Jyotiṣa-saṅgraha: Varga-vibhāga, Bala-nirṇaya, Garbha-phala, Āyuḥ-gaṇanā

Verse 1

सनंदन उवाच । मूर्द्धास्यबाहुहृत्क्रोडांतर्बस्तिव्यंजसोनखः । जानुजंघांघ्नियुगलं कालांगानि क्रियादयः ॥ १ ॥

સનંદન બોલ્યા—મસ્તક, મુખ, બાહુઓ, હૃદય, ઉદરગહ્વર (ધડ), અંતર્બસ્તિ, ચિહ્નો અને નખ; તેમજ જાનુ, જંઘા અને બંને પગ—આ બધાં ક્રિયા આદિ સાથે ‘કાળના અંગો’ કહેવાય છે.

Verse 2

भौमास्फुजिबुधेंदुश्च रविसौम्यसिताः कुजः । गुरुमंदार्किगुरवो मेषादीनामधीश्वराः ॥ २ ॥

ભૌમ, શુક્ર, બુધ અને ચંદ્ર; સૂર્ય, બુધ અને શુક્ર; તેમજ કુજ—અને ક્રમે ગુરુ, શુક્ર, શનિ અને ગુરુ—મેષાદિ રાશિઓના અધિેશ્વર કહેવાયા છે।

Verse 3

होरे विषमभेर्केदोः समये शशिसूर्ययोः । आदिपञ्चनवाधीशाद्रेष्काणेशाः प्रकीर्तिताः ॥ ३ ॥

હોરા-વિભાગમાં વિષમ રાશિમાં કેતુના સમયે ચંદ્ર અને સૂર્ય પોતાના-પોતાના કાળમાં અધિેશ્વર થાય છે; અને દ્રેષ્કાણ-વિભાગમાં પ્રથમ પાંચ તથા નવમના અધિેશ્વરથી આરંભ કરીને દ્રેષ્કાણેશ કહ્યા છે।

Verse 4

पंचेष्टाष्टाद्रिपंचांशा कुजार्कीज्यज्ञशुक्रगाः । ओजे विपर्ययाद्युग्मे त्रिशांशेशाः समीरिताः ॥ ४ ॥

પંચાંશમાં અધિેશ્વર—કુજ, સૂર્ય, શનિ, ગુરુ, બુધ અને શુક્ર—કહ્યા છે. ત્રિશાંશમાં વિષમ રાશિ માટે ક્રમથી અને સમ રાશિ માટે ઉલટા ક્રમથી ત્રિશાંશેશ જણાવ્યા છે।

Verse 5

क्रियणतौलिकर्काद्या मेषादिषु नवांशकाः । स्वभाद्द्वादशभागेशाः षड्र्गं राशिपूर्वकम् ॥ ५ ॥

મેષાદિ રાશિઓમાં નવાંશ ‘ક્રિયા, તૌલી, કર્ક’ વગેરે ક્રમથી શરૂ થાય છે. દ્વાદશાંશમાં ભાગેશ પોતાના જ રાશિથી આરંભ કરે છે. આ રીતે રાશિથી શરૂ કરીને ષડ્વર્ગ ગોઠવવો।

Verse 6

गोजाश्च कर्कयुग्मेन रात्र्याख्या पृष्टकोदयाः । शेषा दिनाख्यास्तूभयं तिमिः क्रूरः सौम्यः पुमान् ॥ ६ ॥

ગો, અજાં વગેરે, તેમજ કર્ક અને યુગ્મની જોડ સાથે, જે પૃષ્ઠોદય (પીઠ તરફથી ઉદય) થાય છે તે ‘રાત્રિ-રાશિ’ કહેવાય છે. બાકીની ‘દિન-રાશિ’; અને તિમિ ઉભય સ્વભાવનું—ક્રૂર હોય તો અશુભ, સૌમ્ય હોય તો શુભ, અને પુરૂષરૂપે ગણાય છે।

Verse 7

पुमान् स्री च क्लीबश्चरस्थिरद्विःस्वभावकाः । मेषाद्याः पूर्वतोदिक्स्थाः स्वस्वस्थानचरास्तथा ॥ ७ ॥

મેષાદિ રાશિઓ પુરુષ, સ્ત્રી અને નપુંસક—એમ ત્રિવિધ કહેવાય છે; તેમજ ચર, સ્થિર અને દ્વિસ્વભાવ પણ છે. તે પૂર્વ દિશાથી ક્રમે સ્થિત રહી, પોતપોતાના સ્થાનમાં જ ગતિ કરે છે.

Verse 8

अजोक्षेणांगनाकीटझषजूका इनादितः । उच्चानि द्वित्रिमनुयुक्तिथीषुभनखांशकैः ॥ ८ ॥

અહીં બકરો, બળદ, સ્ત્રી, કીટ, માછલી અને જૂં વગેરેનો ઉલ્લેખ છે. તેમના નામ દ્વિવિધ અને ત્રિવિધ વર્ગીકરણ સાથે, સૂક્ષ્મ અંશો સુધીના ઉપવિભાગો સહિત, ઉચ્ચ ક્રમમાં પણ જણાવાયા છે.

Verse 9

तत्तत्सप्तमनीचानि प्राङ्मध्यांत्यांशकाः क्रमात् । वर्गोत्तमाश्चराधेषु भावाद्द्वादश मूर्तिमान् ॥ ९ ॥

પ્રત્યેક ભાવમાં સાતમો અંશ નીચસ્થાન (દુર્બળતાનો બિંદુ) થાય છે; અને અંશો ક્રમે પ્રથમ, મધ્ય અને અંત્ય ભાગરૂપે ગોઠવાયેલા છે. ચરાદિ રાશિઓમાં વર્ગોત્તમની ઉત્તમતા ભાવ પરથી નક્કી થાય છે; આમ દ્વાદશ ભાવો ફળરૂપે મૂર્તિમાન બને છે.

Verse 10

सिंहोक्षाविस्रश्चतौ लिकुभाः सूर्यात्रिकोणभम् । चतुरस्रं तूर्यमृत्युत्रिकोणं नवपंचमम् ॥ १० ॥

‘સિંહ’ અને ‘વૃષભ’, તેમજ ‘વિસ્રશ’ (ઢીલું/ઝુકેલું) — એ ચતુષ્ટય પ્રકારના કહેવાય છે. સૂર્યને ત્રિકોણરૂપે દર્શાવવો; ચતુરસ્ર ‘તૂર્ય’ છે; અને ત્રિકોણ મૃત્યુસંબંધિત છે. નવમ અને પંચમ પણ તેમ જ સમજવા.

Verse 11

रिःफाष्टषट्कं त्रिकभं केंद्रं प्राक्तुर्यसप्तखम् । नृपादः कीटपशवो बलाढ्याः केंद्रगाः क्रमात् ॥ ११ ॥

બારમું, આઠમું અને છઠ્ઠું સ્થાન ‘રિઃફ’ સમૂહ કહેવાય છે; ત્રીજું ‘ત્રિક-ભાવ’; મધ્યસ્થાનો ‘કેન્દ્ર’; અને ચોથું તથા સાતમું શુભ સહાયક ભાવ છે. ક્રમે: કેન્દ્રસ્થિતો બલવાન બને છે; ત્રિકસ્થિતો કીટ-પશુ સમ નીચ દશા પામે છે; અને રિઃફસ્થિતો રાજાશ્રિત સેવકત્વ મેળવે છે.

Verse 12

केंद्रात्परं पणफरमापोक्लिममतः परम् । रक्तः श्वेतः शुकनिभः पाटलो धूम्रपांडुरौ ॥ १२ ॥

કેન્દ્રોથી પરે પણફર-ગૃહો છે અને તેનાથી પણ પરે, આ મત અનુસાર, આપોક્લિમ-ગૃહો છે. તેમના વર્ણ ક્રમે—રક્ત, શ્વેત, શુક-નિભ (હરિતાભ), પાટલ (ફિક્કો ગુલાબી), ધૂમ્ર અને પાંડુર (ફિક્કો પીળાશ) કહેવાયા છે।

Verse 13

चित्रः कृष्णः पीतपिंगौ बभ्रुः स्वच्छः प्रभाक्रियात् । साम्याशाख्यप्लवत्वं स्याद्द्वितीये वशिरर्कभात् ॥ १३ ॥

પોતાની પ્રભાની ક્રિયા અનુસાર ચિત્રવર્ણ, કૃષ્ણ, પીત-પિંગળ, બભ્રુ (ભૂરું) અથવા સ્વચ્છ—આવા ભાવ પ્રગટ થાય છે. બીજા તબક્કામાં સામ્ય, ‘અશાખ્ય’ (અવર્ણનીય) અવસ્થા અને પ્લવત્વ (તરવાની શક્તિ) સૂર્યપ્રભા સમ પ્રકાશિત થઈ ઊભી થાય છે।

Verse 14

कालात्मार्को मनश्चन्द्रः कुजः सत्वं वचो बुधः । जीवो ज्ञानं सुखं शुक्रः कामो दुःखं दिनेशजः ॥ १४ ॥

સૂર્ય કાળાત્મા સ્વરૂપ આત્મા છે; ચંદ્ર મન છે. મંગળ સત્ત્વબળ (પ્રાણતેજ) છે; બુધ વાણી છે. બૃહસ્પતિ જ્ઞાન છે; શુક્ર સુખ છે. સૂર્યપુત્ર શનિ કામના અને દુઃખ છે।

Verse 15

नृपौ रवीन्दू नेतासृक् कुमारो ज्ञः कवीज्यकौ । सचिवो सूर्यजः प्रेष्यो मतो ज्योतिर्विदां वरैः ॥ १५ ॥

સૂર્ય અને ચંદ્રને બે રાજા માનવામાં આવ્યા છે; મંગળ સેનાપતિ; બુધ જ્ઞાની કુમાર; બૃહસ્પતિ અને શુક્ર બે કવિ-આચાર્ય; સૂર્યપુત્ર શનિ મંત્રી; અને રાહુ સેવક—એવું જ્યોતિર્વિદોના શ્રેષ્ઠો કહે છે।

Verse 16

ताम्रशुक्लरक्तहरित्पीतचित्रासिता रवेः । वर्णा व अव्यहहरीद्रा शचीकौधिपारवेः ॥ १६ ॥

રવિ (સૂર્ય)ના વર્ણ—તામ્ર, શ્વેત, રક્ત, હરિત, પીત, ચિત્ર અને અસિત કહેવાયા છે. એ જ રીતે અન્યના વર્ણ પણ સમજવા—જેમ કે અવ્યહ-હળદર જેવો ફિક્કો પીળો, તેમજ શચી-સંબંધિત અને સાગર-પ્રદેશ (જલતત્ત્વ) સાથે જોડાયેલા વર્ણ।

Verse 17

रविशुक्रारराह्वर्केन्दुविदीज्या दिगीश्वराः । क्षीणेंद्वर्काररविजाः पापा पापयुतो बुधः ॥ १७ ॥

સૂર્ય, શુક્ર, કુજ (મંગળ), રાહુ, ચંદ્ર, બુધ, બૃહસ્પતિ તથા દિશાધિપતિઓ—આ બધાં અધિદેવતા રૂપે જાણવાં. ક્ષીણ ચંદ્રમાં તથા સૂર્ય‑મંગળ‑શનિ સંયોગે અશુભતા થાય; અને પાપગ્રહયુત બુધ પણ અશુભ બને છે.

Verse 18

क्लिबौ बुधार्की शुक्रेन्दू स्रियौ शेषा नराः स्मृताः । शिखिभूमिपयोवारिवासिनो भूसुतादयः ॥ १८ ॥

બુધ અને સૂર્યને નપુંસક સ્વરૂપ કહેવાયા છે; શુક્ર અને ચંદ્રને સ્ત્રી સ્વરૂપ માન્યા છે; બાકીના ગ્રહો પુરુષ સ્વરૂપ ગણાયા છે. તેમ જ અગ્નિવાસી, ભૂમિવાસી, જલવાસી અને ભૂસુત (મંગળ) આદિ પણ એ જ રીતે વર્ગીકૃત છે.

Verse 19

कवीज्यौ कुजसूर्यौ च वेदो ज्ञो वर्णपाः क्रमात् । सौरोंऽत्यजाधिपः प्रोक्तो राहुर्म्लेच्छाधिपस्तथा ॥ १९ ॥

કવિ (શુક્ર), ઇજ્ય (બૃહસ્પતિ), કુજ (મંગળ) અને સૂર્ય—આ ચારેય ક્રમશઃ વર્ણોના અધિપતિ કહેવાયા છે. શૌરી (શનિ) અંત્યજોના અધિપતિ તરીકે; અને રાહુ મ્લેચ્છોના અધિપતિ તરીકે પણ કહેવાયો છે.

Verse 20

चंद्रार्कजीवाज्ञसितौ कुजार्की सात्त्विकादिकाः । देवतेंद्वग्निरैवलाभूकोसखायोपराधिपाः ॥ २० ॥

ચંદ્ર, સૂર્ય, બૃહસ્પતિ, બુધ, શુક્ર અને શનિ—આને ક્રમશઃ સાત્ત્વિક વગેરે સ્વભાવભેદથી સમજવા. કુજ (મંગળ) અને સૂર્ય વધુ તીવ્ર સ્વભાવના છે. તેમના અધિદેવતા સોમ, અગ્નિ વગેરે દેવગણ છે, જે પોતાના અધિકારથી ફળ નિયંત્રિત કરે છે.

Verse 21

वस्रं स्थलं नवं वह्निकहतं मद्यदं तथा । स्फुटितं रवितस्तांम्रं तारे ताम्रपुनिस्तथा ॥ २१ ॥

પાથરેલું વસ્ત્ર, નવું આસન/સ્થળ, અગ્નિથી દાઝેલું પદાર્થ, તથા મદ્યનું પાત્ર; તૂટેલું વાસણ, સૂર્યતાપથી લાલ પડેલું તાંબું, અને વારંવાર તપાવેલું તાંબું—આ બધું દેવકાર્યમાં અશુદ્ધ અને અનુપયોગી માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 22

हेमकांस्यायसी त्र्यंशैःशिशिराद्याः प्रकीर्तिताः । सौरशुक्रारचंद्रज्ञगुरुषूद्यत्सु च क्रमात् ॥ २२ ॥

ત્રણ અંશો સુવર્ણ, કાંસ્ય અને લોહા તરીકે પ્રકીર્તિત છે. અને શિશિરાદિ વિભાગો ક્રમે ત્યારે પ્રગટ થાય છે જ્યારે સૂર્ય, શુક્ર, રાહુ, ચંદ્ર, બુધ અને ગુરુ ઉદિત હોય॥૨૨॥

Verse 23

त्र्याशत्रिकोणतुर्याष्टसप्तमान्येन वृद्धितः । सौरेज्यारापरे पूर्णे क्रमात्पश्यंति नारद ॥ २३ ॥

હે નારદ! ત્ર્યંશ, ત્રિકોણ, ચતુર્થ, અષ્ટમ અને સપ્તમની ક્રમિક વૃદ્ધિ લાગુ કરીને તેઓ સૌર, જ્યા અને આર વિભાગોમાં પૂર્ણ ફળને ક્રમે જોઈ શકે છે॥૨૩॥

Verse 24

अयनक्षणघस्रर्तुमासार्द्धशरदो रवेः । कटुतिक्तक्षारमिश्रमधुराम्लकषायकाः ॥ २४ ॥

રવિના અધીન અયન, ક્ષણ, દિવસ, ઋતુ, માસ અને અર્ધવર્ષ એવા સમયવિભાગો કહેવાય છે. તેમજ રસો—કટુ, તિક્ત, ક્ષાર, મિશ્ર, મધુર, આમ્લ અને કષાય—એ રીતે વર્ગીકૃત છે॥૨૪॥

Verse 25

त्रिकोणात्सांत्यधाधर्मायुः सुखखोद्यपः सुहृत् । जीवो जीवज्ञौ सितज्ञौ व्यर्का व्याराः क्रमादमी ॥ २५ ॥

ત્રિકોણમાંથી ક્રમે શાંતિ, ધર્મનો આધાર, આયુષ્ય, સુખ, ઉન્નતિ આપતો યોગ્ય પ્રયત્ન અને સુહૃદ (સાચો મિત્ર) ઉત્પન્ન થાય છે. પછી જીવ, જીવજ્ઞ અને શુદ્ધ (સિત) તત્ત્વજ્ઞ—આ અવસ્થાઓ પણ ક્રમે કહેવાય છે॥૨૫॥

Verse 26

वींद्वर्का विकुजेंद्वर्काः सुहृदोऽन्येरवेर्धृताः । मिथोधनव्ययायत्रिबंधुव्यापारगः सुहृत् ॥ २६ ॥

કેટલાક મિત્ર માત્ર નામના—ચંચળ અને અસંગત; જ્યારે કેટલાક અન્ય મિત્ર સમયરૂપ રવિથી ધૃત (સ્થિર) રહે છે. પરંતુ નામમાત્ર મિત્ર પણ પરસ્પર ધનહાનિ કરાવનાર, ત્રિવિધ બંધુબંધનમાં ફસાવનાર અને સાંસારિક વ્યવહારમાં ખેંચી જનાર બની શકે છે॥૨૬॥

Verse 27

ध्येकानुभक्ता मयान् ज्ञात्वा मिश्रीदीत्सहजान्मुने । मत्कालोधिसुहृन्मित्रपूर्वकान्कल्पयेत्पुनः ॥ २७ ॥

હે મુને, ધ્યાન અને આંતરિક અનુભવથી જે ભક્તો ઓળખાય, તેમને જાણી ફરી યોગ્ય કાળ-માન મુજબ સુહૃદો અને મિત્રોની સાથે જીવન-આચરણને સુવ્યવસ્થિત કરવું જોઈએ।

Verse 28

स्वोच्चत्रिकोणगेहा प्रनवांशैस्थानजं बलम् । दिक्षु सौम्येज्ययोः सूर्यारयोः सौरे सिताब्जयोः ॥ २८ ॥

ગ્રહો ઉચ્ચ, ત્રિકોણ અથવા સ્વગૃહમાં સ્થિત હોય તથા શુભ નવાંશ ભાગોમાં હોય તો તેમને સ્થાનજ બળ મળે છે. દિગ્બળ બુધ-ગુરુને, સૂર્યના શત્રુઓને, શનિને તથા શુક્ર-ચંદ્રને તેમના તેમના દિશાભાગમાં માનવામાં આવ્યું છે।

Verse 29

रवाहृतूदगनेन्ये तु वक्रि च समागमे । उत्तरस्था दीप्तकराश्चेष्टा वीर्ययुता मताः ॥ २९ ॥

જે ગ્રહો પોતાની ગતિથી વહેતા ઉત્તરાભિમુખ ઉદય પામે છે—વિશેષ કરીને વક્ર (પ્રતિગામી) સંયોગકાળે—તે ચેષ્ટાબળયુક્ત, દીપ્ત કિરણવાળા અને પૂર્ણ વીર્યસંપન્ન માનવામાં આવે છે।

Verse 30

निशींदुकुजसौराश्च सर्वदा क्षोह्नि चापरे । क्रूराः कृष्णे सिते सौम्याः मतं कालबलं बुधैः ॥ ३० ॥

રાત્રિ, ચંદ્ર, મંગળ અને શનિ સદાય ક્રૂર માનવામાં આવે છે; કેટલાક અન્ય પણ ક્ષોભ થાય ત્યારે ક્રૂર બને છે. કૃષ્ણપક્ષમાં તેઓ તીવ્ર અને શુક્લપક્ષમાં સૌમ્ય—આ જ કાળબળ વિષે વિદ્વાનોનું મત છે।

Verse 31

सौरारज्ञेज्यशुक्रेंदुसूर्याधिक्यं परस्परम् । पापास्तु बलिनः सौम्या विवक्षाः कण्टकोपगे ॥ ३१ ॥

શનિ, મંગળ, ગુરુ, શુક્ર, ચંદ્ર અને સૂર્ય—એમનો પરસ્પર પ્રાધાન્ય યોગ્ય રીતે વિચારવો. પરંતુ હે સૌમ્ય, જ્યારે પાપગ્રહો બળવાન હોય ત્યારે શુભગ્રહો કંટકદોષથી અટક્યા હોય તેમ નિષ્ફળ સમાન ગણાય છે।

Verse 32

क्लीबे तदूशनाद्वापि चंद्रार्कांशसमं जनुः । स्वांशे पापाः परांशस्थाः सौम्यालग्नं वियोनिजम् ॥ ३२ ॥

ક્લીબ સ્વભાવવાળા વ્યક્તિનું જન્મ ત્યારે કહેવાય જ્યારે ચંદ્ર અને સૂર્યના અંશ સમાન થાય. પાપગ્રહો સ્વાંશે સ્થિત, શુભગ્રહો પરાંશે અને લગ્ન શુભ હોય તો તે જન્મ ‘વિયોનિજ’ કહેવાય.

Verse 33

निर्बलं च तदादेश्यं वियोनेर्जन्म पंडितैः । शीर्षं वक्रगले पादावंसौ पृष्टमुरस्तथा ॥ ३३ ॥

પંડિતોના મત પ્રમાણે દોષયુક્ત અપ્રાકૃત યોનિમાંથી થયેલ આ જન્મ ‘નિર્બળ’ તરીકે સમજવો. તેના લક્ષણો—માથું, વાંકું ગળું, પગ, ખભા, પીઠ અને છાતી—એમ જણાવ્યા છે.

Verse 34

पार्श्वे कुक्षी त्वपानांघ्री मेढ्रमुष्कौ तथा स्फिजौ । पुच्छं चतुष्पदांगेषु मेषाद्या राशयः स्मृताः ॥ ३४ ॥

ચતુષ્પદ જીવોના દેહમાં મેષાદિ રાશિઓ પરંપરાથી આ અંગો પર નિર્ધારિત માનવામાં આવે છે—બાજુ અને પેટ, ગુદા અને પગ, લિંગ અને અંડકોષ, નિતંબ અને પૂંછડી.

Verse 35

लग्नांशाद्ग्रहयुग्दृष्ट्वा वर्णान्बलयुताद्वदेत् । दृक्समानप्रमाणांश्च इष्टे रेखां स्मरस्थितैः ॥ ३५ ॥

લગ્નાંશ પ્રમાણે ગ્રહયુગ્મો જોઈ તેમના બળ અનુસાર વર્ણો જણાવવા જોઈએ. સમદૃષ્ટિ-પ્રમાણવાળા અંશો પણ, ઇષ્ટ ‘રેખા’ મનમાં રાખીને, યોગ્ય સ્થાને લખી રાખવા જોઈએ.

Verse 36

खगत्र्यंशे बलाग्नेगे चरमांशे ग्रहान्विते । वांशे स्थलांबुजः सौरेर्द्वीक्षायोगभवा द्विजाः ॥ ३६ ॥

જ્યારે ‘ખગ’ નામની રાશિમાં ત્ર્યંશ પડે અને ચરમાંશ ગ્રહોથી યુક્ત હોય, ત્યારે શૌરી (શનિ)ના પ્રભાવ અને ‘દ્વીક્ષા-યોગ’ના સંયોગથી ‘સ્થલાંબુજ’ વંશમાં દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) જન્મે છે.

Verse 37

विप्रलैस्तनुजचंद्रेज्यार्कैस्तरूणां जनिं वदेत् । स्थलांबुभेंदोशकृतश्चेतरेषामुदाहृतः ॥ ३७ ॥

બ્રાહ્મણો, પુત્રો, ચંદ્ર, બૃહસ્પતિ અને સૂર્ય દ્વારા વૃક્ષોની જન્મ-ઉત્પત્તિ જણાવવી. અન્ય જીવોની ઉત્પત્તિ સ્થલ, જલ, પૃથ્વી તથા મલાદિમાંથી કહેવાઈ છે॥૩૭॥

Verse 38

स्थलांबु च पतिः खेटो लग्नाद्यावन्मिते गृहे । तावंत एव तखः स्थलजा जलजास्तथा ॥ ३८ ॥

સ્થલ અને જળનો અધિપતિ જે ગ્રહ છે, તે લઘ્નથી ગણેલા નિર્ધારિત પરિમાણવાળા ગૃહમાં જેટલો સ્થિત હોય, તેટલાં જ ફળ આપે છે; તેમજ સ્થલજ અને જલજ જીવો માટે પણ એ જ ફળ સમજવું॥૩૮॥

Verse 39

अंतःसारा रवौ सौरे दुर्भगाः क्षीरिणो विधौ । भौमे कंटकिनो वृक्षा ईज्ये ज्ञे सफलाफलौ ॥ ३९ ॥

સૂર્યના પ્રભાવમાં વૃક્ષો આંતરસારવાળા અને દૃઢ થાય છે; શનિના પ્રભાવમાં દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત થાય છે. ચંદ્રના પ્રભાવમાં ક્ષીરયુક્ત (દૂધિયા રસવાળા) થાય છે; મંગળના પ્રભાવમાં કાંટાવાળા. બૃહસ્પતિ અને બુધના પ્રભાવમાં ફળ-ફૂલથી સમૃદ્ધ થાય છે॥૩૯॥

Verse 40

पुष्पिता भार्गवे स्निग्धाश्चंद्रेऽथ कटुकाः कुजे । अशुभर्क्षे शुभः खेटः शुभं वृक्षं कुभूमिजम् ॥ ४० ॥

શુક્રના પ્રભાવમાં વૃક્ષો પુષ્પિત અને સમૃદ્ધ થાય છે; ચંદ્રના પ્રભાવમાં સ્નિગ્ધ, કોમળ અને મનોહર થાય છે; મંગળના પ્રભાવમાં કટુ અને તીક્ષ્ણ થાય છે. અશુભ નક્ષત્ર હોવા છતાં ગ્રહ શુભ હોઈ શકે; અને વૃક્ષ શુભ હોવા છતાં ભૂમિજ ઉત્પન્ન (ફળ/ઉપજ) અશુભ થઈ શકે॥૪૦॥

Verse 41

कुर्याद्विलोमगो वापि स्वांशोक्तपरगैः समम् । कुजेंदुहेतुकं स्त्रीणां प्रतिमासमिहार्तवम् ॥ ४१ ॥

કોઈ વિલોમ (અનિયમિત) રીતે પણ ચાલે તો પણ અહીં સ્ત્રીઓમાં પ્રતિમાસ થતો રજઃપ્રવાહ સ્વાંશ-પરાંશ સમાન જ થાય છે; તેનું કારણ મંગળ અને ચંદ્ર છે॥૪૧॥

Verse 42

नेष्टस्थेज्येऽन्यथास्ते स्त्रीयुंक्तासन्नरेक्षिते । पापयुक्तेक्षिते द्यूने रुषा प्रीत्या शुभग्रहैः ॥ ४२ ॥

જ્યારે ગુરુ અનિષ્ટ સ્થાને રહી શુભલક્ષણોના વિરુદ્ધ ફળ આપે, સ્ત્રીગ્રહ/સ્ત્રીરાશિ સાથે યુક્ત થઈ રક્ષાદૃષ્ટિ વિના રહે; અને સાતમો ભાવ પાપગ્રહયોગ અથવા દૃષ્ટિથી પીડિત હોય—ત્યારે શુભગ્રહો પણ ક્યારેક જ ફળ આપે, રોષમિશ્રિત અને ક્યારેક પ્રસન્નતા સહિત।

Verse 43

शुक्रार्केंदुजैः स्वांशस्थैरीज्य चांगत्रिकोणगे । भवेदपत्यं विप्रेन्द्र पुंसां सद्वीर्यशालिनाम् ॥ ४३ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! જ્યારે શુક્ર, સૂર્ય, ચંદ્ર અને મંગળ પોતાના પોતાના સ્વાંશમાં સ્થિત હોય અને ગુરુ ત્રિકોણસ્થ હોય, ત્યારે સદ્વીર્યશાળી પુરુષોને સંતાનલાભ થાય છે।

Verse 44

अस्रेऽर्केंदो कुजार्की चेत्पुंस्रियोरामयप्रदौ । व्ययखगो युक्तौ चैकदृष्ट्या नृत्युप्रदौ तयोः ॥ ४४ ॥

જો અષ્ટમ ભાવમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર હોય અને મંગળ-શનિ યુતિમાં હોય, તો તે સ્ત્રી-પુરુષ બંનેને રોગ આપનાર બને છે. અને યુતિમાં રહી એક સંયુક્ત દૃષ્ટિ પાડે તો તે બંને માટે મૃત્યુફળ સૂચવે છે।

Verse 45

शुक्रार्क्रौ मातृपितरौ दिवा नक्तं शशीनजौ । मातृष्वसृपितृव्याख्यौ वा पद्मेजि समे शुभौ ॥ ४५ ॥

શુક્ર અને સૂર્યને માતા-પિતા તરીકે જાણવું; અને દિવસ તથા રાતને ચંદ્રના બે પુત્ર સમાન કહેવાયા છે. અથવા, હે પદ્મજ! માતૃસ્વસા (માસી) અને પિતૃવ્ય (કાકા) સમાન (બળ/સ્થિતિ) હોય તો શુભ ગણાય છે।

Verse 46

पापदृष्टे शुभे क्षीणे तुंगे वा लग्नगेयमे । क्षीणेंदुकुजसंदृष्टे मृत्युमेत्य गता ध्रुवम् ॥ ४६ ॥

જો કોઈ શુભગ્રહ પાપદૃષ્ટિથી પીડિત થઈ ક્ષીણ બને, તે ઉચ્ચમાં હોય કે લગ્નમાં સ્થિત હોય; અને તેના પર ક્ષીણ ચંદ્ર તથા મંગળની દૃષ્ટિ પણ પડે—તો નિશ્ચિત રીતે મૃત્યુયોગ સમજવો।

Verse 47

युगपद्वा पृथक्सस्थौ लग्नेंदू पापमध्यगौ । यदा तदा गर्भयुता नारी मृत्युमवाप्नुयात् ॥ ४७ ॥

લગ્ન અને ચંદ્ર એકસાથે હોય કે અલગ હોય, પરંતુ જો બંને પાપગ્રહોની વચ્ચે ઘેરાઈ જાય, તો તે સમયે ગર્ભવતી સ્ત્રીને મૃત્યુયોગ થાય છે।

Verse 48

लग्नांञ्चद्राच्च तुर्यस्थैः पापैर्निधनगे कुजे । नष्टेंदौ कुजरव्योश्च बंधुरिष्पगयोर्मृतिः ॥ ४८ ॥

લગ્ન અને ચંદ્ર—બન્નેમાંથી ચોથા સ્થાને પાપગ્રહો હોય અને કૂજ (મંગળ) નિધનસ્થાને હોય; ચંદ્ર નષ્ટ/પીડિત થઈ મંગળ તથા સૂર્યનો સંબંધ હોય તો—બંધુ અને જીવનસાથી માટે મૃત્યુસૂચન થાય છે।

Verse 49

तन्वस्तसंस्थयोर्भौमरव्योः शस्रभवः क्षयः । यन्मासाधिपतिर्नष्टस्तन्मासं संस्रवे त्यजेत् ॥ ४९ ॥

મંગળ અને સૂર્ય ‘તન્વસ્ત’ તથા ‘સંસ્થ’ સ્થિતીમાં હોય ત્યારે શસ્ત્રોથી વિનાશકારી ક્ષય થાય છે। અને જે માસનો અધિપતિ નષ્ટ/પીડિત હોય, તે માસને મહત્વના કર્મકાંડ અને કાર્યો માટે ટાળવો જોઈએ।

Verse 50

लग्नेंदुगैः शुभैः खेटैस्त्रिकोणार्थास्तभूखगैः । पापैस्त्रिषष्टलाभस्थैः सुखी गर्भो रवीक्षितः ॥ ५० ॥

લગ્ન અને ચંદ્રમાં શુભ ગ્રહો હોય, અને શુભ ગ્રહો ત્રિકોણ તથા ધનસ્થાને પણ સ્થિત હોય, તથા પાપગ્રહો ત્રીજા, છઠ્ઠા અને લાભસ્થાને હોય—સૂર્યની દૃષ્ટિ પડે તો ગર્ભ સુખદ અને શુભફળદાયક બને છે।

Verse 51

ओजभे पुरुषांशेऽर्केज्येंदुलग्नैर्बलान्वितैः । गुर्वर्कौ विषमस्थौ वा युंजन्म प्रवदेत्तदा ॥ ५१ ॥

લગ્ન, ચંદ્ર, ગુરુ (બૃહસ્પતિ) અને સૂર્ય બળવાન થઈને જો વિસમ રાશિ અને પુરુષાંશમાં સ્થિત હોય, તો પુત્રજન્મનું ફળ કહેવું। તેમજ ગુરુ અને સૂર્ય વિસમ (પુરુષ) સ્થાને હોય તો પણ એ જ નિષ્કર્ષ।

Verse 52

युग्मभांशस्थितैस्तैस्तु वक्रेंदुभृगुभिस्तथा । यामस्थानगतैर्वाच्यं स्रियो जन्म मनीषिभिः ॥ ५२ ॥

જ્યારે ગ્રહો યુગ્મ ભાગોમાં સ્થિત હોય, ચંદ્ર અને શુક્ર વક્રગતિમાં હોય અને યામસ્થાનોમાં વસે, ત્યારે મનીષીઓ સ્ત્રી-જન્મનું સૂચન કરે છે।

Verse 53

द्व्यंगस्था बुधसंदृष्टाः स्वपक्षेय मलंकराः । लग्नं विनौजभावस्थः सौरः पुंजन्मकृत्तथा ॥ ५३ ॥

દ્વિસ્વભાવ રાશિમાં સ્થિત ગ્રહો બુધની દૃષ્ટિથી યુક્ત હોય તો સ્વપક્ષે શુભ અને કલ્યાણકારી બને છે. તેમ જ, લગ્ન વિના સમ ભાવમાં રહેલો સૂર્ય પુત્ર-જન્મ કરાવે છે એમ કહેવાય છે।

Verse 54

मिथो रवींदूर्ज्ञार्की वा पश्यतः समगं रविः । वक्रो वांगविधू ओजे जज्ञौ युग्मौजसंस्थितौ ॥ ५४ ॥

સૂર્ય અને ચંદ્ર પરસ્પર દૃષ્ટિ કરતાં સૂર્ય સમ અવસ્થાને પામ્યો. ત્યારબાદ ઓજ (વિષમ) ભાગમાં વક્રગતિ ચંદ્ર જન્મ્યો અને યુગ્મ-ઓજ ગોઠવણીમાં સ્થિત થયો।

Verse 55

कुजेक्षितेपुमांशेदुहिता क्लीब जन्मदा । समे सितेन्दू ओजस्था ज्ञारांगोज्या नृवीक्षितौ ॥ ५५ ॥

કુજની દૃષ્ટિ પુમાંશ પર પડે તો પુત્રી જન્મે અને ક్లీબત્વનો સંકેત પણ થઈ શકે. શુક્ર અને ચંદ્ર સમ થઈ ઓજસ્થાને હોય તો જન્મ બળવાન બને; અને બુધ-સૂર્ય-કુજ યોગ સાથે લગ્ન પર ગુરુની દૃષ્ટિ હોય તો પુત્ર-જન્મ કહેવાય છે।

Verse 56

लग्नेंदुसमगौ युग्मस्थाने वा यमलंकराः । ग्रहोदयस्थान्द्यंगांशान्पश्यति ज्ञे स्वभागगे ॥ ५६ ॥

લગ્ન અને ચંદ્રનો સંયોગ હોય, અથવા તેઓ યુગ્મ/દ્વિસ્વભાવ સ્થાને હોય, તો દેહ યમલ-લક્ષણ (જોડિયા જેવો) બને છે. અને બુધ સ્વભાગે હોય તો તે ગ્રહોના ઉદયસ્થાન તથા અંગ-પ્રત્યંગના ભાગો પર પોતાનો પ્રભાવ કરે છે।

Verse 57

त्रितयं ज्ञांशकाद्युग्मममिश्रैः सममादिशेत् । लग्ने चापांत्यभागस्थे तदंशस्थबलिग्रहैः ॥ ५७ ॥

જ્ઞાંશકથી આરંભતા ત્રય અને યુગ્મને અન્ય સાથે ન મિશ્રિત કરીને સમ પ્રમાણમાં જ નિર્દેશ કરવો. અને ધનુના અંતિમ ભાગમાં લગ્ન હોય ત્યારે, તે જ અંશમાં સ્થિત બલવાન ગ્રહો અનુસાર ફળ કહેવું.

Verse 58

वीर्याढ्यज्ञार्किसदृष्टैः कोशस्थावहवोगिनः । सितारेज्यार्कचंद्रार्किज्ञांगेशोर्केंदवोऽधिपाः ॥ ५८ ॥

વીર્ય, યજ્ઞજ્ઞાન અને ઋષિદૃષ્ટિના બળથી સમૃદ્ધ જે કોષસ્થ, ભારવાહક અને ભોગાધિકારી છે તેઓ અધિપતિ કહેવાય છે. તેમજ શ્વેત (શુક્ર), તારાઓ, બૃહસ્પતિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, શનિપુત્ર, બુધ, અંગિરસ અને સૂર્ય-ચંદ્ર પણ અધિકારરૂપ ગણાય છે.

Verse 59

मासानां तत्समं वाच्यं गर्बगस्थस्य शुभाशुभम् । त्रिकोमे ज्ञे परैर्नष्टैर्द्विमुखाह्निकपान्वितः ॥ ५९ ॥

ગર્ભસ્થ શિશુના શુભ-અશુભ સંકેતો માસ મુજબ તદનુરূপ જ કહેવા. જ્યોતિષજ્ઞ ત્રિકોણયોગ જુએ અને અન્ય ચિહ્નો લુપ્ત/અનુપસ્થિત હોય તો ફળ ‘દ્વિમુખ’ કહેવાય—દૈનિક ક્રિયા અને પાનમાં અનિયમ સાથે.

Verse 60

अवागावाटावशुभैर्भसंधिस्थैः प्रजायते । वीरान्सगीश्चदष्टेध्वष्टार्कातभसंहिताः ॥ ६० ॥

અશુભ ધ્વનિ-સંયોગો અને ભ્રષ્ટ સંધિઓથી વિકૃત રચનાઓ જન્મે છે. તેમજ દૂષિત પાઠક્રમ અને તૂટેલા વિન્યાસથી વીરભાવ અને પવિત્ર અર્થ કાપાઈ જાય છે—વિકૃત થઈ નષ્ટ થાય છે.

Verse 61

आरार्की चेज्यभांशस्थौ सदंतोगर्भकस्तदाः । खर्भेजे भुविमंदारदृष्टे कुब्जस्तु गर्भगः । पर्गुर्मीने यमेद्वारैर्दष्टेथांगेभघसंधिगे ॥ ६१ ॥

જ્યારે (ગ્રહો) બૃહસ્પતિના અંશમાં સ્થિત હોય ત્યારે ‘સદંત-ગર્ભ’ નામની સ્થિતિ થાય છે. ‘ખર્ભ’ રાશિમાં ભૌમ મન્દારની દૃષ્ટિ પડે તો ગર્ભસ્થ ‘કુબ્જ’ (કૂબડિયો) કહેવાય છે. અને ‘પર્ગુર’ મીનમાં હોય તથા યમદ્વાર પીડિત થાય તો અંગોના સાંધા-સ્થાનોમાં દોષ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 62

पापैर्जडो विधौ गर्भः शुभदृष्टिविवर्जिते । मृगांत्यगे वामनकः सौरेंद्रर्कनिरीक्षिते । धीनयोदपगैस्त्र्यंशैः पापास्तैरसिरोह्रदाः ॥ ६२ ॥

જ્યારે શનિ પાપગ્રહોથી પીડિત હોય અને શુભ દૃષ્ટિ ન હોય ત્યારે ગર્ભાધાનથી જન્મેલું બાળક જડબુદ્ધિ બને છે. મૃગશીર્ષના અંતે ગર્ભ સ્થિર થાય તો વામનતા થાય. સૂર્ય અને ગુરુની દૃષ્ટિ તથા ધીન-યોદપ વગેરે પાપ ત્ર્યંશ હોય ત્યારે તે પાપગ્રહો શિરોરોગ અને રક્તવિકાર જેવા દુઃખ આપે છે.

Verse 63

रवींदुयुक्ते सिंहेंगे माहेयार्किनिरीक्षिते । नेत्रहीना मिश्रखेटैर्दृष्टे बुद्धुदलोचनाः । व्ययेजो वामनयनं दक्षं सूर्यो विनाशयेत् ॥ ६३ ॥

સિંહ રાશિમાં સૂર્ય-ચંદ્ર યુતિ થઈ અને તેના પર મંગળ તથા શનિની દૃષ્ટિ પડે, તેમજ મિશ્ર ગ્રહપીડા હોય તો મનુષ્ય દુર્બુદ્ધિ અને મંદદૃષ્ટિ થાય છે. એવો યોગ વ્યયભાવમાં હોય તો ડાબું નેત્ર નષ્ટ થાય; અને કારણ સૂર્ય હોય તો જમણું નેત્ર નષ્ટ થાય.

Verse 64

नेष्टा योगाः शुभैर्दृष्टाः पापाः स्युर्नात्र संशयः । मंदेऽस्ते मंदभांशेंगे निषैकेब्दत्रये जनिः ॥ ६४ ॥

સામાન્ય રીતે શુભ ગણાતા યોગો પણ પાપ દૃષ્ટિથી આક્રાંત થાય તો અશુભ બની જાય છે—એમાં સંશય નથી. શનિ અસ્ત હોય અને લગ્ન શનિના અંશમાં પડે તો નિષેક પછી ત્રણ વર્ષમાં જન્મ થાય છે.

Verse 65

द्वादशाब्दे शशिन्येवं सुतावपि विचिंतयेत् ॥ ६५ ॥

બાર વર્ષ પસાર થયા પછી, આ જ રીતે ચંદ્રના વિષયમાં—અને પોતાના પુત્રના વિષયમાં પણ—એવું જ વિચારવું જોઈએ.

Verse 66

आधानेंदुद्वादशांशा पापास्तद्राशिभिः पुरः ॥ ६६ ॥

ગર્ભાધાન સમયે ચંદ્રના દ્વાદશાંશ પાપગ્રહોથી પીડિત હોય—ખાસ કરીને જ્યારે તે પોતાના-પોતાના રાશિઓના આગળ (પૂર્વ) સ્થિત હોય—તો તે અશુભ ફળ આપનાર ગણાય છે.

Verse 67

शशांके जन्मभागादिद्वि घ्नमिष्टकलाः स्मृताः ॥ ६७ ॥

ચંદ્રના વિચારમાં, જન્મભાગથી આરંભ કરીને તેના દ્વિગુણ ભાગથી પ્રાપ્ત શુભ કલાઓ સ્મરણીય ગણાય છે।

Verse 68

पितुः परोक्षे जन्मस्यादिन्दौ लग्नमपश्यति ॥ ६८ ॥

પિતા પરોક્ષ (અનુપસ્થિત) હોય ત્યારે જન્મ થાય; અને ચંદ્ર ન દેખાય તો લગ્નનું જ્ઞાન થતું નથી।

Verse 69

मध्याद्भ्रष्टेर्के विदेशस्थे जनने नारिजन्म वै । मंदेंगस्थे कुजेस्ते च ज्ञोस्फुजि मध्यगे विधौ ॥ ६९ ॥

જન્મ સમયે સૂર્ય મધ્યસ્થાનથી ખસી વિદેશસ્થાને હોય તો સ્ત્રી-જન્મ સૂચિત થાય છે. તેમ જ શનિ અશુભ સ્થાને અને મંગળ પણ એવો હોય; તથા બુધ સ્ફુજિત રાશિમાં અને ચંદ્ર મધ્યસ્થ હોય—આ યોગો તે પરિણામના સૂચક કહેવાય છે।

Verse 70

पापांगेब्जे त्रिभागे लौ स्वायगैः सद्भिरुद्गतः । सूर्यस्तद्दृष्टिगो वापि ज्ञेयो ज्योतिर्विदां वरैः ॥ ७० ॥

રાશિચક્રરૂપ કમળમાં ‘લૌ’ નામની રાશિના તૃતીય ભાગમાં, સુશિક્ષિત ગણકોની ગણતરી મુજબ, જો સૂર્ય ઉદિત થાય; અથવા સૂર્ય એ જ દૃષ્ટિ-રેખામાં હોય—તો જ્યોતિષવિદોના શ્રેષ્ઠો તેને એમ જ માને છે।

Verse 71

चतुष्पदर्क्षगे भानौ शेर्षैबलयुतैः खगैः । कोशादतौ तु यमलौ जायेते मुनिसत्तम ॥ ७१ ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! જ્યારે સૂર્ય ચતુષ્પદ નક્ષત્રમાં હોય, ત્યારે ગર્ભકોષમાંથી બે યમલ (જોડિયા) જન્મે છે—શિરોલક્ષણોથી યુક્ત, બળવાન અને ખગસ્વભાવવાળા।

Verse 72

सार्क्यारसिंहोज्ञाजांसे भांशतुत्यांगनालयुक् । लग्नमिंदुं च सार्केंदुं न पश्यति यदा गुरुः ॥ ७२ ॥

જ્યારે ગુરુ (બૃહસ્પતિ) લઘ્નને, ચંદ્રને, અથવા શનિયુત ચંદ્રને દૃષ્ટિ આપતો નથી, અને સિંહાદિ અંશો તથા બુધાદિ વિભાગોમાં પાપપ્રભાવ પ્રબળ હોય—ત્યારે જાતક અશુભ નિવાસયોગથી યુક્ત અને ક્લેશથી પીડિત કહેવાય છે।

Verse 73

सपापगोऽर्को जायो वा परवीर्यप्रसूतिकृत् । पापभस्थौ पापखेटैः सूर्यार्घानत्रिकोणगौ ॥ ७३ ॥

જો સૂર્ય પાપયોગથી યુક્ત હોય તો તે પરાધીનતા (જાય-ભાવ) આપે છે, અથવા પરપુરુષના વીર્યથી સંતાનોત્પત્તિનો સંકેત કરે છે. તેમજ પાપસ્થાનોમાં પાપગ્રહો સ્થિત હોય અને સૂર્યના અર્ઘ-વિભાગના ત્રિકોણમાં સૂર્ય-ચંદ્ર હોય—તો આવા ફળ દર્શાવાય છે।

Verse 74

विदेशगः पितावृद्धः खेवा राशिवशात्यये । पूर्ण इंढौ स्वभेशेज्ञे शुभे मुव्यंवुजे तनौ ॥ ७४ ॥

જો જાતક વિદેશમાં હોય અને પિતા વૃદ્ધ હોય, તો ફળનો નિર્ણય રાશિના પ્રભાવ મુજબ કરવો. જો ચંદ્ર પૂર્ણ, શુભ, સ્વરાશિમાં અથવા પોતાના સ્વામીની રાશિમાં સ્થિત હોય—વિશેષ કરીને તનુ-ભાવ પર શુભયોગ બને—તો શુભ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 75

द्यूनस्थे वा विधौ यातेंगना नारी प्रसूयते । अब्धांगमन्भगः पूर्णे ज्यो वा पश्यति नारद ॥ ७५ ॥

હે નારદ, જો બુધ દ્યૂનસ્થાન (સપ્તમ ભાવ) માં સ્થિત હોય અથવા ત્યાં પહોંચ્યો હોય, તો સ્ત્રી કન્યાને જન્મ આપે છે. અને જ્યારે ચંદ્રનો અંશ/ભાગ પૂર્ણ થાય, ત્યારે તેજસ્વી જ્યોતિ દેખાય છે।

Verse 76

स्वबंलग्नगः सूतिः सलिले नात्र संशयः । पापदृष्टे यमे गुद्यां जन्मांगाजव्ययस्थिते ॥ ७६ ॥

જો લઘ્ન જલરાશિમાં હોય, તો પ્રસવ પાણીમાં અથવા પાણીની નજીક થાય છે—એમાં સંશય નથી. જ્યારે યમની પાપદૃષ્ટિ પડે, બિંદુ ગુદપ્રદેશમાં પડે, અને જન્મકારક વ્યયસ્થાન (બારમા) માં સ્થિત હોય—તો અશુભ લક્ષણો જણાવાયા છે।

Verse 77

कर्कातिलग्नगेशौरेवटे जन्माब्जवीक्षिते । मंदे जन्मगते लग्ने बुधसूर्येंदुवीक्षिते ॥ ७७ ॥

જ્યારે કર્કટ લગ્ન હોય અને લગ્નેશ વૃષભમાં સ્થિત હોય તથા શુક્ર જન્મલગ્ન પર દૃષ્ટિ કરે; અને શનિ લગ્નમાં રહી લગ્ન પર બુધ, સૂર્ય અને ચંદ્રની દૃષ્ટિ પડે—આવો યોગ કહેવાયો છે.

Verse 78

क्रीडास्थाने देवगेहेप्यूषरे च क्रमाज्जनिः । श्मशाने लग्नदृगसृग्राम्यस्थानेब्जभार्गवौ ॥ ७८ ॥

ક્રીડાસ્થાન, દેવમંદિર અને ઊસર ભૂમિમાં—ક્રમશઃ શનિનું ઉત્પન્ન થવું/ફળપ્રદતા કહેવાઈ છે. શ્મશાનમાં લગ્નદૃષ્ટિથી આસક્તિ અને કઠોર દૃષ્ટિ સૂચિત થાય; અને ગ્રામ્ય સ્થાને પદ્મજ (બ્રહ્મા) તથા ભાર్గવ (શુક્ર) દર્શાવવામાં આવે છે.

Verse 79

अग्निहोत्रगृहे जीवोऽर्को भूषाभरणे गृहे । शिल्पालये बुधो जन्म कुर्याद्बलसमन्वितः ॥ ७९ ॥

અગ્નિહોત્ર જાળવતા ગૃહમાં ગુરુ બળવાન બને છે; આભૂષણ-સજાવટના ગૃહમાં સૂર્ય બળ પામે છે; અને શિલ્પ-કલા ગૃહમાં બુધ જન્મથી જ બળસંપન્ન થઈ સામર્થ્ય આપે છે.

Verse 80

भासमाने सरे मार्गे स्थिरे स्वर्क्षांशगे गृहे । त्रिकोणगज आरार्क्योरस्ते वा सृज्यतेऽम्बया ॥ ८० ॥

જ્યારે સરોવર તેજસ્વી હોય અને માર્ગ સ્પષ્ટ હોય, તથા ગૃહ સ્વનક્ષત્રાંશના પ્રભાવથી સ્થિર હોય; ત્રિકોણમાં શુભ ગજચિહ્ન પ્રગટ થાય અને સૂર્ય યોગ્ય ગતિ/દિશામાં હોય અથવા અસ્ત જાય—ત્યારે અંબા શુભ ફળ/સંતાન આપે છે.

Verse 81

गुरुदृष्टे तु दीर्घायुः परं च प्राप्यते पुनः । पापदृष्टे विधौलग्नेऽस्तेकुजे तु विनश्यति ॥ ८१ ॥

ગુરુની દૃષ્ટિ હોય તો દીર્ઘાયુ મળે છે અને ફરી પરમ પદની પ્રાપ્તિ થાય છે. પરંતુ લગ્ન પાપદૃષ્ટિથી પીડિત હોય—બુધ ઉદયમાં અને કુજ અસ્ત/દગ્ધ હોય—તો તે દીર્ઘાયુ નષ્ટ થાય છે.

Verse 82

भवे कुजार्क्योः संदृष्टे परहस्तगतः सुखी । पापेद्यतायुर्भवति मासः सार्थैः परैरपि ॥ ८२ ॥

ભવ-ભાવમાં કુજ અને અર્ક પરસ્પર દૃષ્ટિમાં હોય તો મનુષ્ય પરાશ્રિત રહીને પણ સુખી રહે છે. પરંતુ પાપગ્રહોથી પીડિત યોગ હોય તો અન્ય શુભ સહાય હોવા છતાં આયુષ્ય માત્ર એક માસ કહેવાય છે.

Verse 83

पितृमातृगेहे जन्म तदधीशबलान्मुने । तरुगेहे शुभे नीचे नैकस्थदृष्टौ लग्नेंदुः ॥ ८३ ॥

હે મુને, ચતુર્થ ભાવનો અધિપતિ બળવાન હોય તો જન્મ પિતા કે માતાના ગૃહમાં થાય છે. અને જો લગ્નેશ ચંદ્ર નીચસ્થ થઈ શુભ ‘તરુ-ગૃહ’માં સ્થિત હોય તથા અનેક ગ્રહોની દૃષ્ટિ પામે, તો વૃક્ષસંબંધિત નિવાસ—ઉદ્યાન કે વનવસતિ—માં જન્મ થાય છે.

Verse 84

एतल्लक्षणसंपन्ना प्रसीतिर्विजने तदा । मंदर्क्षांशे विधौ तुर्ये मंददृष्टेऽब्जगेऽपि वा ॥ ८४ ॥

આ લક્ષણોથી યુક્ત પ્રસૂતિ ત્યારે નિર્જન સ્થાને થાય છે—જ્યારે ચંદ્ર મૃદુ નક્ષત્રના ચતુર્થ પાદમાં હોય, શનિની અસર મંદ હોય અને બુધ પણ દુર્બળ હોય.

Verse 85

मंदार्चने वा तमसि शयनं नीचगेभुवि । शीर्षे पृष्टोदये जन्म तद्वदेव विनिर्दिशेत् ॥ ८५ ॥

અંધકારમાં શયન કરવું, અથવા નીચી ભૂમિ પર સૂવું, અથવા લગ્ન ‘શીર્ષ’ ભાગમાં હોય અને ‘પૃષ્ઠ’ ઉદય થાય—તો ફળ પણ પૂર્વોક્ત જેવું જ સમજવું, એમ નિર્દેશ છે.

Verse 86

चंद्रास्तसुखगः पापैर्मातुः पीडां समादिशेत् । जीर्णोद्धृतं गृहं मंदे सृजि दग्धं न वा विधौ ॥ ८६ ॥

પાપગ્રહોથી દૂષિત ચંદ્ર જો અસ્ત-સુખગ સ્થિતિમાં જાય, તો માતાને પીડાનો સંકેત આપે છે. અને શનિ મંદ હોય તો જર્જરિત થઈ પછી સુધારેલું ઘર દર્શાય છે—તે અગ્નિમાં દગ્ધ પણ થઈ શકે, અથવા વિધિવશ સ્થિર ન રહે.

Verse 87

काष्टाढ्यमदृढं सूय बहुशिल्पयुतं बुधे । चित्रयुक्तं नवं शुक्रे दृढे रम्ये गुरौ गृहम् ॥ ८७ ॥

સૂર્યના પ્રભાવમાં ઘર કાષ્ઠસમૃદ્ધ હોય છે પરંતુ બહુ દૃઢ નથી; બુધના પ્રભાવમાં અનેક શિલ્પોથી યુક્ત; શુક્રના પ્રભાવમાં નવું અને ચિત્રોથી અલંકૃત; અને ગુરુના પ્રભાવમાં દૃઢ તથા રમ્ય ગૃહ બને છે।

Verse 88

धटाजकर्क्यलिघटे पूर्वे ज्ञेज्यगृहे ह्युदक् । वृषे पश्चान्मृगे सिंहे दक्षिणे वसतिर्भवेत् ॥ ८८ ॥

કુંભ, મેષ, કર્ક, તુલા અને મકર રાશિમાં જન્મેલાઓ માટે નિવાસની શુભ દિશા પૂર્વ છે (અને બુધ તથા ગુરુના ગૃહોમાં ઉત્તર દિશા પણ શુભ ગણાય છે)। વૃષ માટે પશ્ચિમ; અને મકર તથા સિંહ માટે દક્ષિણ દિશા નિવાસયોગ્ય કહેવાય છે।

Verse 89

गृहप्राच्यादिगौ द्वौ द्वौ व्द्यंगाः कोणेष्वजादयः । पर्यंके वास्तुवत्पादास्रिषदंकांत्यराशयः ॥ ८९ ॥

ગૃહ-મંડલમાં પૂર્વ વગેરે દિશાઓમાં (અંગ/દેવતા) બે-બે કરીને ગોઠવાયેલા છે; ખૂણાઓમાં અજા વગેરે સ્થિત છે। મધ્યના પર્યંક પર વાસ્તુવિધાન મુજબ પાદ—આસન, સંખ્યા અને રાશિક્રમથી ચિહ્નિત છે।

Verse 90

चंद्रागांतरगैः खेटैः सूतिकाः समुदाहृताः । चक्राद्धि बहिरंतश्च दृश्यादृश्योपरेऽन्यथा ॥ ९० ॥

ચંદ્રગતિની અંદર આવતાં ગ્રહલક્ષણોને ‘સૂતિકા’ કહેવામાં આવે છે। તે ચક્રની બહાર કે અંદર પણ હોઈ શકે; અને ઊર્ધ્વ લોકોમાં ક્યારેક દૃશ્ય, ક્યારેક અદૃશ્ય—અન્ય રીતે પણ પ્રગટ થાય છે।

Verse 91

लग्राशयसमानांगोबालिखेटंसमोपि वा । चंद्रनंदांशवद्वर्णः शीर्षाद्यंगविभाग युक् ॥ ९१ ॥

તેનું શરીર લગ્નરાશિ સમાન સુગઠિત અને સમ હોય છે, અથવા સમતોલ રીતે સંતુલિત રહે છે। તેનો વર્ણ ચંદ્રના આનંદદાયક કિરણો જેવો તેજસ્વી છે, અને મસ્તકથી આરંભ કરીને અંગ-પ્રત્યંગનો વિભાગ સુવ્યવસ્થિત છે।

Verse 92

शीर्षकं दक्श्रवे नासा कपोलहनवो मुखम् । कंठांसपार्श्वहृद्द्वोषः क्रोडंनाभिश्च बास्तिकाः ॥ ९२ ॥

મસ્તક, જમણું કાન, નાક, ગાલ અને જડબાં તથા મુખ; કંઠ, ખભા, બાજુઓ, હૃદય અને ભ્રૂમધ્ય; ઉદર, નાભિ અને મૂત્રાશય—આ દેહના અંગો ગણાયા છે।

Verse 93

शिंश्नापाते च वृषणौ जघने जानुनी तथा । जंघेपादौ चोभघयत्र त्र्यंशैः समुदितैर्वदेत् ॥ ९३ ॥

લિંગમૂળ અને વૃષણોમાં; નિતંબોમાં તથા ઘૂંટણોમાં; પિંડળી અને પગમાં—દરેક સ્થાને ત્રણ અંશો મળીને બનેલું પ્રમાણ/સ્થાન જણાવવું જોઈએ।

Verse 94

पापयुक्ते व्रणस्तस्मिन्नंगे लक्ष्म च तद्युते । स्वर्क्षांशे स्थिरयुक्ते तु नैज आगंतुकोऽन्यथा ॥ ९४ ॥

પાપસૂચક લક્ષણવાળા અંગમાં જો ઘા હોય અને તેની સાથે દેહચિહ્ન પણ મળે, તો તે પોતાના નક્ષત્રાંશમાં સ્થિરયોગ સાથે હોય તો ‘નૈજ’ ગણાય; નહીંતર ‘આગંતુક’ કહેવાય।

Verse 95

मंदेऽनिलाश्मजो भौमे विषशस्राग्निजो बुधे । भुजेऽर्के काष्टपशुजो जेतुः श्रृंग्यजयोनिजः ॥ ९५ ॥

શનિ માટે પવન અને પથ્થરજન્ય નિમિત્ત; મંગળ માટે ભૂમિજન્ય; બુધ માટે વિષ, શસ્ત્ર અને અગ્નિજન્ય; ગુરુ માટે સૂર્ય, કાષ્ઠ અને પશુજન્ય; અને શુક્ર માટે શૃંગી પ્રાણી તથા ગર્ભજન્ય નિમિત્ત થાય છે।

Verse 96

यस्मिन्संज्ञास्रयः खेटा अंगेस्युस्तत्र निश्चितम् । व्रणोशुभकृतः पृष्टेतनौ राशिसमाश्रिते ॥ ९६ ॥

જે અંગમાં ગ્રહો પોતાના સંજ્ઞાસૂચક આશ્રયરૂપે સ્થિત થાય છે, તે જ અંગમાં અશુભ કારણથી ઘા નિશ્ચિત રીતે ઉત્પન્ન થાય છે। ‘તનુ’ સંકેતમાં રાશિ દેહમાં આશ્રિત હોય તો ફળ પીઠના પ્રદેશમાં પ્રગટે છે।

Verse 97

तिलकृन्मसकृदष्टसौम्यैर्युक्तश्च लक्ष्मवान् । चतुरस्रः पिंगदृक् च पैत्तिकोऽल्पकचो रविः ॥ ९७ ॥

તિલક અને નાના શુભ તિલચિહ્નોથી યુક્ત, અષ્ટ સૌમ્ય લક્ષણો ધરાવતો અને લક્ષ્મી-સમૃદ્ધ એવો ‘રવિ’ કહેવાય છે. તેનો દેહ ચતુરસ્ર, નેત્ર પિંગળ, પ્રકૃતિ પિત્તપ્રધાન અને કેશ અલ્પ હોય છે.

Verse 98

वृतो वातकफी प्राज्ञो मंदवाक् शुभदृक् शशी । क्रृरदृक्तरुणो भौमः पैत्तिकश्चपलस्तथा ॥ ९८ ॥

‘શશી’ (ચંદ્ર) વૃતાકાર, વાત-કફપ્રધાન, પ્રાજ્ઞ, મંદવાણી અને શુભદૃષ્ટિવાળો કહેવાય છે. ‘ભૌમ’ (મંગળ) ક્રૂરદૃષ્ટિ, તરુણ, પિત્તપ્રધાન અને ચપળ હોય છે.

Verse 99

त्रिधानुपवृतिर्हास्यरुचिज्ञः श्लिष्टवाक्तथा । पिंगके श्लक्षणो दीर्घः कफीधीमान्गुरुर्मतः ॥ ९९ ॥

જેનું આચરણ ત્રિવિધ નિયમોથી નિયત હોય, જે હાસ્યમાં શું રુચિકર છે તે જાણે અને જેના વચન સુસંબદ્ધ તથા પરિષ્કૃત હોય; જેના નેત્ર પિંગળ, દેહ સુઘડ અને મનોહર, કાયાં દીર્ઘ, પ્રકૃતિ કફપ્રધાન અને બુદ્ધિ તેજ—એવો પુરુષ ‘ગુરુ’ માનવામાં આવે છે.

Verse 100

सुवपुर्लोचनः कृष्णवक्रकेशो भृगुः सुखी । दीर्घः कपिलदृड्भंदो निलीखरकचोलसः ॥ १०० ॥

તે સુદેહી અને પ્રસન્ન નેત્રવાળો છે; તેના કેશ કાળા અને વક્ર છે. તે ભૃગુવંશજ છે અને સંતોષી છે. તે દીર્ઘકાય, કપિલવર્ણ, દૃઢ અંગોવાળો તથા નીલ રેખા અને ચૂડાકેશ જેવા વિશિષ્ટ ચિહ્નોથી યુક્ત છે.

Verse 101

स्नाय्वस्थिरक्तत्वक्शुक्रवसामज्जास्तु धातवः । मंदार्कचंद्रसोम्यास्पुजिज्जीवकुभुवः क्रमात् ॥ १०१ ॥

ધાતુઓ છે—સ્નાયુ, અસ્થિ, રક્ત, ત્વચા, શુક્ર, વસા અને મજ્જા. તેમના અધિષ્ઠાતા ક્રમશઃ મંદા, અર્ક (સૂર્ય), ચંદ્ર, સોમ્યા, પૂજી, જીવક અને ભુવ છે.

Verse 102

चंद्रांगपापैर्भांत्यस्थैः सेंवुपापचतुष्टयैः । चक्रपूर्वापरे पापसौम्यैः कीटतनौ मृतिः ॥ १०२ ॥

ચંદ્ર-નક્ષત્રો અને ગ્રહસ્થિતિ સાથે જોડાયેલા પાપોથી, તેમજ ચાર વિશેષ પાપસમૂહથી, અને પૂર્વ-અપર યુગોમાં ક્રૂર તથા સૌમ્ય તરીકે વર્ગીકૃત પાપોથી—જીવ કીટકદેહમાં મૃત્યુ પામે છે।

Verse 103

उदयास्तगतौ पापौ चंद्रः क्रूरयुतैः शुभैः । न चेद्दृष्टस्तदा मृत्युर्जातस्य भवति ध्रुवम् ॥ १०३ ॥

જન્મસમયે ચંદ્ર ઉદય અને અસ્ત—બન્ને સ્થિતિમાં પાપગ્રહોથી પીડિત હોય અને શુભગ્રહોની દૃષ્ટિ ન પડે, તો નવજાતનું મૃત્યુ નિશ્ચિત થાય છે।

Verse 104

क्षीणेऽब्जे व्ययगे पापैर्लग्नाष्टस्थैः शुभा न चेत् । केंद्रेषु वाब्जोसंयुक्तः स्मरांत्यमृतिलग्नगः ॥ १०४ ॥

જો ‘અબ્જ’ (શુક્ર) ક્ષીણ થઈ વ્યયભાવ (૧૨મો) માં હોય, લગ્ન અને અષ્ટમમાં પાપગ્રહો હોય અને શુભ પ્રભાવ ન હોય; ખાસ કરીને શુક્ર કેન્દ્રોમાં ગ્રહસંયોગથી યુક્ત હોય ત્યારે—લગ્ન અંત્યસ્મરણ અને મૃત્યુનું સૂચક બને છે।

Verse 105

केंद्राद्या हस्त सन्खेटैरदृष्टो मृत्युदस्तथा । षष्टेमेब्जेऽसदृष्टेसद्यो मृत्युः शुभेक्षिते ॥ १०५ ॥

હસ્ત-સંખ્યા પ્રમાણે નક્કી થતી ગ્રહદૃષ્ટિ/આધાર જો કેન્દ્રાદિ મુખ્ય સ્થાનોમાં ન હોય, તો તે યોગ મૃત્યુદાયક બને છે। તેમજ ૬ઠ્ઠા અને ૧૧મા ભાવ પર દૃષ્ટિ ન હોય તો તાત્કાલિક મૃત્યુ; શુભદૃષ્ટિ હોય તો પરિણામ શુભ થાય છે।

Verse 106

समाष्टके मिश्रखेटैर्दृष्टे मृतिः शिशोः । क्षीणेब्जेंगे रन्ध्रकेन्दे पापे पापान्तरस्थिते ॥ १०६ ॥

અષ્ટમ ભાવ પર મિશ્ર ગ્રહદૃષ્ટિ પડે તો શિશુના મૃત્યુનું સૂચન થાય છે। તેમજ ક્ષીણ ગ્રહ જલરાશિભાગમાં હોય અને પાપગ્રહ અષ્ટમ (રંધ્ર) તથા કેન્દ્રમાં રહી અન્ય પાપગ્રહોથી ઘેરાયેલો હોય—તો પણ મૃત્યુલક્ષણ બને છે।

Verse 107

भूद्यूननिधने वाब्जे लग्नेऽप्येवं शिशोर्मृतिः । पापैश्चन्द्रास्तगैर्मात्रा सार्द्धं सदृष्टिमंतरा ॥ १०७ ॥

જન્મકાળે જો ચંદ્ર મૃત્યુભાવમાં હોય, અથવા કુંભ લગ્નમાં પણ આવા દોષયોગો હોય, તો શિશુના મૃત્યુનું સૂચન થાય છે. તેમજ ચંદ્ર અસ્તગત થઈ પાપગ્રહોથી પીડિત હોય અને શુભ દૃષ્ટિનું રક્ષણ ન હોય, તો માતા સાથે શિશુનો પણ વિનાશ કહેવાયો છે.

Verse 108

शुभादृष्टे भान्त्यगेब्जे त्रिकोणोपरतैः खलैः । सग्नस्थे वा विधौपापैरस्तस्थैर्मृतिमाप्नुयात् ॥ १०८ ॥

શુભ દૃષ્ટિ હોવા છતાં કોઈ ગ્રહ શત્રુ રાશીમાં તેજસ્વી રહી ત્રિકોણસ્થ પાપગ્રહોથી ઘેરાયેલો હોય; અથવા ચંદ્ર લગ્નમાં હોવા છતાં પાપગ્રહપીડાથી અસ્તગત થાય—તો આવા યોગમાં મૃત્યુપ્રાપ્તિ કહેવાઈ છે.

Verse 109

ग्रस्तेऽब्जेऽसद्भिरष्टस्थै सृज्यवात्मजयोर्मृतिः । लग्ने रवौ तु शस्रेण सवीर्यासद्भिरष्टगैः ॥ १०९ ॥

ચંદ્ર ગ્રસ્ત (ગ્રહણગ્રસ્ત) હોય અને અષ્ટમ ભાવમાં પાપગ્રહો હોય, તો જાતક તથા તેના પુત્રના મૃત્યુનું સૂચન થાય છે. અને જો લગ્નમાં સૂર્ય હોય તથા અષ્ટમમાં બળવાન પાપગ્રહો હોય, તો શસ્ત્રથી મૃત્યુ કહેવાયું છે.

Verse 110

कर्केन्द्वीज्ययुते लग्ने केंद्रे सौम्ये च भार्गवे । शषैस्त्र्यरीशगैरायुरमितं भवति ध्रुवम् ॥ ११० ॥

જ્યારે કર્ક લગ્નમાં ચંદ્ર અને ગુરુ જોડાયેલા હોય, અને કેન્દ્રોમાં શુભગ્રહો સાથે શુક્ર પણ સ્થિત હોય—ત્યારે આવા ગ્રહયોગથી આયુષ્ય નિશ્ચિત જ અત્યંત દીર્ઘ, અમિત બને છે.

Verse 111

वंर्गोत्तमे मीनलग्ने वृषेऽब्जे तत्त्वलिप्सिके । स्वतुंगस्थेष्वशेषेषु परमायुः प्रकीर्तितम् ॥ १११ ॥

જ્યારે મીન લગ્ન વર્ગોત્તમ હોય, ચંદ્ર વૃષભમાં હોય અને કુંભમાં તત્ત્વલિપ્સા (સત્યતત્ત્વની અભિલાષા) નો યોગ હોય; તેમજ બધા ગ્રહો પોતાના-પોતાના ઉચ્ચસ્થાનોમાં સ્થિત હોય—ત્યારે પરમ આયુષ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.

Verse 112

शुभैर्दृष्टः सवीर्योगे केंद्रस्थे चायुरर्थदः । स्वच्चोब्जे स्वर्क्षगैः सौम्यैः सवीर्येंगाधिपे तनौ ॥ ११२ ॥

જો કોઈ ગ્રહ શુભગ્રહોની દૃષ્ટિથી યુક્ત, પોતાના બળથી સંયુક્ત અને કેન્દ્રસ્થ હોય, તો તે આયુષ્ય અને સમૃદ્ધિ આપનાર બને છે. તે સ્વચ્છ રહી સ્વરાશિ અથવા ઉચ્ચસ્થানে સૌમ્ય ગ્રહો સાથે હોય અને બળવાન લગ્નાધિપતિ લગ્નમાં હોય, તો દેહમાં દૃઢ પ્રાણશક્તિ સૂચવે છે।

Verse 113

षष्ट्यब्दकेंद्रसौम्येभेष्टशुद्धे सप्ततिर्गुरौ । मूलत्रिकोणगैः सौम्यैर्गुरो स्वोच्चसमन्विते ॥ ११३ ॥

જ્યારે ષષ્ટ્યબ્દ-બિંદુ કેન્દ્રસ્થ થઈ શુભ ગ્રહોથી યુક્ત હોય અને સપ્તતિ-સ્થાને ગુરુ સ્થિત હોય; તેમજ સૌમ્ય ગ્રહો પોતાના મૂળત્રિકોણમાં હોય અને ગુરુ સ્વઉચ્ચત્વથી પણ યુક્ત હોય—ત્યારે શુભફલદાયક યોગ માનવામાં આવે છે।

Verse 114

लग्नाधिपे बलयुतशीत्यब्दं त्वायुरीरितम् । सवीर्ये सत्सु केंद्रेषु त्रिंशच्छुद्धियुतेऽष्टमे ॥ ११४ ॥

લગ્નાધિપતિ બળયુક્ત હોય તો આયુષ્ય એંસી વર્ષ કહેવાય છે. તે વીర్యવાન થઈ કેન્દ્રોમાં સ્થિત હોય અને અષ્ટમ ભાવ ત્રિંશત્-શુદ્ધિ (બળમાન)થી યુક્ત હોય, તો પૂર્ણ આયુષ્ય સૂચિત થાય છે।

Verse 115

लयेशे धर्मगेजीवेष्टस्थे क्रूरक्षिते जिताः । लग्नाष्टमेशावष्टस्थौ भाब्दमायुः करौ मतौ ॥ ११५ ॥

જ્યારે લયેશ (શનિ) ધર્મભાવ (નવમ)માં હોય, ગુરુ અષ્ટમમાં સ્થિત હોય અને ક્રૂર ગ્રહ મંગળ પરાજિત હોય; તેમજ લગ્નેશ અને અષ્ટમેશ બંને અષ્ટમમાં હોય—ત્યારે આચાર્યોના મત મુજબ આયુષ્ય માત્ર એક વર્ષ ગણાય છે।

Verse 116

लग्नेऽशुभेज्यौ ग्लौदृष्टौ मृत्यौ कश्चन चाकृतिः । धर्मांगस्थेशनौ शुक्रे केंद्रेऽब्जे व्ययधर्मगे ॥ ११६ ॥

જ્યારે લગ્ન અશુભથી પીડિત હોય, ગુરુ પણ અશુભ અવસ્થામાં હોય અને ચંદ્ર પર ક્રૂર ગ્રહોની દૃષ્ટિ હોય—ત્યારે મૃત્યુ સૂચક એક વિશેષ યોગ બને છે. વધુમાં, શનિ ધર્માંગ-સ્થાને, શુક્ર કેન્દ્રમાં અને બુધ વ્યય (દ્વાદશ) તથા ધર્મ (નવમ) ભાવમાં હોય તો પણ મૃત્યુલક્ષણ કહેવાય છે।

Verse 117

शताब्दं गीष्पतौ कर्के कटकस्थसितेज्ययोः । लयेशेंगे शुभैर्हीनेऽष्टमे रवाब्धिमितं वयः ॥ ११७ ॥

જ્યારે ગુરુ કર્ક રાશિમાં હોય અને ચંદ્ર તથા ગુરુ બંને કર્કમાં સ્થિત હોય, ત્યારે શતવર્ષનું આયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ જો લગ્નેશ દુર્બળ અને શુભ પ્રભાવોથી રહિત હોય, તો અષ્ટમ ભાવ અનુસાર આયુષ્ય માત્ર બાર વર્ષ ગણાય છે.

Verse 118

लग्ने शेष्टमगेष्टेशे तनुस्थे पंचवत्सरम् । कवीज्ययोगे सौम्याब्जौ लग्ने मृत्यौ च स्वेषवः ॥ ११८ ॥

જો લગ્નેશ અને અષ્ટમેશ બંને દેહસ્થાન (લગ્ન)માં સ્થિત હોય, તો પાંચ વર્ષનું આયુષ્ય કહેવાય છે. અને જ્યારે શુક્ર-ગુરુ યોગ થાય તથા બુધ અને ચંદ્ર લગ્નમાં હોય, ત્યારે મૃત્યુનું સૂચન લગ્નમાંથી જ થાય છે.

Verse 119

एतद्योगजमायुः स्यादथ स्पष्टमुदीयते । सूर्याधिक बले पैंडं निसर्गाञ्च विधोर्बले ॥ ११९ ॥

આ યોગજ આયુષ્ય કહેવાયું છે. હવે સ્પષ્ટ કહેવામાં આવે છે—જ્યારે સૂર્યનું બળ વધુ હોય ત્યારે પૈંડ (ગણિત) આયુષ્ય લેવું; અને જ્યારે ચંદ્રનું બળ વધુ હોય ત્યારે નિસર્ગ (સ્વાભાવિક) ભાગ ગ્રહણ કરવો.

Verse 120

अंशायुः सबले लग्ने तत्साधनमथो श्रृणु । गोब्जास्तत्त्वतिथी सूर्यास्तिथिः स्वर्गा नखाः क्रमात् ॥ १२० ॥

લગ્ન બળવાન હોય ત્યારે અંશો દ્વારા આયુષ્ય (અંશાયુ) નક્કી થાય છે. હવે તેની ગણતરીની રીત સાંભળો—ક્રમશઃ ‘ગો’, ‘અબજ’, ‘તત્ત્વ’, ‘તિથિ’, ‘સૂર્ય’, ‘તિથિ’, ‘સ્વર્ગ’ અને ‘નખ’—આ શબ્દો અનુક્રમે સંખ્યાઓ સૂચવે છે.

Verse 121

नखा विधुर्द्वावंकाश्च धृतिः स्वाक्षिखमार्गणाः ॥ १२१ ॥

‘નખ’ શબ્દ ચંદ્રને સૂચવે છે; ‘દ્વૌ’ શબ્દ બેની સંખ્યા દર્શાવે છે. ‘ધૃતિ’ એટલે સ્થૈર્ય; ‘સ્વાક્ષિ’ એટલે પોતાનું નેત્ર; અને ‘માર્ગણા’ એટલે માર્ગની શોધ કહેવાય છે.

Verse 122

पिंडे निसर्गे रवोच्चे नो ग्रहः षट्भाल्पको यदा । चक्रशुद्धस्तदा ग्राह्येस्यांशा आयुषिसंमताः ॥ १२२ ॥

જન્મકાળે પિંડ-નિસર્ગમાં સૂર્ય ઉચ્ચસ્થ ન હોય અને કોઈ ગ્રહ છ ભાગથી દુર્બળ ન હોય, ત્યારે જાતકચક્ર ‘શુદ્ધ’ ગણાય છે; અને આયુષ્ય-નિર્ણય માટે સ્વીકૃત અંશો જ ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે।

Verse 123

अंशोनाः शंत्रुभे कार्या ग्रहं वक्रगतिं विना । मंदशुक्तौ विनार्द्धोना ग्रहस्यास्तंगतस्य च ॥ १२३ ॥

અશુભ/શત્રુ-યોગમાં ગ્રહનું ફળ નિશ્ચિત અંશે ઘટેલું માનવું—જો તે વક્રી ગતિમાં ન હોય. મંદ સ્થિતિમાં તથા અસ્ત (અદૃશ્ય/દગ્ધ) ગ્રહનું બળ અડધું ગણવું।

Verse 124

हानिद्वयेऽधिकाः कार्या यदा क्रूरस्तनौ तदा । विहायारीनंशाद्यैर्हन्यादायुर्लवान् भजेत् ॥ १२४ ॥

બે પ્રકારની હાનિ સામે આવે ત્યારે ઓછી હાનિ પસંદ કરવી. અને જ્યારે ક્રૂર શત્રુ પોતાના દેહ પર આક્રમણ કરે, ત્યારે સંકોચ છોડીને એવા શત્રુઓ વગેરેને નાશ કરીને આયુષ્યનો અંશ બચાવવો।

Verse 125

भगणांशैर्लब्धहीनास्तेषां कार्या विचक्षणैः । पापस्यांशाः समग्रोना सौम्यस्यार्द्धविवर्जिताः ॥ १२५ ॥

ગ્રહગણના વિભાગ-અંશો પરથી જે પ્રાપ્તીમાં ઓછું પડે, તેનું માન વિવેકીઓએ ગણવું. પાપ-સંબંધિત અંશો પૂર્ણ ગણાય છતાં ઘટાડા સાથે; અને સૌમ્ય-સંબંધિત અંશો અડધા વિના (અડધું છોડીને) ગ્રહણ કરવા।

Verse 126

स्पष्टास्तेंशाः खषट्त्र्यासा गुणयित्वा स्वकैर्गणैः । वर्षाणि शेषमर्कध्नं हारात्संमासकाः स्मृताः ॥ १२६ ॥

સ્પષ્ટ જણાવેલા તે અંશો ને તેમના-તેમના ગુણકોથી ગુણ્યા પછી જે શેષ રહે તે વર્ષો; અને ‘અર્કધ્ન’ રૂપે જે શેષ રહે તે હાર (ભાજક) પરથી ગણાયેલા માસ માનવામાં આવે છે।

Verse 127

तच्छेषश्च त्रिगुणितः तेनैवाप्तं दिनानि च । शेषे षष्ट्या हते भक्ते हारेण घटिकादिकम् ॥ १२७ ॥

તે શેષને ત્રિગુણ કરવાથી તેનાથી જ દિવસોની સંખ્યા પ્રાપ્ત થાય છે. પછી બાકી ભાગને સાઠથી ગુણ કરીને અને ભાજકથી ભાગ આપતાં ઘટિકા વગેરે સૂક્ષ્મ સમયમાન મળે છે.

Verse 128

हित्वा भाज्यंगभागादीन्कलीकृत्य खखाक्षिभिः । भजेद्वर्षाणि शेषे तु गुणिते द्वादशादिभिः ॥ १२८ ॥

ભાજ્યના અંગભાગ અને ભિન્નાંશ વગેરે ત્યજી, ‘ખ-ખ-અક્ષિ’ અંકો દ્વારા શેષને કલિયુગ-ગણનામાં ફેરવી વર્ષો ગણવા. શેષ રહે તો તેને બાર વગેરે ગુણકો વડે ગુણિત કરવો.

Verse 129

द्विसप्तांशे च मासादिलग्रायुर्जायते स्फुटम् । अशायुषी सलग्नानां खेटानामंशका हृताः ॥ १२९ ॥

દ્વિસપ્તાંશમાં માસ વગેરે સાથે લગ્ન-સહિત આયુષ્ય સ્પષ્ટ રીતે નક્કી થાય છે. જે લગ્ન ‘અશાયુષી’ હોય તેમાં ગ્રહોના નિર્ધારિત અંશકો ઘટાડવા જોઈએ.

Verse 130

खयुगैरायुरंशाः स्युस्तत्संस्कारं वदामि ते । ग्रहनलग्नं षड्रात्यं चेत्संस्कारोऽन्यथा नहि ॥ १३० ॥

ખયુગોથી આયુષ્યના અંશો સૂચિત થાય છે; તેનો સંસ્કાર હું તને કહું છું. ગ્રહણકાળે જો લગ્ન છ રાત્રિ સુધી રહે તો સંસ્કાર કરવો, નહિતર નહીં.

Verse 131

तदंशः स्वाग्नयो भक्ता लब्धोनोभूर्गुणो भवेत् । यदैकाल्यं तदास्तांशाः स्वाग्र्याप्तोना च भूर्गुणः ॥ १३१ ॥

જો તે અંશ સ્વ-અગ્નિઓમાં અને ભક્તોમાં વહેંચીને પ્રાપ્ત/અર્પણ થાય તો પુણ્ય બહુ વધતું નથી. પરંતુ એક જ એકત્ર અર્પણ (ઐકાલ્ય) રૂપે અર્પિત થાય તો તે અંશો શ્રેષ્ઠ ફળ પામે છે અને પુણ્ય બહુગુણું વધે છે.

Verse 132

सौमयस्यार्द्धेन पापस्य समग्रेणेति निश्चयः । गुमकध्नाश्चायुरंशाः संस्कारोऽयमुदाहृतः ॥ १३२ ॥

નિશ્ચયપૂર્વક નક્કી થયું છે કે આ સંસ્કાર સૌમ્ય-યજ્ઞના અર્ધફળને આપે છે અને પાપનો સંપૂર્ણ નાશ કરે છે. તે ક્ષયાદિ રોગોને હરે છે તથા આયુષ્યના અંશો વધારેછે—એવો આ સંસ્કાર ઘોષિત છે॥૧૩૨॥

Verse 133

आयुरंशकलाभक्ताद्विंशत्याब्दा इनाहतम् । शेषं द्विशतभक्तं स्युर्मासाः शेषा दिनादिकम् ॥ १३३ ॥

આયુષ્યને અંશ-કલામાં ભાગ કરતાં જે ભાગફળ મળે તેને વીસથી ગુણીએ તો વર્ષોની સંખ્યા થાય. બાકી રહેલ શેષને બે સોથી ભાગીએ તો ભાગફળ માસ થાય, અને ત્યારપછીનો શેષ દિવસાદિ (સૂક્ષ્મ એકમો) બને છે॥૧૩૩॥

Verse 134

लग्नायुरंशास्त्रिगुणा दिग्भिक्ता स्युः समास्ततः । शेषेऽर्कादिगुणे भक्ते दिग्भर्मासादिकं भवेत् ॥ १३४ ॥

લગ્ન અને આયુષ્યના અંશો ત્રિગુણ કરીને દિશાઓથી ભાગીએ તો કુલ માપ મળે. બાકી રહેલ શેષને સૂર્યાદિ (ગ્રહકારક) ગુણોથી ભાગીએ તો દિગ્ભાગ વગેરે વિભાગો પ્રાપ્ત થાય॥૧૩૪॥

Verse 135

सबलेंगेभतुल्याब्दैर्युतमायुर्भवेत्स्फुटम् । अंशद्विध्नमक्षांशं मासाः खत्र्यादिसंगुणात् ॥ १३५ ॥

કારકો સબળ હોય તો આયુષ્યનું ગણિત સ્પષ્ટ બને; સિંહાદિ રાશિ જેટલા વર્ષો ઉમેરવા. અક્ષાંશને અંશોમાં દ્વિગુણ કરીને ‘ખ’ વગેરે સ્થિરાંકો સાથે ગુણીએ તો પરિણામ માસરૂપે મળે છે॥૧૩૫॥

Verse 136

शेषा दिनादिकं योज्यं नैतत्पिंडनिसर्गयोः । लग्नार्कचन्द्रमध्ये तु यो बली तद्दशा पुरा ॥ १३६ ॥

બાકી રહેલ શેષને દિવસાદિ રૂપે ઉમેરવો—પિંડ અને નિસર્ગના પ્રસંગે આ નિયમ લાગુ પડતો નથી. પરંતુ લગ્ન, સૂર્ય અને ચંદ્રમાં જે બલવાન હોય, તેની દશા પ્રથમ પ્રવર્તાવવી॥૧૩૬॥

Verse 137

ततः केंद्रादिगानां तु द्वित्र्यादौ सबलस्य च । बह्वायुर्यो वीर्यसाम्येर्काद्युतस्य प्राक् याचकः ॥ १३७ ॥

પછી કેન્દ્રાદિ ભાવોમાં જો દ્વિતીય, તૃતીય વગેરે બળવાન હોય તો આયુષ્ય દીર્ઘ થાય. અને બળ સમાન હોય ત્યારે જે પહેલો ઉદય પામે તે સૂર્યાદિ-સંબંધિત મુખ્ય ફલદાતા ગણાય છે.

Verse 138

षड्वर्गार्द्धस्य त्रिंशस्य त्रिकोणगश्च स्मरगः । सप्तमासस्य तूर्यस्य चतुरस्रगतस्य च ॥ १३८ ॥

ષડ્વર્ગના અર્ધરૂપ ત્રિંશાંશમાં ત્રિકોણસ્થ ‘સ્મરગ’ (કામ-સંબંધિત) તત્ત્વ કહેવાયું છે. તેમજ ‘તૂર્ય’ કહેવાતા સપ્તમાંશની સ્થિતિ ચતુરસ્ર (ચોરસ) રૂપે જણાવાઈ છે.

Verse 139

क्रमः केंद्रादिकोऽत्रापि द्वित्र्यादौ सबलस्य च । पाकपस्याब्धिनागाश्च ह्यर्णवा सहगस्य च ॥ १३९ ॥

અહીં પણ ક્રમ કેન્દ્રથી શરૂ થઈ દ્વિતીય, તૃતીય વગેરેમાં ગ્રહબળનું વિચારણ કરે છે. ફળો ગ્રહના ‘પાક’ (પરિપક્વતા) અનુસાર સમજવા, તેમજ અબ્ધિ, નાગરાજ, અર્ણવ, સમુદ્ર વગેરે સંકેતો અને સહગ તત્ત્વો સાથે.

Verse 140

त्रिकोणस्थस्य चाष्टाक्षिसूर्याद्यूनगतस्य च । तुर्याष्टगस्य तु स्वर्गा गुणकाः परिकीर्तिताः ॥ १४० ॥

ત્રિકોણસ્થ, ‘અષ્ટાક્ષિ’ યોગસ્થ, તેમજ સૂર્યાદિની તુલનાએ ઓછી ગતિ ધરાવનાર—એમના ગુણક તરીકે ‘સ્વર્ગ’ જણાવાયા છે.

Verse 141

दशागुणैर्हता भक्त्या गुणैक्येन समागताः । शेषेऽर्कादिहते भक्ते मासाद्यैक्येन नारद ॥ १४१ ॥

જ્યારે ભક્તિ દશગুণ વિભેદને જીતે છે, ત્યારે ગુણોની એકતા પ્રાપ્ત થાય છે. અને બાકી રહેલી ભક્તિ પણ સૂર્યતાપે મલ દગ્ધ થાય તેમ ક્ષીણ થાય, ત્યારે હે નારદ, માસમાત્રમાં પૂર્ણ એકત્વ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 142

अंतर्दशासु विदशास्तासु चोपदशास्तथा । दशेशमित्रस्वोच्चक्षंगोब्जोब्ध्येकाद्रिवृद्धिगः ॥ १४२ ॥

અંતર્દશા, વિશેષદશા તથા ઉપદશામાં જો દશાધિપતિ મિત્ર રાશિમાં, સ્વરાશિમાં, ઉચ્ચસ્થાને અથવા શુભ વર્ગોમાં બળવાન હોય, તો તે વૃદ્ધિ અને વધારો આપનાર બને છે।

Verse 143

शुभगो यद्भगस्तद्भिस्न्वादिस्थेन तद्धिकृत् । प्रोक्तेतरस्थानगतस्तत्तद्भावक्षयं करः ॥ १४३ ॥

‘શુભગ’ રૂપે અર્થ ‘ભાગ્યવાન’ થાય છે. પરંતુ એ જ પદ સ્ન્વાદિ-ગણના પ્રત્યય સાથે જોડાય ત્યારે કર્તૃવાચક બની ‘તે પરિણામ કરાવનાર’ એવો અર્થ આપે છે. અને કહેલું પદ અન્ય સ્થાને વપરાય તો તે જ ભાવનો ક્ષય અથવા નાશ સૂચવે છે।

Verse 144

खगस्य यद्भवेद्द्रव्यं भावभे क्षणयोगजम् । जीविकादिफलं सर्वं दशायां तस्य योजयेत् ॥ १४४ ॥

ગ્રહની ભાવ અને નક્ષત્રસ્થિતિ તથા ક્ષણિક યોગોથી જે ધનફળ ઉત્પન્ન થાય—જીવિકા વગેરે સર્વ—તે બધું તે ગ્રહની દશામાં જ ગણવું જોઈએ।

Verse 145

विशन्यापदशायां यो वैरिदृष्टो विपत्तिकृत् । शुभमत्रेक्षितश्चेष्टसद्वर्गस्थश्च यो ग्रहः ॥ १४५ ॥

અશુભ અથવા આપદ્-દશામાં શત્રુની દૃષ્ટિથી પીડિત ગ્રહ વિપત્તિ કરાવે છે. પરંતુ એ જ ગ્રહ શુભ દૃષ્ટિ પામે અને ષડ્વર્ગમાં ઉત્તમ સ્થાને હોય તો શુભ ફળ આપે છે।

Verse 146

तत्काले बलवानापन्नाशकृत्समुदाहृतः । यस्याष्टवर्गजं चापि फलं पूर्णशुभं भवेत् ॥ १४६ ॥

તે સમયે ‘આપન્નાશકૃત્’ નામનો બળવાન ઉપાય જણાવાયો છે. જે તેને કરે છે, તેના માટે અષ્ટવર્ગજન્ય ફળ સંપૂર્ણ શુભ અને સિદ્ધ બને છે।

Verse 147

यश्च मूर्तितनुग्लावो वृद्धिगः स्वोच्चभस्थितः । स्वत्रिकोणसुहृद्भस्थस्तस्य मध्यमसत्फलम् ॥ १४७ ॥

જે ગ્રહ દેહબળમાં ક્ષીણ હોય તોય જો વૃદ્ધિ અવસ્થામાં રહી પોતાની રાશિ, ઉચ્ચ રાશિ, પોતાની ત્રિકોણ રાશિ અથવા મિત્ર રાશિમાં સ્થિત હોય, તો તે મધ્યમ શુભ ફળ આપે છે।

Verse 148

श्रेष्ठं शुभतरं वाच्यं विपरीतगतस्य तु । नेष्टमुत्कटमिष्टं तु स्वल्पं ज्ञात्वा बलं वदेत् ॥ १४८ ॥

જે વિપરીત માર્ગે ગયો હોય તેને શ્રેષ્ઠ અને વધુ મંગલમય વચન કહેવું. અપ્રિય કે કઠોર વાત ન બોલવી; પોતાનું બળ અલ્પ છે એમ જાણી મૃદુ અને સંયમિત વાણી બોલવી।

Verse 149

चरे सन्मध्यदुष्टाभ्यामंगभंगे विपर्ययात् । स्थिरे नेष्टष्टमध्या च होरायास्त्र्यं शकैः फलम् ॥ १४९ ॥

ચર રાશિઓમાં હોરાનું ફળ શુભ, મધ્યમ અથવા અશુભ એમ કહેવાય છે; પરંતુ અંગભંગ (ઇજા)ના પ્રસંગે સંકેતો ઉલટા સમજવા. સ્થિર રાશિઓમાં ફળ અનિષ્ટ માનવામાં આવે છે, ખાસ કરીને અષ્ટમ અને મધ્ય સાથે સંયોગ હોય ત્યારે. આ રીતે શકાચાર્યોએ હોરાનું ત્રિવિધ ફળ કહ્યું છે।

Verse 150

स्वामीज्यज्ञयुता होरा दृष्टा वा सत्पलावहा । विनाश दृष्टयुक्ता च पापांतरगतान्यथा ॥ १५० ॥

હોરા જો સ્વામી-પૂજા અને યજ્ઞ સાથે જોડાયેલી દેખાય તો તે શુભ ફળ આપનારી છે. પરંતુ વિનાશના સંકેત સાથે જોડાય તો વિનાશ કરે; નહીંતર તે બીજા પાપસ્થિતીમાં પ્રવેશ સૂચવે છે।

Verse 151

प्राग्ध्वांक्षा बंधु मृत्याय तयोर्द्यूने रविः स्वभात् । वक्रात्स्वादिवसाञ्चार्के शुक्राद्यूनां तु षड्रतः ॥ १५१ ॥

પૂર્વાર્ધમાં ક્ષીણ થતી તિથિ બંધુઓ માટે અશુભ અને મૃત્યુકારક માનવામાં આવે છે. તે જ દિવસવિભાગમાં સૂર્ય પોતાની જ પ્રભાથી પ્રકાશે છે. અને જ્યારે સૂર્યની ગતિ વક્ર હોય, ત્યારે ‘સ્વાદિ’ તિથિથી શરૂ કરીને શુક્રાદિ ગ્રહોના રત/કાલમાન છગણાં કહેવાય છે।

Verse 152

धर्मध्यायारिगो जीवादिकत्र्यारिगो विधोः । पृध्यंत्यधीतपाः सुज्ञा ततोवृद्ध्यंत्यबंधुराः ॥ १५२ ॥

ધર્મ અને ધ્યાનના વિરોધી તથા જીવહિંસક—એવા પ્રભુના શત્રુઓ વિષે સુજ્ઞ, અધ્યયન-તપમાં સ્થિત તપસ્વીઓ વાદ કરે છે; અને તે વિવાદથી બંધુભાવ વિનાના કલહપ્રિય લોકો જ વધતા જાય છે।

Verse 153

वृद्धिगोंगात्सधनघीतपः स्वाराच्छशी शुभः । स्वदूवृध्यस्तादिषु पृधात्ससाष्टौ पंचयोपगः ॥ १५३ ॥

પ્રાપ્ત પાઠમાં આ શ્લોક વિકૃત/ભ્રષ્ટ છે; તેથી સંસ્કૃતમાં સ્થિર અર્થ ઊભો થતો નથી. વિશ્વસનીય નારદપુરાણ-પાઠ વિના યથાર્થ અનુવાદ શક્ય નથી; તેથી અહીં માત્ર પાઠદોષની નોંધ આપવામાં આવે છે।

Verse 154

षट्त्र्यायधीस्थो मंदाञ्च ज्ञाद्द्वित्र्यायाष्टकेंद्रगः । केंद्राष्टायांत्य इज्याद्वा ज्ञज्यायास्तत्र स्वे कवेः ॥ १५४ ॥

જો શનિ છઠ્ઠા કે ત્રીજા ભાવમાં હોય, અને બુધ બીજા કે ત્રીજા ભાવમાં, અથવા આઠમા કે કેન્દ્રમાં સ્થિત હોય; તેમજ ગુરુ કેન્દ્રમાં, આઠમા કે અંતિમ ભાવમાં હોય—તો તે જાતકમાં શુક્ર પર બુધનું પ્રાધાન્ય થાય છે।

Verse 155

वृद्धाविनात्सादिधिया मंगा मायारिगो विधोः । केंद्राष्टापार्थगः स्वर्क्षान्मंदाद्गोष्टायकेंद्रगः ॥ १५५ ॥

મંગળ શનિના સંયોગ/પ્રભાવથી પીડિત બુદ્ધિવાળો બને ત્યારે તે ચંદ્રનો શત્રુ થાય છે. કેન્દ્ર કે આઠમા ભાવમાં સ્થિત રહી, સ્વરાશિમાં હોવા છતાં, શનિ-પ્રભાવથી નીચ સંગ અને ગોષ્ઠા-સદૃશ (હિન) વાતાવરણમાં બંધન કરાવે છે—વિશેષ કરીને શનિ કેન્દ્રમાં હોય ત્યારે।

Verse 156

षट् त्रिधी भवतः सौम्यात्षड्वांशाष्टगो भृगोः । कर्मायव्ययषष्टस्थो जीवाद्भौमः शुभः स्मृतः ॥ १५६ ॥

સૌમ્ય (બુધ)ના ત્રિભાગ-વિભાગમાં ‘છ’ ફળ કહેવાયું છે; ભૃગુ (શુક્ર)ના ષડંશ-વિભાગમાં ‘આઠ’ ફળ. કર્મ, રોગ અને વ્યય સૂચક છઠ્ઠા ભાવમાં ‘જીવ’ તત્ત્વથી ઉત્પન્ન મંગળ સ્થિત હોય તો તેને શુભ માનવામાં આવે છે।

Verse 157

कवेर्द्ध्याषष्टमोध्याये सन्ज्ञोमंदान्सधीत्रये । साक्षास्ते भूमिजाज्जीवाद्ययारिभवमृत्युगः ॥ १५७ ॥

કવિના બાસઠમા અધ્યાયમાં ‘મંદ’ નામનો દેવ ધી (બુદ્ધિ) અને ત્રય સાથે સాక్షાત્ ભૂમિજ ઉત્પન્ન તરીકે વર્ણવાયો છે; તે પ્રાણીઓમાં જન્મથી મૃત્યુ સુધી વિચરે છે અને ક્ષય કરાવનાર શત્રુરૂપ કહેવાયો છે।

Verse 158

धर्मायारिसतांत्येर्कात्साद्यत्रिस्वगता स्वभात् । षट्खायाष्टाब्धिखोष्विज्यात्सहाद्येषु विलग्नतः ॥ १५८ ॥

સૂર્યના સ્વ-તેજથી મેષાદિ વિભાગોમાં ગતિ કરતાં ફળ લગ્નથી સમજાય છે—છ ભાવોમાં અને આઠ વર્ગોમાં, નક્ષત્રાદિ સહાયક તત્ત્વો સાથે; આ રીતે ઉદય-લગ્નનો નિર્ણય કરવો।

Verse 159

दिक्वाष्टाद्यस्तबंध्याये कुजात्खात्सत्रिके गुरुः । सात्र्यंके सन् रवेः शुक्राद्धीखगो दिग्भवारिगः ॥ १५९ ॥

દિક્-પદ્ધતિમાં જ્યારે આરંભ અષ્ટમથી થાય અને ‘બંધ્ય’ વિન્યાસ હોય, ત્યારે કુજથી શરૂ થતા ત્રિકમાં ગુરુ સૂચિત થાય છે. શનિ-ચિહ્નિત ત્રિકમાં, તેમજ સૂર્ય અને શુક્રથી, ‘ધી-ખગ’ (બુધ) દિક્-સૂચક, ભાવ-સૂચક અને શત્રુ-નાશક બને છે।

Verse 160

चंद्राद्वीशार्थगोस्तेषु मन्दाद्धीत्रिषडंत्यगः । गोब्धिधीषट्खखाद्या ये ज्ञात्सद्यूने विलग्नतः ॥ १६० ॥

ચંદ્રથી આરંભ કરીને અધિપતિ, અર્થ અને ‘ગો’ વગેરે સંખ્યાત્મક/સંકેત નામોની વ્યવસ્થામાં, ત્રય અને ષડ્-સમૂહ પછીનું અંતિમ અક્ષર ગ્રહણ કરવું; તેમજ ‘ગો, બ્ધિ, ધી, ષટ્, ખ, ખ’ વગેરે જાણવાથી, લગ્ન-સંગતિ અનુસાર ફળ તરત નિશ્ચિત થાય છે।

Verse 161

आशु तेशाष्टगोष्वंगःत्सांतेष्वब्जात्सितः शुभः । स्वात्सज्ञेषु त्रिधीगोब्धी दिक्छिद्रासिगतोर्कजात् ॥ १६१ ॥

ઝડપથી તે અષ્ટાંગ અને ‘ગો’ સ્થાનોમાં કમળસમ્ભવ શુભ શ્વેત (સાત્ત્વિક) તત્ત્વનું ધ્યાન/સ્થાપન કરવું જોઈએ. તેમના સ્વ-પરિભાષિક નામોથી સૂચિત સ્થાનોમાં ત્રિધી અને ‘ગોબ્ધિ’ને દિશાઓ, અંતરાલો અને ખડ્ગસદૃશ વિભાગો મુજબ, અર્ક-પરંપરા પ્રમાણે ગોઠવવા જોઈએ।

Verse 162

रंध्रायव्यचगः सूर्यादोष्टधीखे सगोर्गुरो । ज्ञाब्धित्र्यायारिगोरात्रिषट्ध्यध्यांत्यगोषु च ॥ १६२ ॥

આ શ્લોક કથાર્થ નથી; મંત્ર-ન્યાસની જેમ ધ્વનિ-સંકેતોની કૂટ-શ્રેણી છે. ‘રંધ્ર’થી શરૂ કરીને ‘આય-વ્યા-ચ-ગ’ વગેરે, પછી ‘સૂર્ય’, ‘ઓષ્ઠ-ધી-ખે’, ‘સ-ગોઃ-ગુરો’ આદિ સમૂહોની નિશ્ચિત ગોઠવણી—વિધિપ્રયોગ માટે છે.

Verse 163

त्रिधीशारिषु मन्दः खात्साक्षांत्येषु शुभो सृजः । केंद्रायाष्टधनेष्वर्का लग्नाद्वृद्ध्याद्यबंधुषु ॥ १६३ ॥

ત્રીજા, છઠ્ઠા અને અગિયારમા ભાવમાં શનિ શુભફળ આપે છે. બીજા, દસમા અને સાતમા ભાવમાં શુભગ્રહો મંગળ પરિણામ આપે છે. સૂર્ય કેન્દ્રભાવોમાં તેમજ આઠમા અને બીજા ભાવમાં પણ પ્રશસ્ત છે; અને લગ્નથી અગિયારમા (લાભ), નવમા (ભાગ્ય) તથા ચોથા (ગૃહ-બંધુ) ભાવમાં પણ શુભ ગણાય છે.

Verse 164

गोध्वष्टापारिखांत्येज्ञाच्चंद्राल्लाभत्रिषद्भतः । षडष्टांत्यगतः शुक्राद्गुरीर्द्वीशांत्यशत्रुषु ॥ १६४ ॥

ચંદ્રને આધાર માની લાભ તથા ત્રીજા-છઠ્ઠા ભાવોની સ્થિતિ વિચારવી. અને શુક્ર જો છઠ્ઠા, આઠમા અથવા બારમા ભાવમાં હોય તો ક્લેશ સૂચવે છે—વિશેષ કરીને બીજા, છઠ્ઠા, બારમા અને શત્રુસ્થાનોમાં દુઃખદ ફળ આપે છે.

Verse 165

उक्तस्थानेषु रेखादो ह्यनुक्तेषु तु बिंदुदाः । जन्मभाद्वद्विमित्रोच्चस्वभेधिष्टं परेष्वसत् ॥ १६५ ॥

કહેલા સ્થાનોમાં રેખા વગેરે વડે ચિહ્ન કરવું; અને ન કહેલા સ્થાનોમાં બિંદુ વડે સૂચવવું. જન્મનક્ષત્રથી આગળ જ્યાં ગ્રહ મિત્ર, ઉચ્ચ અથવા સ્વવિભાગમાં હોય તે જ વધુ ફળદાયક; અન્યત્ર તે નિષ્ફળ સમાન ગણાય.

Verse 166

कष्टमर्थक्षयः क्लेशः समतार्थसुखागमः । धनाप्तिः सुखमिष्टाप्तिरिति रेखाफलं क्रमात् ॥ १६६ ॥

રેખાઓના ફળ ક્રમે—કષ્ટ, અર્થક્ષય, ક્લેશ, સમતા, અર્થ-સુખનું આગમન, ધનપ્રાપ્તિ, સુખ, અને ઇષ્ટપ્રાપ્તિ.

Verse 167

पितृमातृद्विषन्मित्रभ्रातृस्त्रीभृतकाद्रवेः । स्वामिलग्राजयोः स्वस्थाद्भेदर्कस्वयशोशयात् ॥ १६७ ॥

સૂર્યથી પિતા‑માતા સંબંધિત દુઃખ, શત્રુ‑મિત્ર, ભાઈ, પત્ની અને સેવકોને લગતા ક્લેશ ઊપજે છે. સૂર્યથી સ્વામી, લગ્ન અને રાજાઓ વિષે પણ તકલીફો આવે છે; અને બળવાન સૂર્યથી પણ ભેદ તથા પોતાના યશનો ક્ષય થાય છે.

Verse 168

तृणस्वर्णाश्वधोरणाद्यैरर्कांशे वृत्तिमादिशेत् । कृष्यंबुजस्रीभ्योब्जांशे कौजे धात्वस्रसाहसैः ॥ १६८ ॥

સૂર્યાંશમાં તૃણ‑ચારો, સોનું, ઘોડા, ધારણ‑પાલન વગેરે સાથે જોડાયેલી જીવિકા દર્શાવાય છે. ચંદ્રાંશમાં ખેતી, પાણી અને સમૃદ્ધિથી; અને મંગળ (કૌજ) માં ધાતુ, રક્તપાત તથા સાહસિક કાર્યો દ્વારા ઉપાર્જન થાય છે.

Verse 169

काव्यशिल्पादिभिर्बोधे जवे देवद्विजाकरैः । शौक्रे रजतगोरत्नैर्मांदे हिंसश्रमाधमैः ॥ १६९ ॥

બુધના પ્રભાવમાં કાવ્ય, શિલ્પકલા વગેરે દ્વારા બોધ થાય છે. ગુરુના પ્રભાવમાં ઝડપ અને દેવ‑બ્રાહ્મણ તથા ખાણો સંબંધિત લાભ મળે છે. શુક્રના પ્રભાવમાં ચાંદી, ગાયો અને રત્નસંપત્તિ; અને શનિના પ્રભાવમાં હિંસા તથા પરિશ્રમથી ચિહ્નિત નીચ વૃત્તિઓ થાય છે.

Verse 170

स्वोञ्चेष्वार्की तथा ज्यारैरुक्तैकांगे नृ पाधिपाः । लग्रे वर्गोत्तमेऽब्जे वा चतुरादिग्रहेक्षिते ॥ १७० ॥

જ્યારે શનિ સ્વરાશિમાં અથવા ઉચ્ચમાં હોય અને ગુરુ પણ કહેલા એકાંગ‑યોગમાં હોય; તેમજ લગ્ન વર્ગોત્તમ હોય અથવા કુંભમાં સ્થિત હોય અને ચતુર્થાદિ ગ્રહોની દૃષ્ટિ પડે—ત્યારે મનુષ્ય રાજાઓમાં અધિપતિ બને છે.

Verse 171

द्वाविंशभूपास्तुंगेसृक्चापेर्केन्दूयमस्तनौ । भूपकृत्तुंगगोर्कोगेस्तेसाजार्कोखभे गुरौ ॥ १७१ ॥

બાવીસમા વિભાગમાં ઉચ્ચસ્થાનોના ‘ભૂપ’ ગણાય છે—ધનુ અને કર્કમાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને યમના સ્થાન માનવામાં આવ્યા છે. ઉચ્ચ રાશિમાં ‘રાજા‑કર્તા’ (રાજ્ય આપનાર તત્ત્વ) કહેવાયો છે; અને સૂર્યાંશના આકાશ‑રાશિ (કુંભ) માં ગુરુનો વિચાર કરાય છે.

Verse 172

यमेंदुतुंगगौ लग्ने षष्टेऽर्कज्ञौ तुलाजगौ । सितासृजो गुरौ कर्को साराजे लग्नगे नृपाः ॥ १७२ ॥

જ્યારે યમ અને ઉચ્ચસ્થ ચંદ્ર લઘ્નમાં સ્થિત હોય, અને છઠ્ઠ ભાવમાં સૂર્ય તથા બુધ તુલા અને ધનુ રાશિમાં હોય; શુક્ર અને મંગળ ગુરુ સાથે યુતિમાં હોય, કર્ક રાશિ બળવાન હોય અને ચંદ્ર ફરી લઘ્નસ્થ હોય—ત્યારે એવો જાતક રાજા બને છે।

Verse 173

वृषेगेब्जेर्केज्यसौरैः सुहृज्जायाखगैर्नृपः । मंदे मृगांगेत्र्यर्यकांशस्थैरजादिभिर्नृप ॥ १७३ ॥

હે રાજન, જ્યારે વૃષભ લઘ્નમાં બુધ, ગુરુ અને શનિ યુતિમાં હોય, ત્યારે શાસકને મિત્ર, પત્ની અને પુત્રોની સમૃદ્ધિ મળે છે. ફરી શનિ મકર રાશિમાં રહી ત્ર્યર્યમણ આદિ અંશોમાં સ્થિત થઈ મેષાદિ રાશિઓ સાથે સંયોગ કરે તો પણ સમાન ફળ જણાવાયું છે।

Verse 174

सेज्याजेश्वे मृगमुखे कुजे तुंगेर्क्षभागेवौ । लग्नेऽथ सेज्यकर्केंगे ज्ञाजशुक्रैर्भवोपगैः ॥ १७४ ॥

જ્યારે ગુરુ અધિપતિ હોય અને મંગળ મકર રાશિમાં ઉચ્ચસ્થ હોય; તેમજ લઘ્ન કર્ક હોય અને તેમાં ગુરુ સ્થિત હોય, સાથે બુધ, મંગળ અને શુક્ર પોતાના-પોતાના સ્થાનોમાં હોય—તો આ યોગ જણાવેલ ફળ આપે છે।

Verse 175

मेषेऽर्के भूमिपासेंदौ एषे षांग्रेर्कपपासृजः । सिंहकुंभमृगस्थाश्चेद्भूपः सारेतनावजे ॥ १७५ ॥

જ્યારે સૂર્ય મેષમાં હોય, ચંદ્ર રાજયોગકારક ગ્રહો સાથે યુતિમાં હોય અને કારકો મેષમાં જ સ્થિત હોય; તેમજ સિંહ, કુંભ અથવા મકરમાં પણ સ્થિતિ થાય—ત્યારે જાતક બળવાન બની ઉત્તમ સેનાથી યુક્ત રાજા બને છે।

Verse 176

आर्केजीवे तनौ वापि नृपोऽथोः कुजभास्करौ । धीस्थौ गुर्विदुकवयो भूमौ स्त्र्यगे बुधैर्नृपः ॥ १७६ ॥

જો લઘ્નમાં શનિ અથવા ગુરુની રાશિ આવે તો વ્યક્તિ રાજા બને છે; તેમજ મંગળ અને સૂર્ય સાતમા ભાવમાં હોય તો પણ. ગુરુ નવમા ભાવમાં હોય તો તે આચાર્ય બને છે; બુધ બીજા ભાવમાં હોય તો પંડિત અને વાક્પટુ બને છે; અને ચંદ્ર ચોથા ભાવમાં હોય તો વિદ્વાનો તેને શાસક કહે છે।

Verse 177

मृगास्यलग्नगैः सौरेजाब्जर्क्षहरयः सयाः । कविक्षौ तुलयुरमस्थौ वै भूपः कीर्तिमान्भवेंत् ॥ १७७ ॥

જો જન્મકાળે મૃગશીર્ષ (મૃગાસ્ય) લગ્નમાં શનિ, ગુરુ, શુક્ર, સૂર્ય, ચંદ્ર અને બુધ સ્થિત હોય અને બાકીના ગ્રહો તુલા રાશિ તથા સાતમા ભાવમાં હોય, તો જાતક કીર્તિમાન રાજા બને છે।

Verse 178

यस्य कस्यापि तनयः प्रोक्तैर्योगैर्नृपो भवेत् । वक्ष्यमाणैर्नृपसुतो ज्ञेयो भूयो मुनीश्वर ॥ १७८ ॥

પૂર્વે કહેલા યોગોથી કોઈપણ વ્યક્તિનો પુત્ર પણ રાજા બની શકે; પરંતુ, હે મુનીશ્વર, હવે જણાવાનારા યોગોથી ફરી સમજવું કે સાચો ‘રાજપુત્ર’ (યુવરાજ) કોણ ગણાય।

Verse 179

स्वोच्चे त्रिकोणभगतेस्त्र्याद्यैर्बलयुतैर्नृपः । सिंहेऽर्के मेषलग्नेऽजे मृगे भौमे घटेऽष्टमे ॥ १७९ ॥

હે રાજન, જ્યારે સૂર્યાદિ ગ્રહો સ્વરાશિ, ઉચ્ચ અથવા ત્રિકોણ વિભાગમાં રહી બળવાન હોય—વિશેષે સૂર્ય સિંહમાં, લગ્ન મેષમાં, મંગળ મકરમાં અને અષ્ટમ ભાવ કુંભમાં હોય—ત્યારે આ યોગ સૂચિત થાય છે।

Verse 180

चापे धरानाथःस्यादथ स्वर्क्षगे भृगौ । पातालगे धर्मगेऽब्जे शुभदृष्टे युते मुने ॥ १८० ॥

હે મુને, જ્યારે ધરાનાથ ધનુમાં હોય, શુક્ર સ્વરાશિમાં સ્થિત હોય, ગુરુ પાતાળસ્થ (નીચે) હોય અને સૂર્ય તુલામાં રહી શુભ દૃષ્ટિ તથા યુતિથી યુક્ત હોય—ત્યારે આ યોગ શુભફળદાયક બને છે।

Verse 181

त्रिलग्नभवगैःशेषैर्धराधीशः प्रजायते । सौम्ये वीर्ययुतेंऽगस्थे बलाढ्येशुभगे शुभे ॥ १८१ ॥

જ્યારે ત્રણ લગ્નો અને ભાવોથી બાકીના શુભકારકો રચાય અને કારક ગ્રહ સૌમ્ય, વીર્યયુક્ત, પોતાના સ્થાને સ્થિત, બળવાન, શુભગતિ ધરાવતો તથા શુભ દૃષ્ટિથી યુક્ત હોય—ત્યારે ધરાધીશ (રાજા) જન્મે છે।

Verse 182

धर्मार्थोपचयस्थैश्चशेषैर्धर्मयुतोनृपः । मेषूरणायतनुगाः शशिसूर्यजसूरयः ॥ १८२ ॥

ધર્મ અને અર્થના ઉપચયને સ્થાપિત કરનાર બાકીના સાધનો સાથે યુક્ત થઈ રાજા ધર્મયુક્ત બને છે. ચંદ્ર અને સૂર્યથી ઉત્પન્ન મુનિઓ મેષ, ઊરણ અને આયતન—આ પોતાના-પોતાના સ્થાનો સાથે સંકળાયેલા કહેવાય છે.

Verse 183

ज्ञारौ धनेशितरवा हिबुके भूपतिस्तदा । वृषेंऽगेऽब्जोधनारिस्थो जीवार्की लांभगाः परे ॥ १८३ ॥

ઠોડીમાં જ્ઞાર અને બે તેજસ્વી ગ્રહો; ગળામાં ધનના સ્વામી અને બે દિવ્ય વૈદ્ય; ત્યારબાદ તાળુમાં રાજા સ્થિત છે. વૃષભના ખભામાં કમલજ અને ધન-શત્રુના વર્ગમાં એક સ્થિત; અન્યત્ર ગુરુ અને સૂર્ય ‘લાંભગ’ (લાભવાહક) કહેવાય છે.

Verse 184

सुखे गुरुः खेरवींदूयमो लग्ने भवे करै । लग्ने वक्रासितौ चंद्रेज्यसितार्कबुधाः क्रमात् ॥ १८४ ॥

સુખસ્થાન (ચતુર્થ ભાવ) માં ગુરુ સ્થિત છે. લગ્નમાં ખેર, રવિ, ઇન્દુ અને યમ છે; તેમજ લગ્નમાં ક્રમશઃ વક્ર અને સીધી ગતિ ધરાવનારા—ચંદ્ર, ગુરુ, શુક્ર, સૂર્ય અને બુધ પણ કહેવાય છે.

Verse 185

सुखास्तु शुभखाप्तिस्थानरेशं जनयंत्यपि । कर्मलग्नगरवेटस्य दशायां राज्यसंगतिः ॥ १८५ ॥

સુખ અને શુભ લાભ પણ ઉત્પન્ન થાય છે અને શુભ-પ્રાપ્તિ-સ્થાનના સ્વામીને પણ પ્રગટ કરે છે. કર્મ અને લગ્ન સાથે સંબંધિત ગ્રહની દશામાં રાજ્યસત્તા સાથે સંયોગ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 186

प्रबलस्य दशायां वा शत्रुनीचा दिगार्तिदाः । आसन्नकेंद्रद्वयगैर्वर्गदाख्यः सकलग्रहैः ॥ १८६ ॥

પ્રબળ ગ્રહની દશામાં પણ, જો અન્ય ગ્રહો શત્રુસ્થાન અથવા નીચસ્થાનમાં રહી દિશાઓથી પીડા આપે, તો જ્યારે બધા ગ્રહો બે કેન્દ્રોની નજીક સ્થિત હોય ત્યારે તે યોગને ‘વર્ગદ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 187

तन्वस्तगैश्च सकटं विहगो राज्यबंधुगैः । श्रृङ्गाटकं धिगौगस्थैर्लग्नायस्थैर्हलं मतम् ॥ १८७ ॥

તન્વ અને અસ્તગ સ્થાનોમાં સ્થિત ગ્રહોથી ‘શકટ’ (ગાડી) યોગ કહેવાય છે. વિહગ અને રાજ્યબંધુ સ્થાનોમાં હોય તો ‘શૃંગાટક’ (ત્રિકોણ-સંધિ) માનવામાં આવે છે; અને લગ્ન તથા આય સ્થાનોમાં હોય તો તેને ‘હલ’ (હળ) ગણાય છે.

Verse 188

वर्ज्जोङ्गेस्थे सत्स्वसत्सु तुर्यखस्थैर्यवोन्यथा । विमिश्रैः कमलं प्राहुर्वायाकंटकबाह्यगैः ॥ १८८ ॥

જ્યારે મન દેહમાં સ્થિત રહીને પણ સત્ અને અસત્—બન્નેમાં ભટકે છે, અને તુરીય અવસ્થાની સ્થિરતા અન્ય રીતે વિક્ષેપ પામે છે—ત્યારે એવા મિશ્ર ભાવોથી ઋષિઓ તેને ‘કમળ’ કહે છે, જે બહારથી પવન અને કાંટાના સ્પર્શથી સ્પર્શિત થાય છે.

Verse 189

लग्नाच्चतुर्भुगैर्यूपःशरस्तूर्याच्चतुर्भुगैः । द्यूनाद्वेदक्षगैः शक्तिं र्दऽखादिचतुर्भगैः ॥ १८९ ॥

લગ્નથી ચતુર્ભાગ અનુસાર ‘યૂપ’ (યજ્ઞસ્તંભ) નક્કી થાય છે; અને તુરીય (ચતુર્થ)થી ચતુર્ભાગ અનુસાર ‘શર’ (બાણ) નક્કી થાય છે. સાતમા (દ્યૂન)થી વેદાક્ષ-ગણના દ્વારા ‘શક્તિ’ (ભાલો/આયુધ) સ્થિર થાય છે; અને ‘ર્દ-ખ’ વગેરે થી શરૂ થતા બાકી વિભાગોમાં પણ ચતુર્ભાગ મુજબ વિન્યાસ થાય છે.

Verse 190

लग्नात्क्रमात्सप्तभगैर्नोकाकूटस्तु नुर्यतः । छत्रमस्तात्स्वभाद्यायोन्यस्मादर्द्धेन्दुनामकः ॥ १९० ॥

લગ્નથી ક્રમશઃ સાત ભાગની ગણતરી કરતાં ‘નોકાકૂટ’ નામનો બિંદુ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમાંથી પશ્ચિમ તરફ ‘છત્ર’ નામનો બિંદુ મળે છે; અને અન્ય આધારથી ‘અર્ધેન્દુ’ (અર્ધચંદ્ર) નામનો બિંદુ જાણવામાં આવે છે.

Verse 191

लग्नादेकांतरगतैश्चक्रमर्थात्सरित्पतिः । षह्युस्थानेषु वीणाद्याः समसप्तर्क्षगैः ॥ १९१ ॥

લગ્નથી એક-એક અંતર રાખીને ગોઠવવાથી ‘ચક્ર’ બને છે—એવું કહેવાયું છે. ત્યાં ‘સરિત્પતિ’ (નદીઓના સ્વામી)ને સ્થાપિત કરવો; અને ‘ષહ્યુ’ નામના સ્થાનોમાં વીણા વગેરે ચિહ્નો, સમસ્થિત સપ્તર્ષિઓ સાથે, વિન્યસ્ત કરવા.

Verse 192

वीणादामपाशकेदारभूशूलयुगगोलकाः । ग्रहैःश्चरभगै राजयोगः प्रकीर्तितः ॥ १९२ ॥

જ્યારે ગ્રહો ચર રાશિઓમાં અને વિસમ (પુરૂષ) રાશિઓમાં રહી વીણા, દામ, પાશ, કેદાર, ભૂ, શૂલ, યુગ અને ગોલક નામના બંધારણો રચે, ત્યારે તેને રાજયોગ તરીકે પ્રકીર્તિત કહે છે।

Verse 193

स्थिरस्थैर्यमुसलं नाम द्विशरीणतैर्नलः । भाला केंद्रस्थितैः सौम्यैः पापैस्सर्प उदाहृतः ॥ १९३ ॥

સ્થિર રાશિઓમાં સ્થૈર્ય હોવાથી તેનું નામ ‘મુસલ’ કહેવાય; ‘દ્વિશરીર’ સ્થિતિથી તેને ‘નલ’ પણ કહે છે। હે સૌમ્ય! શુભ ગ્રહો કેન્દ્રસ્થાને અને પાપ ગ્રહો મધ્યસ્થાને હોય તો ‘સર્પ’ નામનો યોગ કહેવાયો છે।

Verse 194

ईर्य्युरध्वरुची रज्ज्वां मुसले धनमानयुक् । व्यंगा स्थिरा लोनलजो मोनीस्रग्जोहिजोर्द्दितः ॥ १९४ ॥

તે ઝડપી ગતિશીલ છે અને યજ્ઞકર્મમાં રુચિ ધરાવે છે; જાણે રज्जુ અને મુસલ સમ દૃઢ. ધન અને માનથી યુક્ત, નિષ્કલંક, અચલ અને સ્થિર. લવણ તથા અગ્નિજન્ય, મૌની ઋષિ, માળાધારી અને યજ્ઞનો પ્રવક્તા તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 195

वीणोद्भवोतिनिपुणागीतनृत्यरुचिर्भृशम् । दाता समृद्धो दामास्थः पाशजो धनशीलयुक् ॥ १९५ ॥

તે વીણાથી ઉદ્ભવેલા સંગીતમાં અત્યંત નિપુણ બને છે અને ગીત-નૃત્યમાં બહુ રુચિ ધરાવે છે। તે દાતા, સમૃદ્ધ, જીવનોપાર્જનમાં સ્થિર; પાશ-સંબંધિત વંશમાં જન્મેલો, ધન અને શીલથી યુક્ત હોય છે।

Verse 196

केदारोत्थः कृषिकरः शूले शूरोक्षतो धनः । युगं पाषंडयुर्गोले विधनो मलिनस्तथा ॥ १९६ ॥

કેદારથી ઉત્પન્ન થાય તો તે ખેતીકામ કરનાર બને; શૂલ-યોગમાં તે શૂરવીર હોય છતાં ઘાયલ; ધન બાબતમાં સમૃદ્ધ બને. પરંતુ પાષંડ અને અવ્યવસ્થાથી ભરેલા યુગ-ગોલમાં તે નિર્ધન અને આચરણથી મલિન બને છે।

Verse 197

भूपवंद्यपदश्चक्रे समुद्रे नृपभोगयुक् । सुभगांगोर्द्धचंपात्सुखीशूरश्च चामरः ॥ १९७ ॥

તેણે સમુદ્રમાં એવો પ્રદેશ રચ્યો કે જેના પાદપદ્મોને રાજાઓ વંદન કરતા. રાજભોગોથી યુક્ત થઈ તે દેહે સુભગ બન્યો અને ‘અર્ધ-ચંપા’ તીર્થપુણ્યથી સુખી, શૂર અને ચામરધારી થયો।

Verse 198

मित्रो पकारकृच्छत्रे कूटे चानृतबंधराट् । तौजः सकीर्तिः सुखभाक् मानवो भवति ध्रुवम् ॥ १९८ ॥

જે સચ્ચો મિત્ર અને ઉપકારક હોય, જે કપટનો આશ્રય ન લે અને અસત્યનો અધિપતિ ન બને—એવો મનુષ્ય નિશ્ચયે તેજ, સુકીર્તિ અને સુખથી યુક્ત થાય છે।

Verse 199

त्यागी यज्वात्मवान् यूथे हिंस्रो गुह्याधिपः शरैः । शक्तौ नीचोऽलसो निःस्वो दण्डे प्रियवियोगभाक् ॥ १९९ ॥

બાણોના પ્રભાવથી મનુષ્ય ત્યાગી, યજ્ઞકર્તા અને આત્મસંયમી બને છે; જૂથ/સેનામાં તે હિંસક અને ગુપ્ત કાર્યોનો અધિપતિ બને છે. ભાલાથી તે નીચ, આળસુ અને નિર્ધન બને છે; દંડથી પ્રિય-વિયોગ ભોગવે છે।

Verse 200

व्यर्कैः स्वांत्योभयगतैः खेटैः स्यात्सुनफानफा । दुरुधरा चैव विधौ ज्ञेयः केमुद्रुमोऽन्यथा ॥ २०० ॥

ચંદ્રથી બીજા, બારમા અથવા બંને સ્થાનોમાં (સૂર્ય સિવાય) ગ્રહો હોય તો સુનફા અને અનફા (અને બંનેનું સંયુક્ત) યોગ બને છે. એ જ વિધાનમાં દુરુધરા યોગ પણ જાણવો; નહિતર કેમદ્રુમ થાય।