Pūrvabhāga

નારદપુરાણનો પૂર્વભાગ (પુસ્તક ૧) નૈમિષારણ્યના સત્રમાં આરંભે છે. ત્યાં સૂતજી સમવેત ઋષિઓને સંબોધીને આ પુરાણની પ્રામાણિકતા, મોક્ષપ્રદ શક્તિ અને શ્રવણ–કીર્તનની કલ્યાણકારી મહિમા સ્થાપિત કરે છે. શરૂઆતથી જ ગ્રંથનો સ્વર ‘ઉદ્ધાર’ તરફ દોરી જાય છે. પછી સંવાદપરંપરા વિસ્તરે છે—સૂત નારદના પ્રશ્નો સનક સમક્ષ રજૂ કરે છે અને સનક વિષ્ણુકેન્દ્રિત અદ્વૈત તત્ત્વથી ઉત્તર આપે છે. નારાયણ સર્વવ્યાપી બ્રહ્મ છે; જગતનો આધાર છે; બ્રહ્મા–રુદ્ર વગેરે કાર્યકારી દેવતાઓ તેની આશ્રિત શક્તિરૂપે કાર્ય કરે છે. આ તત્ત્વાધાર પર ભારતખંડની મહિમા, લોકરચના અને તીર્થભાવનાને ધર્મજીવન અને યાત્રાભાવ માટે માર્ગદર્શક નકશા સમાન વર્ણવવામાં આવે છે. તત્ત્વથી આચરણ તરફ વળતાં ગ્રંથ કહે છે—શ્રદ્ધા ધર્મનું મૂળ છે અને ભક્તિ સર્વ સાધનોનો પ્રાણ છે; ભક્તિ વિના મહાયજ્ઞો અને મહાદાનો પણ નિષ્ફળ થાય. માર્કંડેય-ચક્ર દ્વારા ભક્તિધર્મનો આદર્શ દર્શાવી, પછી ગંગામાહાત્મ્ય અને ભગિરથ-પ્રસંગ લાંબા પ્રવાહરૂપે આવે છે. બાહુ–સગર–ભગિરથ વંશકથા, શાપ, શુદ્ધિ અને ગંગાવતરણ દ્વારા પાપનાશ, સદાચાર, તીર્થસ્પર્શ, સાધુસેવા અને હરિભક્તિનું પરમત્વ શીખવાય છે; ગંગા વિષ્ણુપાદોદ્ભવા હોવાથી તેની તારકતા દૃઢ થાય છે. ધર્મરાજ (યમ)ના ઉપદેશભાગોમાં ધર્મશાસ્ત્રીય શૈલી દેખાય છે—પુણ્યના સ્તરો, અશૌચના નિયમો, પાપવર્ગીકરણ, નરકોના નામ અને યાતનાઓ, તેમજ પ્રાયશ્ચિત્તની મર્યાદા અને આવશ્યકતા. તેમ છતાં અંતિમ નિષ્કર્ષ એવો છે કે અન્ય ઉપાયો નિષ્ફળ પડે ત્યારે ભક્તિ અને ગંગાશ્રય અંતિમ ઉપચાર છે. અંતે વૈષ્ણવ વ્રતસંસ્કૃતિને કૅલેન્ડર મુજબ આચરણયોગ્ય બનાવવામાં આવે છે—માસવાર દ્વાદશી વ્રત, પૂર્ણિમાએ લક્ષ્મી–નારાયણ પૂજન, અને ધ્વજારોપણ/ધારણ/ગોપન વિધિઓ. સુમતિ–સત્યમતી જેવી કથાઓ દ્વારા આ વ્રતોની મહિમા દર્શાવી, તેમને મહાદાન અને તીર્થફળ સમાન કે શ્રેષ્ઠ ગણાવી, વર્ષચક્રમાં સ્થિર ભક્તિ, રક્ષા અને પાપક્ષયનો સરળ માર્ગ બતાવવામાં આવે છે.