છે, હે રાજન, સાંભળો, જો તમે મારો ઉપદેશ માનશો." "ચિંતા ત્યજીને તમે એવી જ નિશ્ચિંત રહો, ઔષધિ વિના વિધાતાએ તમારો રોગ નષ્ટ કર્યો છે." "તમારા શત્રુને કુટુંબ સહિત મૂળસહિત ઉખડી નાખીશ, અને ચોથા દિવસે આવીને મળીશ." તપસ્વી રાજાને ઘણો સંતુષ્ટ કરીને, મહાકપટી અતિરોષી ચાલ્યો ગયો. ભાનુપ્રતાપને ઘોડા સહિત એક ક્ષણમાં તેના નિવાસે પહોંચાડ્યો. રાજાને સ્ત્રી પાસે સુવડાવ્યો, અને ઘોડાને અશ્વશાળામાં યોગ્ય રીતે બાંધ્યો.
દોહા 171
राजा के उपरोहितहि हरि लै गयउ बहोरि।लै राखेसि गिरि खोह महुँ मायाँ करि मति भोरि।।171।।
rājā ke uparohitahi hari lai gayau bahori |lai rākhēsi giri khoha mahũ māyā̃ kari mati bhori ||171||
પછી રાક્ષસે રાજાના પુરોહિતને હરી લીધા, અને માયાથી તેની બુદ્ધિ મોહિત કરીને તેને પર્વતની ગુફામાં લઈ જઈ છુપાવી રાખ્યા.
ચોપાઈ 172.1-4
आपु बिरचि उपरोहित रूपा।परेउ जाइ तेहि सेज अनूपा।।
जागेउ नृप अनभएँ बिहाना।देखि भवन अति अचरजु माना।।
मुनि महिमा मन महुँ अनुमानी।उठेउ गवँहि जेहि जान न रानी।।
कानन गयउ बाजि चढ़ि तेहीं।पुर नर नारि न जानेउ केहीं।।
गएँ जाम जुग भूपति आवा।घर घर उत्सव बाज बधावा।।
उपरोहितहि देख जब राजा।चकित बिलोकि सुमिरि सोइ काजा।।
जुग सम नृपहि गए दिन तीनी।कपटी मुनि पद रह मति लीनी।।
समय जानि उपरोहित आवा।नृपहि मते सब कहि समुझावा।।
āpu biraci uparohita rūpā |pareu jāi tehi seja anūpā ||
jāgeu nṛpa anabhaẽ bihānā |dekhi bhavana ati acaraju mānā ||
muni mahimā mana mahũ anumānī |uṭheu gavãhi jehi jāna na rānī ||
kānana gayau bāji caṛhi tehĩ |pura nara nāri na jāneu kehī̃ ||
gaẽ jāma juga bhūpati āvā |ghara ghara utsava bāja badhāvā ||
uparohitahi dekha jaba rājā |cakita biloki sumiri soi kājā ||
juga sama nṛpahi gae dina tīnī |kapaṭī muni pada raha mati līnī ||
samaya jāni uparohita āvā |nṛpahi mate saba kahi samujhāvā ||
તેણે પોતે રાજપુરોહિતનું રૂપ ધારણ કર્યું, અને જઈને તે અનુપમ પથારી પર પડ્યો. રાજા પડછે થાય તે પહેલાં જાગી ગયો, અને પોતાનો મહેલ જોઈને અત્યંત આશ્ચર્ય માન્યું. મનમાં મુનિના મહિમાનો વિચાર કરીને તે શાંતિથી ઊઠી ગયો, જેથી રાણીને ખબર ન પડી. ઘોડા પર ચડીને તે વનમાં ગયો, અને નગરની સ્ત્રી-પુરુષોમાંથી કોઈને પણ ખબર ન પડી. બે પહોર વીત્યા પછી રાજા પાછો આવ્યો; દરેક ઘરમાં ઉત્સવ અને વાદ્યો વાગવા લાગ્યા. જ્યારે રાજાએ પુરોહિતને જોયો, ત્યારે તે તે કાર્યને યાદ કરી આશ્ચર્યચકિત થઈને જોવા લાગ્યો. રાજા માટે ત્રણ દિવસ યુગો જેવડા વીત્યા, કારણ કે તેનું મન છલી મુનિના ચરણમાં લીન રહ્યું. સમય આવ્યો તે જાણીને પુરોહિત આવ્યો, અને રાજાને બધું કહીને સમજાવ્યું.
દોહા 172
नृप हरषेउ पहिचानि गुरु भ्रम बस रहा न चेत।बरे तुरत सत सहस बर बिप्र कुटुंब समेत।।172।।
nṛpa haraṣeu pahicāni guru bhrama-basa rahā na ceta |bare turata sata sahasa bara bipra kuṭumba sameta ||172||
રાજા ગુરુને ઓળખીને આનંદિત થયો, અને ભ્રમના વશીભૂત થઈને તેમાં ચેતના ન રહી. તરત જ તેણે કુટુંબ સહિત એક લાખ ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને બોલાવ્યા.
ચોપાઈ 173.1-4
उपरोहित जेवनार बनाई।छरस चारि बिधि जसि श्रुति गाई।।
मायामय तेहिं कीन्ह रसोई।बिंजन बहु गनि सकइ न कोई।।
बिबिध मृगन्ह कर आमिष राँधा।तेहि महुँ बिप्र माँसु खल साँधा।।
भोजन कहुँ सब बिप्र बोलाए।पद पखारि सादर बैठाए।।
परुसन जबहिं लाग महिपाला।भै अकासबानी तेहि काला।।
बिप्रबृंद उठि उठि गृह जाहू।है बड़ि हानि अन्न जनि खाहू।।
भयउ रसोईं भूसुर माँसू।सब द्विज उठे मानि बिस्वासू।।
भूप बिकल मति मोहँ भुलानी।भावी बस आव मुख बानी।।
uparohita jevanāra banāī |charasa cāri bidhi jasi śruti gāī ||
māyāmaya tehiṁ kīnha rasoī |biṁjana bahu gani sakai na koī ||
bibidh mṛganha kara āmiṣa rā̃dhā |tehi mahuṁ bipra mā̃su khala sā̃dhā ||
bhojana kahuṁ saba bipra bolāe |pada pakhāri sādara baiṭhāe ||
parusana jabahiṁ lāga mahi-pālā |bhai ākāsa-bānī tehi kālā ||
bipra-bṛṁda uṭhi uṭhi gṛha jāhū |hai baṛi hāni anna jani khāhū ||
bhayau rasoīṁ bhūsura mā̃sū |saba dvija uṭhe māni bisvāsū ||
bhūpa bikala mati mohaṁ bhulānī |bhāvī basa āva mukha bānī ||
પુરોહિતે ભોજનની તૈયારી કરી, છ રસ અને ચાર પ્રકારના વ્યંજનો સાથે, જેમ વેદોમાં વર્ણવ્યું છે. તેણે માયાથી ભોજન બનાવ્યું, એટલા અનેક સ્વાદિષ્ટ વ્યંજનો સાથે કે જેની ગણતરી કોઈ કરી શકે નહીં. તેણે વિવિધ પ્રકારના પશુઓનું માંસ રાંધ્યું, અને તે દુષ્ટે તેમાં બ્રાહ્મણનું માંસ ભેળવી દીધું. તેણે સૌ બ્રાહ્મણોને ભોજન માટે બોલાવ્યા, તેમના પગ ધોઈને તેમને આદરથી બેસાડ્યા. જ્યારે રાજા ભોજન પીરસવા લાગ્યો, ત્યારે આકાશવાણી થઈ. હે બ્રાહ્મણ સમૂહ, ઊઠો, ઊઠો અને પોતાના ઘરે જાઓ. અહીં મોટી હાનિ છે, આ અન્ન ન ખાઓ. ભોજનમાં બ્રાહ્મણનું માંસ ભેળવ્યું છે. આકાશવાણી પર વિશ્વાસ કરી સૌ દ્વિજ ઊઠી ગયા. રાજો વ્યાકુળ થયો, તેનું મન મોહમાં ભૂલાયું; ભાવીના વશમાં તેના મુખમાંથી કોઈ વાણી ન નીકળી.
દોહા 173
बोले बिप्र सकोप तब नहिं कछु कीन्ह बिचार।जाइ निसाचर होहु नृप मूढ़ सहित परिवार।।173।।
bole bipra sa-kopa taba nahiṁ kachu kīnha bicāra |jāi nisācara hohu nṛpa mūṛha sahita parivāra ||173||
ત્યારે બ્રાહ્મણો ક્રોધે બોલ્યા, કંઈ વિચાર કર્યા વિના: હે મૂર્ખ રાજા, પોતાના પરિવાર સહિત જા અને રાક્ષસ થા.
ચોપાઈ 174.1-4
छत्रबंधु तैं बिप्र बोलाई।घालै लिए सहित समुदाई।।
ईस्वर राखा धरम हमारा।जैहसि तैं समेत परिवारा।।
संबत मध्य नास तव होऊ।जलदाता न रहिहि कुल कोऊ।।
नृप सुनि श्राप बिकल अति त्रासा।भै बहोरि बर गिरा अकासा।।
बिप्रहु श्राप बिचारि न दीन्हा।नहिं अपराध भूप कछु कीन्हा।।
चकित बिप्र सब सुनि नभबानी।भूप गयउ जहँ भोजन खानी।।
तहँ न असन नहिं बिप्र सुआरा।फिरेउ राउ मन सोच अपारा।।
सब प्रसंग महिसुरन्ह सुनाई।त्रसित परेउ अवनीं अकुलाई।।
chatra-bandhu taiṁ bipra bolāī.ghālai liye sahita samudāī..
īsvara rākhā dharama hamārā.jaihasī taiṁ sameta parivārā..
saṁbata madhya nāsa tava hoū.jala-dātā na rahihi kula koū..
nṛpa suni śrāpa bikala ati trāsā.bhai bahori bara girā akāsā..
biprahu śrāpa bicāri na dīnhā.nahiṁ aparādha bhūpa kachu kīnhā..
cakita bipra saba suni nabha-bānī.bhūpa gayau jahaṁ bhojana khānī..
tahaṁ na asana nahiṁ bipra suārā.phireu rāu mana soca apārā..
saba prasaṅga mahisuranha sunāī.trasita pareu avanīṁ akulāī..
હે ક્ષત્રિય, તેં બ્રાહ્મણોને બોલાવીને સમૂહ સહિત તેમનો નાશ કરવા માટે અહીં લાવ્યા. ઈશ્વરે અમારો ધર્મ રક્ષ્યો છે, તું સપરિવાર નષ્ટ થઈ જશે. એક વર્ષની અંદર તારો નાશ થશે અને તારા કુળમાં જલ આપનાર કોઈ ન રહે. રાજાએ શ્રાપ સાંભળીને અત્યંત ભયભીત અને વ્યાકુળ થયા, ત્યારે આકાશમાંથી એક સુંદર વાણી થઈ. હે બ્રાહ્મણો, તમે આ શ્રાપ વિચાર્યા વગર આપ્યો, રાજાએ કોઈ અપરાધ કર્યો નથી. બધા બ્રાહ્મણો આકાશવાણી સાંભળીને ચકિત થયા, રાજા જ્યાં ભોજન કરવા જાય ત્યાં ગયા. ત્યાં ન ભોજન હતું ને ન બ્રાહ્મણ સ્વાર, રાજા અપાર ચિંતામાં પાછા ફર્યા. તેમણે સમગ્ર પ્રસંગ બ્રાહ્મણોને સંભળાવ્યો અને ભયભીત, વ્યાકુળ થઈને ભૂમિ પર પડી ગયા.
દોહા 174
भूपति भावी मिटइ नहिं जदपि न दूषन तोर।किएँ अन्यथा होइ नहिं बिप्रश्राप अति घोर।।174।।
bhūpati bhāvī miṭai nahiṃ jadapi na dūṣana tora |kieṃ anyathā hoi nahiṃ bipra-śrāpa ati ghora ||174||
હે રાજન, ભાગ્યમાં લખાયેલી વાત મિટતી નથી, યદ્યપિ તેમાં તમારો દોષ નથી. બ્રાહ્મણનો શાપ અત્યંત ભયંકર છે, અને કંઈ કરવાથી પણ તેનું અન્યથા થતું નથી.
ચોપાઈ 175.1-4
अस कहि सब महिदेव सिधाए।समाचार पुरलोगन्ह पाए।।
सोचहिं दूषन दैवहि देहीं।बिचरत हंस काग किय जेहीं।।
उपरोहितहि भवन पहुँचाई।असुर तापसहि खबरि जनाई।।
तेहिं खल जहँ तहँ पत्र पठाए।सजि सजि सेन भूप सब धाए।।
घेरेन्हि नगर निसान बजाई।बिबिध भाँति नित होई लराई।।
जूझे सकल सुभट करि करनी।बंधु समेत परेउ नृप धरनी।।
सत्यकेतु कुल कोउ नहिं बाँचा।बिप्रश्राप किमि होइ असाँचा।।
रिपु जिति सब नृप नगर बसाई।निज पुर गवने जय जसु पाई।।
asa kahi saba mahideva sidhāe |samācāra pura-loganha pāe ||
sochahiṁ dūṣana daivahi dehīṁ |bicarata haṁsa kāga kiya jehīṁ ||
uporohitahi bhavana pahuṁcāī |asura tāpasahi khabari janāī ||
tehiṁ khala jahã-tahã patra paṭhāe |saji-saji sena bhūpa saba dhāe ||
gherenhi nagara nisāna bajāī |bibidha bhāṁti nita hoī larāī ||
jūjhe sakala subhaṭa kari karanī |bandhu sameta pareu nṛpa dharanī ||
satyaketu kula kou nahiṁ bāṁcā |bipraśrāpa kimi hoi asāṁcā ||
ripu jiti saba nṛpa nagara basāī |nija pura gavane jaya jasu pāī ||
એમ કહીને સઘળા બ્રાહ્મણ નીકળી ગયા, અને નગરના લોકોને વાર્તા મળી. તે શોક કરવા લાગ્યા અને દૈવને દોષ આપવા લાગ્યા, જે હંસ બનાવવા ગયું પણ કાગડો બનાવી દીધો. રાક્ષસે પુરોહિતને તેના ઘરે પહોંચાડ્યો, અને તપસ્વી રાજાને સર્વ વાર્તા જણાવી. તે દુષ્ટે અહીં-તહીં પત્ર મોકલ્યા, અને સઘળા રાજાઓે સૈન્ય તૈયાર કરી દોડ મૂકી. નગરને ઘેરીને નિશાણ વગાડી, અને પ્રતિદિન નાના પ્રકારે યુદ્ધ થવા લાગ્યું. સઘળા શૂર યોદ્ધાઓ લડીને પડી ગયા, અને રાજા પોતાના ભાઈ સહિત ભૂમિ પર પડી ગયો. સત્યકેતુના કુળમાં કોઈ ન બચ્યું, બ્રાહ્મણનો શ્રાપ કેવી રીતે અસત્ય થાય? શત્રુને જીતીને સઘળા રાજાઓે નગર વસાવ્યું, અને વિજય તથા યશ મેળવીને પોતાના નગરો તરફ ગયા.
દોહા 175
भरद्वाज सुनु जाहि जब होइ बिधाता बाम।धूरि मेरुसम जनक जम ताहि ब्यालसम दाम।।175।।
bharadvāja sunu jāhi jaba hoi bidhātā bāma |dhūri meru-sama janaka jama tāhi byāla-sama dāma ||175||
સાંભળો ભરદ્વાજ, જ્યારે વિધાતા કોઈના વિરુદ્ધ થાય, ત્યારે ધૂળ તેને સુમેરુ પર્વત જેટલી ભારે લાગે, પોતાના પિતા યમ જેવા લાગે, અને દોરી સર્પ જેવી લાગે।
ચોપાઈ 176.1-4
काल पाइ मुनि सुनु सोइ राजा।भयउ निसाचर सहित समाजा।।
दस सिर ताहि बीस भुजदंडा।रावन नाम बीर बरिबंडा।।
भूप अनुज अरिमर्दन नामा।भयउ सो कुंभकरन बलधामा।।
सचिव जो रहा धरमरुचि जासू।भयउ बिमात्र बंधु लघु तासू।।
नाम बिभीषन जेहि जग जाना।बिष्नुभगत बिग्यान निधाना।।
रहे जे सुत सेवक नृप केरे।भए निसाचर घोर घनेरे।।
कामरूप खल जिनस अनेका।कुटिल भयंकर बिगत बिबेका।।
कृपा रहित हिंसक सब पापी।बरनि न जाहिं बिस्व परितापी।।
kāla pāi muni sunu soi rājā |bhayau nisācara sahita samājā ||
dasa sira tāhi bīsa bhujadaṇḍā |rāvan nāma bīra baribaṇḍā ||
bhūpa anuj arimardana nāmā |bhayau so kumbhakarana baladhāmā ||
saciva jo rahā dharmaruci jāsū |bhayau bimātra bandhu laghu tāsū ||
nāma bibhīṣana jehi jaga jānā |biṣṇubhagata bigyāna nidhānā ||
rahe je suta sevaka nṛpa kere |bhae nisācara ghora ghanere ||
kāmarūpa khala jinasa anekā |kuṭila bhayaṅkara bigata bibekā ||
kṛpā rahita hiṁsaka saba pāpī |barani na jāhiṁ bisva paritāpī ||
હે મુનિ, સાંભળો, યોગ્ય સમયે તે જ રાજા પોતાના સંપૂર્ણ સમાજ સાથે રાક્ષસ થયો. તેના દસ માથા અને વીસ ભુજાઓ હતી, અને તેનું નામ રાવણ હતું, અત્યંત બળવાન વીર. રાજાનો નાનો ભાઈ, જેનું નામ અરિમર્દન હતું, તે કુંભકર્ણ થયો, જે બળનું ધામ હતો. જે સચિવ ધર્મરુચિ હતા, તે તેનો સાવત્ર નાનો ભાઈ થયો. તેનું નામ વિભીષણ હતું, જેને આખું જગ ઓળખે છે, તે વિષ્ણુભક્ત અને જ્ઞાનનો ભંડાર હતો. રાજાના જે પુત્ર અને સેવક હતા, તે ઘણા બધા ભયંકર રાક્ષસ થયા. તે દુષ્ટ, કામરૂપી, અનેક પ્રકારના, કપટી, ભયંકર અને વિવેકહીન હતા. બધા કૃપાહીન, હિંસક અને પાપી હતા, વિશ્વને ત્રાસ આપનાર, જેમનું વર્ણન ન કરી શકાય.
દોહા 176
उपजे जदपि पुलस्त्यकुल पावन अमल अनूप।तदपि महीसुर श्राप बस भए सकल अघरूप।।176।।
upaje jadapi pulastya-kula pāvana amala anūpa |tadapi mahīsura śrāpa basa bhae sakala agha-rūpa ||176||
યદ્યપિ તે પુલસ્ત્ય કુળમાં જન્મ્યા, જે પવિત્ર, નિર્મળ અને અનૂપ છે, તેમ છતાં બ્રાહ્મણોના શાપના વશમાં થઈને તે બધા પાપના સ્વરૂપ બની ગયા.
ચોપાઈ 177.1-4
कीन्ह बिबिध तप तीनिहुँ भाई।परम उग्र नहिं बरनि सो जाई।।
गयउ निकट तप देखि बिधाता।मागहु बर प्रसन्न मैं ताता।।
करि बिनती पद गहि दससीसा।बोलेउ बचन सुनहु जगदीसा।।
हम काहू के मरहिं न मारें।बानर मनुज जाति दुइ बारें।।
एवमस्तु तुम्ह बड़ तप कीन्हा।मैं ब्रह्माँ मिलि तेहि बर दीन्हा।।
पुनि प्रभु कुंभकरन पहिं गयऊ।तेहि बिलोकि मन बिसमय भयऊ।।
जौं एहिं खल नित करब अहारू।होइहि सब उजारि संसारू।।
सारद प्रेरि तासु मति फेरी।मागेसि नीद मास षट केरी।।
kīnha bibidh tapa tīn'ihu bhāī.parama ugra nahiṁ barani so jāī..
gayau nikaṭa tapa dekhi bidhātā.māgahu bara prasanna maiṁ tātā..
kari binatī pada gahi dasasīsā.boleu bacana sunahu jagadīsā..
hama kāhū ke marahiṁ na mārẽ.bānara manuja jāti dui bārẽ..
evam-astu tumha baṛa tapa kīn'hā.maiṁ brahmā̃ mili tehi bara dīn'hā..
puni prabhu kumbhakaraṇa pahiṁ gayau.tehi biloki mana bisamaya bhayau..
jaũ ehiṁ khala nita karaba ahārū.hoihi saba ujāri saṁsārū..
sārada preri tāsu mati pherī.māgesi nīda māsa ṣaṭ kerī..
ત્રણે ભાઈઓએ અનેક પ્રકારના તપ કર્યા, જે અત્યંત ઉગ્ર હતા, તેનું વર્ણન કરી શકાય નહીં. બ્રહ્મા વિધાતા તેમનું તપ જોઈને નિકટ ગયા અને બોલ્યા, "વર માંગો, હું પ્રસન્ન છું, વત્સ." રાવણે તેમના ચરણ પકડીને વિનતી કરી અને કહ્યું, "સાંભળો, જગદીશ." "અમે કોઈના મારવાથી ન મરીએ. વાનર અને મનુષ્ય, આ બે જાતિઓ છોડી દીધી." "એવું જ થાય. તમે મોટું તપ કર્યું છે." બ્રહ્મા અને હું મળીને તેને વર આપ્યો. પછી પ્રભુ કુંભકર્ણ પાસે ગયા, તેને જોઈને મનમાં વિસ્મય થયું. "જો આ દુર્જન રોજ આહાર કરે, તો આખો સંસાર ઉજાડ થઈ જશે." શારદાને પ્રેરિત કરીને તેની બુદ્ધિ ફેરવી, અને તેણે છ મહિનાની નીંદ માંગી.
દોહા 177
गए बिभीषन पास पुनि कहेउ पुत्र बर मागु।तेहिं मागेउ भगवंत पद कमल अमल अनुरागु।।177।।
gae bibhīṣana pāsa puni kaheu putra bara māgu |tehiṁ māgeu bhagavaṁta pada-kamala amala anurāgu ||177||
પછી બ્રહ્મા વિભીષણ પાસે ગયા અને બોલ્યા, "પુત્ર, વર માંગ." ત્યારે તેણે ભગવાનના ચરણ કમળોમાં નિર્મળ અને નિષ્કળંક પ્રેમ માંગ્યો.
ચોપાઈ 178.1-4
तिन्हि देइ बर ब्रह्म सिधाए।हरषित ते अपने गृह आए।।
मय तनुजा मंदोदरि नामा।परम सुंदरी नारि ललामा।।
सोइ मयँ दीन्हि रावनहि आनी।होइहि जातुधानपति जानी।।
हरषित भयउ नारि भलि पाई।पुनि दोउ बंधु बिआहेसि जाई।।
गिरि त्रिकूट एक सिंधु मझारी।बिधि निर्मित दुर्गम अति भारी।।
सोइ मय दानवँ बहुरि सँवारा।कनक रचित मनिभवन अपारा।।
भोगावति जसि अहिकुल बासा।अमरावति जसि सक्रनिवासा।।
तिन्ह तें अधिक रम्य अति बंका।जग बिख्यात नाम तेहि लंका।।
tinhi dei bara brahma sidhāe |haraṣita te apane gṛha āe ||
maya tanujā mandodari nāmā |parama suṃdarī nāri lalāmā ||
soi mayã dīnhi rāvanahi ānī |hoihi jātudhāna-pati jānī ||
haraṣita bhayau nāri bhali pāī |puni dou baṃdhu biāhesi jāī ||
giri trikūṭa eka siṃdhu majhārī |bidhi nirmita durgama ati bhārī ||
soi maya dānavã bahuri saṃvārā |kanaka racita mani-bhavana apārā ||
bhogāvatī jasi ahi-kula bāsā |amarāvatī jasi sakra-nivāsā ||
tinh teṃ adhika ramya ati baṃkā |jaga bikhyāta nāma tehi laṅkā ||
તેમને વરદાન આપીને બ્રહ્મા ચાલ્યા ગયા, અને તે બધા આનંદિત થઈને પોતાના ઘરે આવ્યા. માયાની પુત્રીનું નામ મંદોદરી હતું, જે અત્યંત સુંદરી અને સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતી. તે જ માયાએ તેને લાવીને રાવણને આપી, એ જાણીને કે તે રાક્ષસોનો સ્વામી થશે. તેને ઉત્તમ પત્ની મળવાથી અત્યંત આનંદ થયો, અને પછી તે જઈને પોતાના બંને ભાઈઓના પણ લગ્ન કર્યા. સમુદ્રની વચ્ચે એક પર્વત ત્રિકૂટ છે, જે બ્રહ્મા દ્વારા નિર્મિત અને અત્યંત દુર્ગમ છે. તે જ પર્વતને માયાએ ફરી દાનવો માટે સજાવ્યો, સોનાથી બનેલા મણિઓથી યુક્ત અપાર મહેલો બાંધ્યા. જેમ ભોગવતી નાગકુળનું નિવાસસ્થાન છે અને જેમ અમરાવતી ઇન્દ્રનું નિવાસસ્થાન છે. તેનાથી પણ વધુ રમણીય અને અત્યંત ભવ્ય તે નગરી હતી, જેનું નામ લંકા સમગ્ર જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે.
દોહા 178(क)-(ख)
खाईं सिंधु गभीर अति चारिहुँ दिसि फिरि आव॥
कनक कोट मनि खचित दृढ़ बरनि न जाइ बनाव॥178(क)॥
हरिप्रेरित जेहिं कलप जोइ जातुधानपति होइ॥
सूर प्रतापी अतुलबल दल समेत बस सोइ॥178(ख)॥
khāīṁ sindhu gabhīra ati cārihuṁ disi phiri āva |kanaka koṭ mani khacita dṛṛha barani na jāi banāva ||178(ka)||
hari-prerita jehiṁ kalapa joi jātudhāna-pati hoi |sūra pratāpī atula-bala dala sameta basa soi ||178(kha)||
ઊંડો સમુદ્ર તેની ખાઈ છે, ચારે દિશામાં ફરીને આવે છે; સોનાની દિવાલો રત્નોથી જડિત અને દૃઢ બનેલી છે, તેમના બાંધકામની સુંદરતા વર્ણન કરી શકાતી નથી. જે કલ્પમાં જેને હરિ પ્રેરિત કરીને રાક્ષસોનો અધિપતિ બનાવે છે, તે અતુલ બળશાળી, પ્રતાપી શૂરવીર પોતાની સેના સહિત ત્યાં નિવાસ કરે છે.
ચોપાઈ 179.1-4
रहे तहाँ निसिचर भट भारे।ते सब सुरन्ह समर संघारे।।
अब तहँ रहहिं सक्र के प्रेरे।रच्छक कोटि जच्छपति केरे।।
दसमुख कतहुँ खबरि असि पाई।सेन साजि गढ़ घेरेसि जाई।।
देखि बिकट भट बड़ि कटकाई।जच्छ जीव लै गए पराई।।
फिरि सब नगर दसानन देखा।गयउ सोच सुख भयउ बिसेषा।।
सुंदर सहज अगम अनुमानी।कीन्हि तहाँ रावन रजधानी।।
जेहि जस जोग बाँटि गृह दीन्हे।सुखी सकल रजनीचर कीन्हे।।
एक बार कुबेर पर धावा।पुष्पक जान जीति लै आवा।।
rahe tahā̃ nisi-cara bhaṭ bhāre |te saba suranha samara saṅghāre ||
aba tahā̃ rahahĩ sakra ke prere |racchaka koṭi jacchapati kere ||
dasamukha katahũ khabari asi pāī |sena sāji gaṛha gheresi jāī ||
dekhi bikaṭa bhaṭ baṛi kaṭakāī |jaccha jīva lai gae parāī ||
phiri saba nagara dasānana dekhā |gayu socha sukha bhayu biseṣā ||
sundara sahaja agama anumānī |kīnha tahā̃ rāvana rajadhānī ||
jehi jasa joga bā̃ṭi gṛha dīnhe |sukhī sakala rajanīcara kīnhe ||
ek bāra kubera para dhāvā |puṣpaka jāna jīti lai āvā ||
ત્યાં મોટા મોટા રાક્ષસ યોદ્ધા રહેતા હતા, પણ દેવોએ યુદ્ધમાં તે બધાને મારી નાખ્યા. હવે ઇન્દ્રના મોકલેલા યક્ષરાજના કરોડો રક્ષક ત્યાં રહેવા લાગ્યા. ગમે ત્યાં દશાનનને આની ખબર મળી; તેણે સેના સજાડી, જઈને ગઢને ઘેરી લીધો. ભયંકર યોદ્ધાઓ અને મોટી સેના જોઈને યક્ષ જાન બચાવીને ભાગી ગયા. પછી દશાનને આખું નગર જોયું; તેનો શોક દૂર થયો અને વિશેષ આનંદ થયો. તેને સુંદર, સહજ અને અભેદ્ય સમજીને રાવણે ત્યાં જ પોતાની રાજધાની બનાવી. જેને જેવું યોગ્ય તેવા ઘર વહેંચીને આપ્યા, અને બધા રાક્ષસોને સુખી કર્યા. એક વાર કુબેર પર ધાવો કર્યો, તેને જીતીને પુષ્પક વિમાન લઈ આવ્યો.
દોહા 179
कौतुकहीं कैलास पुनि लीन्हेसि जाइ उठाइ।मनहुँ तौलि निज बाहुबल चला बहुत सुख पाइ।।179।।
kautukahī̃ kailāsa puni līnhesi jāi uṭhāi |manahũ tauli nija bāhubala calā bahuta sukha pāi ||179||
પછી માત્ર રમતમાં જ કૈલાસ પર્વતને જઈને ઉઠાવ્યું; અને જાણે પોતાના હાથના બળને તોલીને, ઘણો સુખ મેળવીને ચાલ્યો ગયો.
Frequently Asked Questions
परंपरा में इसे ‘अनर्थ-निवारक’ पाठ माना जाता है: माया-छल, कुटिल-मित्र, और अनिष्ट-शत्रु से सावधानी का विवेक जगता है; साथ ही विभीषण-वृत्तांत के कारण शरणागति-भाव पुष्ट होता है—‘भगवत्पद-अनुराग’ की सिद्धि का संस्कार मिलता है।
सामान्य मानस-परंपरा में रक्षा/शरणागति हेतु ‘राम’ नाम-संपुट या ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का जप-संपुट जोड़ा जाता है; विभीषण-भाव को लक्ष्य कर ‘रामचरण-शरणं’ प्रकार का संकल्प/स्मरण भी कुछ परंपराओं में किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 18 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
