Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

સનંદન બોલ્યા—હે નારદ, હવે હું તને સંક્ષેપમાં વ્યાકરણ કહું છું, સિદ્ધ રૂપોના સુવ્યવસ્થિત પ્રબંધ દ્વારા; કારણ કે હાલમાં તે વેદનું મુખ, એટલે પ્રવેશદ્વાર છે.

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

હે વિપ્ર, ‘પદ’ તે છે જે સુપ્ અથવા તિઙ્ પ્રત્યયથી અંતે આવે. સુપ્ પ્રત્યયોથી સાત વિભક્તિઓ થાય છે. ‘સુ–ઔ–જસ્’ને પ્રથમા વિભક્તિ કહેવાઈ છે, અને તે પ્રાતિપદિક (નામાધાર) પર આધારિત છે.

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

સંબોધનમાં તથા જ્યાં લિંગાદિનો બોધ થાય, અને કર્મ કે કર્તાના અર્થમાં જે અર્થવંત નામમૂલ વપરાય—તે ‘પ્રાતિપદિક’ કહેવાય; તે ધાતુ અને પ્રત્યયથી રહિત હોય છે।

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

‘અમ્, ઔ, શસ્’ વગેરે દ્વારા દ્વિતીયા વિભક્તિ થાય છે. જેના માટે ક્રિયા કરવામાં આવે તે કર્મ; વચ્ચે અન્ય શબ્દો જોડાયા છતાં દ્વિતીયા કર્મવાચક કહેવાય છે।

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

‘ટા, ભ્યામ્, ભિસ્’ પ્રત્યયોથી તૃતીયા વિભક્તિ થાય છે; તે કરણના અર્થમાં અને ક્યાંક કર્તાના અર્થમાં પણ કહેવાય છે. જેના દ્વારા ક્રિયા થાય તે કરણ; જે કરે તે કર્તા।

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

‘ઙે, ભ્યામ્, ભ્યસ્’ પ્રત્યયોથી ચતુર્થી વિભક્તિ થાય છે; તે ‘સંપ્રદાન’ કારકમાં વપરાય છે. જેને આપવા ઇચ્છા રાખી હોય અથવા જેના હિતાર્થે કાર્ય થાય—તે સંપ્રદાન કહેવાય।

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

‘ઙસિ, ભ્યામ્, ભ્યઃ’ પ્રત્યયોથી પંચમી વિભક્તિ થાય છે; તે ‘અપાદાન’ કારકમાં આવે છે. જ્યાંથી કંઈક દૂર જાય, જ્યાંથી લેવાય, અને જ્યાંથી પ્રાપ્ત થાય—તે અપાદાન કહેવાય।

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

ઙસ્ અને ઓસામ્ પ્રત્યયો દ્વારા દર્શાવેલી વિભક્તિ ષષ્ઠી છે; તે મુખ્યત્વે સ્વામી અને સ્વત્વ (માલિક અને માલિકી) નો સંબંધ પ્રગટ કરે છે. ઙ્યોસ્ અને સુપ્ પ્રત્યયો દ્વારા દર્શાવેલી વિભક્તિ સપ્તમી છે; તે અધિકરણમાં, એટલે આધાર-સ્થાને હોવાનો અર્થ આપે છે.

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! વ્યવહારમાં, આધાર વિષયમાં પણ જ્યારે રક્ષણ માટે કોઈ વસ્તુનો પ્રયોગ થાય—તે ઇચ્છિત હોય કે અનિચ્છિત—તો તે જ ‘અપાદાન’ (પંચમી-સંબંધ) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

‘પર્યણઙ્’ના યોગમાં ‘ઇતરત્ર/વર્જન’ (અર્થાત્ ‘આ સિવાય/છોડીને’) અર્થમાં, તેમજ અન્ય દિશાભિમુખતા હોય ત્યારે પંચમી વિભક્તિ વપરાય છે. પરંતુ એ જ શબ્દો કર્મ-પ્રવચનીય રૂપે યોગ પામે ત્યારે દ્વિતીયા વિભક્તિ થાય છે.

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

‘ઉપ’ શબ્દ લક્ષણ (સંકેત), ઇત્થંભૂત (એવું હોવું), ‘અભિ’ (નજીક/તરફ), અને ભાગ (અંશ) અર્થમાં કહેવાયો છે; તેમજ ‘અનુ, પરિ, પ્રતિ’ અર્થોમાં પણ. આગળ ‘અંતર’ (વચ્ચે/અંદર), ‘સહ’ (સાથે), અને ‘હીન’ (કમી/ન્યૂનતા) અર્થમાં પણ ‘ઉપ’નો પ્રયોગ જણાવાયો છે.

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

ચેષ્ટા (પ્રયત્ન) તથા ગતિ/કર્મ દર્શાવતી ક્રિયાઓમાં દ્વિતીયા અને ચતુર્થી—બન્ને વિભક્તિઓ થઈ શકે છે. નિર્જીવ પદાર્થોમાં પણ આ બન્ને વિભક્તિઓ વપરાય છે; ખાસ કરીને ‘મન્ય’ (માનવું) ક્રિયાના કર્મમાં અને અનાદર (ઉપેક્ષા) અર્થમાં.

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

“નમઃ, સ્વસ્તિ, સ્વધા, સ્વાહા, અલમ્” તથા યજ્ઞોચ્ચાર “વષટ્” વગેરે શબ્દો દત્વર્થમાં ચતુર્થી વિભક્તિનું નિયમન કરે છે. ‘તેના માટે’ (તાદર્થ્ય) અર્થમાં પણ ચતુર્થી થાય છે, અને ધાતુજન્ય ‘-તુમ્’ પ્રત્યય ઇચ્છિત ક્રિયાભાવ દર્શાવે છે।

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

તૃતીયા વિભક્તિ સહયોગ (સાથે હોવું) અર્થમાં વપરાય છે; નિંદિત અંગ/અવયવના પ્રસંગે તથા તે અંગ પર વિશેષણ લગાડવામાં પણ તૃતીયા આવે છે. કાળ અને ભાવ/અવસ્થા દર્શાવવા સપ્તમી થાય છે, અને આવા જ યોગોમાં ક્યાંક ક્યાંક ષષ્ઠી પણ વપરાય છે।

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

‘સ્વામી, ઈશ્વર, અધિપતિ, સાક્ષી, દાયાદ, સૂતક’ વગેરે શબ્દો સાથે ‘નિર્ધારણ’ (વિશેષ નિર્દેશ) અર્થમાં બે વિભક્તિઓ ચાલે છે; પરંતુ હેતુ/કારણ અર્થના પ્રયોગમાં ષષ્ઠી વિભક્તિ વપરાય છે।

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

સ્મૃતિ માટે કરાયેલા કર્મમાં, તેમજ ‘કૃ’ ધાતુનો એવો પ્રયોગ જ્યાં વિશેષ પ્રયત્નનો બોધ થાય; અને હિંસાર્થી પ્રયોગોમાં; તથા કર્તાના સંકલ્પિત ઉપક્રમથી સિદ્ધ થતા કર્મમાં—કર્તા જ કર્તૃત્વસ્થાન તરીકે સમજવો।

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

ષષ્ઠી વિભક્તિ કર્તા અને કર્મનો બોધ કરાવતી નથી; તે ‘નિષ્ઠા’ વગેરે કૃદંતાર્થોનું પ્રતિપાદન કરે છે. તેથી ‘સુબ્’ વગેરે નામરૂપોમાં વિભક્તિઓ બે પ્રકારની જાણવી; અને ‘ભૂ’ વગેરે ધાતુઓના તિઙંત પ્રયોગોમાં દસ લકારો સ્મૃત છે।

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

‘તિપ્ત’ અને ‘સંતીતિ’—આને ક્રમે પ્રથમ અને મધ્યમ રૂપ માનવા; ‘સિપ્થસ્થ’ ઉત્તમ (અંતિમ) રૂપ છે. પરસ્મૈપદમાં પાદાંત/પ્રત્યય-અંશોનો લોપ પણ થાય છે—આ જ નિયમ કહેવાયો છે॥

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

પ્રથમ સમૂહમાં ‘ત, આતે, ંતે’; પછી ‘સે, આથે’, અને ‘ધ્વે’ ઉત્તમ. તેમ જ ‘એ, વહે, મહ’ આદેશરૂપો જાણવાં; અને લિંગ વગેરે વિષયોમાં અન્ય (આદેશ) પણ સમજવા યોગ્ય છે॥

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

નામ કર્તા રૂપે પ્રયોજાય ત્યારે તે પ્રથમ પુરુષ ગણાય છે. ‘યુષ્મદ્’ રૂપ મધ્યમ પુરુષ કહેવાયું છે, અને ‘અસ્મદ્’ રૂપ ઉત્તમ પુરુષ (આત્મવાચક) માનવામાં આવે છે॥

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

‘ભૂ’ વગેરે ધાતુઓ કહ્યા છે, તેમજ ‘સન’ આદિ પ્રત્યયોથી યુક્ત ધાતુઓ પણ। ત્યારબાદ વર્તમાન કાળ માટે ‘લટ્’ લકાર વિહિત છે; અને અનદ્યતન ભૂત (નિકટ ભૂત) માટે પણ તેમ જ॥

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

હે મુને! ‘મા સ્મ’ યોગમાં ‘લઙ્’ વાપરવો; અને આશીર્વાદાર્થે ધાતુ પરથી ‘લોટ્’ થાય છે. વિધિ વગેરેમાં તથા આશિષાર્થે ‘લિઙ્’ પણ થાય—એથી ‘લિઙ્’ દ્વિવિધ છે॥

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

પરોક્ષ ભૂત ક્રિયામાં ‘લિટ્’ લકાર વપરાય છે; અને આવતીકાલની ક્રિયામાં ‘લુઙ્’ લકાર પ્રયોગ થાય છે. તેમ જ અનદ્યતન ભવિષ્યમાં ધાતુ અનુસાર ‘લૃટ્’ અને ‘લૃઙ્’ પણ વપરાય છે।

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

ભૂતકાળની ક્રિયામાં ‘લુઙ્’ લકાર તથા ‘તિપ્, તસ્, ઝિ’ વગેરે પ્રત્યયો ઉપદેશિત છે. શર્ત્યર્થ/સંભાવ્ય ક્રિયામાં ‘લૃઙ્’ લકાર પ્રકીર્તિત છે. સંહિતા આદિ વ્યાકરણોપદેશમાંથી સંક્ષેપે આ સિદ્ધ ઉદાહરણ જાણો।

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

હે પિતૃશ્રેષ્ઠ! ‘દંડાગ્ર’, ‘દધીદ’ અને ‘મધૂદક’ એવા (પદ) છે. તેમ જ ‘હોતૃકાર’ તથા આ ‘લાંગલીષા’ પણ મનનયુક્ત વિવેકથી સમજાય છે।

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

હે મુનીશ્વર! ‘ગંગોદક’, ‘તવલ્કાર’ (વલ્કલવસ્ત્ર) અને ‘ઋણાર્ણ’ (ઋણનો ભાર) એવા (પદ) છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ‘શીતાર્ત’, ‘સેન્દ્ર’ તથા ‘સૌકાર’ પણ ઉલ્લેખિત છે।

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

અહીં ‘વધ્વાસન’, ‘પિતૃાર્થી’ કર્મ, ‘નાયક’ અને ‘લવણ’—આ બધું પ્રથમ વિષ્ણુને અર્પણ કરવાનું છે. તેથી અર્ઘ્યને ગૌરવ અને આદર સાથે નીચે સ્થાપવું જોઈએ।

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

“હરે!” અને “હે વિષ્ણુ!”—આ રક્ષાત્મક ઉચ્ચાર છે. સોમલોકમાંથી પણ અને અધોલોકમાંથી પણ, શૌરી અને વિષ્ણુ—આ બે અમારું રક્ષણ કરો. દુર્ગતિ અને સંકટમાં આ બે અમને સાચવો; અને વીર અર્જુન પણ અમારો રક્ષક થાઓ.

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

આ રીતે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ બધું પોતાની પ્રકૃતિમાં જ સ્થિર રહે છે. અહીં છ છે—અર્થાત્ ષણ્માતાઓ; તેમજ વાક્ અને શ્રોત્રની શક્તિઓ પણ ઉચ્ચારિત ધ્વનિના આધારરૂપે સ્થિત છે.

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

તેને ‘હરિ’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે શયન કરે છે; તે સર્વવ્યાપી પ્રભુ છે, ધ્યાનયોગ્ય છે. તે ‘શેષ’ તરીકે પણ અને સર્વત્ર વિચરનાર તરીકે પણ કહેવાય છે. તેને ‘પ્રશ્ન’ પણ કહે છે; ‘હરિ-ષષ્ઠ’ પણ; તેમજ ‘કૃષ્ણ-ષ્ટીકત’ પણ.

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

“તમે ષષ્ઠ છો; છ ‘સંત’ છે; અને તમારા માટે ‘ષટ્-લેપ’ (છ પ્રકારનું તિલક/અભિષેક-ચિહ્ન) પણ છે।” ચક્રધારી બની શત્રુઓને છેદી નાખો. તમે શૌરી છો—શૌરી નામથી જ પ્રસિદ્ધ છો.

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

હે મુનીશ્વર, હું તે કૃષ્ણને વંદન કરું છું—જે સમ્યક્ અનંત અને સર્વગત છે; જેના માત્ર છાયાથી પણ પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે. ગંગા તેમની તેજોમય વિભૂતિરૂપે પૂજ્ય છે; હરિ પાપચ્છેદક છે; અને શિવ કલ્યાણપ્રદ, શુભ છે.

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

રામ સર્વથી કામ્ય આરાધ્ય છે; કરુણાથી તે પૂજ્ય છે. ખરેખર હરિ જ પૂજ્ય અને અર્ચનીય છે. અહીં રોમાંચ દેખાય છે અને આ નિર્બળ સ્ત્રીઓ સૂઈ છે—એથી આ સ્થાનનું પ્રિય અદ્ભુત આ જ છે.

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

આ વિષ્ણુ છે; નાભિમાંથી સૂર્ય ઉદયે છે; આ સ્તુતિગીત છે, આ જ તેનું ફળ છે; પ્રાતઃ અચ્યુતનું સ્મરણ કરવું. અંતરાત્મા હોવા છતાં ભક્તો કહે છે—‘ભો ભો, આ જ હરિ!’ આ શારઙ્ગધારી છે, આ જ રામ છે—એ રીતે સંહિતા પ્રકીર્તિત થઈ.

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

રામે કહેલું હું સદા કરું છું; આદરથી રામનું ભજન કરું છું. રામે મારા સર્વ પાપ હરી લીધાં—હે રામ, તમને નમસ્કાર. મુક્તિ હું સદાય રામ પાસેથી જ ઇચ્છું છું; હું રામનો દાસ છું. મારું મન રામમાં રમે છે, અતિ નિર્મળ બને છે—હે રામ, તમને નમસ્કાર.

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

ગોપીઓ ‘હે સર્વ…’ વગેરે શબ્દોથી સંબોધન શરૂ કરે છે; અને હરિ તેમના માટે એકસાથે સખા પણ છે અને પતિ (સ્વામી) પણ છે.

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

નામો—સુશ્રી, ભાનુ, સ્વયંભૂ, કર્તા; તેમજ ‘રૌ’; અને ‘ગૌઃ’ તથા ‘નૌઃ’. આગળ ‘અનઙ્ઘાન’ અને ‘ગોધુગ્લિટ’; તેમજ સંખ્યાગુચ્છ—બે, ત્રણ અને ચાર પણ.

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

હે મુને, ભયજનક દેહ-મન ધરાવતો આ સમ્રાટ્ (કાળ/મૃત્યુ) અષ્ટરૂપે કહેવાય છે—રાજા, પંથ, દંડધારી દંડી, બ્રાહ્મણહંતા, પંચભૂત, તથા અષ્ટસમૂહ।

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

અંતર્મુખ પુરુષ મહાન છે—બુદ્ધિમાં સ્થિર અને ખરેખર વિદ્વાન. તે પુરુષમાં છ (અંતર્નિયમ) સુપઠિત કહેવાય છે અને બે (બાહ્ય ઇન્દ્રિયો) સંયમિત રહે છે; તેથી રાગ અને આસક્તિના વેગ થંભી જાય છે।

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

રાધા સર્વની સંપૂર્ણ શરણ અને પરમ ગતિ એવી ગોપી છે. તે જ શ્રી (લક્ષ્મી)—ગાય, વધૂ અને બહેન પણ. તે જ ગૌ, નૌકા, પાદુકા અને દૂધ બને છે; ક્યારેક ભૂખ, દિશા અને ચેતના-રૂપે પણ પ્રગટ થાય છે।

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

તે (ભગવાન) ઋગ્વેદનો સ્ત્રોત, પ્રગટ તેજ, શ્રી-સમૃદ્ધિ, તપ, ઉત્તમ કુલ, સોમપાન કરનાર, સર્વદર્શી નેત્ર, સમુદાયોના આગેવાન, સાગરસમાન, રક્ષક, કર્તા, અતુલ/અનુત્તર, અને ઝડપી ગતિનો વાયુ છે।

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

આગળ આ પવિત્ર/પારિભાષિક પદો છે—‘સ્વનહુચ્ચ’, ‘વિમલદ્યુ’, ‘વાશ્વત્વારી’, ‘ઇદમ્ એવ’, ‘એતદ્’, ‘બ્રહ્માહ’, ‘દંડી’, ‘અસૃક્’, ‘કિંચિત્’, ‘ત્યદ્’ વગેરે।

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

આ ધ્વનિ-વિભાગ છે— “ગવાક્, ગવાઙ્; ગો’ક્; ગોંગોક્; ગોંગ્” એમ. તેમજ તિર્યક્/વિકૃત રૂપો અને કૃચ્છ-પ્રકારમાં— “દદદ્, ભવત્, પચત્, તુદત્” જેવા રૂપો દર્શાવ્યા છે।

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

“દીવ્યદ્ધનુઃ, પિપઠીঃ, પયો’દઃ, સુ-મુમાંસિ” જેવા શબ્દો; તેમજ ગુણ, દ્રવ્ય, ક્રિયા, યોગ/સંબંધ અને સ્ત્રીલિંગ રૂપો— એમાંથી હું કેટલું કહું?

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

તે વાણીથી સ્તુત્ય, મધુર રસનો સાર અને પરમ પવિત્ર છે; તે સર્વનો અગ્રણી, સાચો વિદ્વાન અને અત્યંત સમર્થ છે. તે સ્વયંભૂ અને સર્વકર્તા છે; અમારે માટે તે જ માતા અને તે જ પિતા છે।

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

પુરુષ માટે સત્યતા અને કપટ-રહિતતા વિધેય છે; મતભ્રમ અને દીર્ઘ પતન (વિનાશ) ટાળવો જોઈએ. ધન-લોભ અને શક્તિ/વીર્યક્ષય ત્યજવો; નિંદ્ય જીવિકા, ગૂંચવાયેલું વિરુદ્ધ આચરણ અને સોનાની અતિ આસક્તિ સેવવી નહીં।

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

હર્ષ અને વિષાદમાંથી તેમના પરિણામો જન્મે છે; અને આ રીતે સમગ્ર વિશ્વ— દ્વંદ્વોના બંને પક્ષો તથા પરસ્પર-આશ્રિત સંબંધો સાથે— અનુભવાય છે।

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

‘ઉત્તર’ સર્વોત્તમ કહેવાયો છે; ‘નેમસ્’ અસમ છે; અને ત્યાર પછી ‘ઇષા’ સમાન માનવામાં આવી છે. તેમ જ ‘પૂર્વોત્તર’ અને ‘ઉત્તરા’; તથા ‘દક્ષિણ’ ‘ઉત્તરાધર’ સાથે યુગ્મરૂપે કહેવાય છે.

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

વધુમાં ‘એતદ્’થી ‘તત્’ સુધી તેના પણ ચાર રૂપો છે; અને ‘કિમ્’ તથા ‘અસૌ’—આ બે સર્વનામો. તેમ જ ‘યુષ્મદ્’ અને ‘અસ્મદ્’ના પ્રથમ અને અંતિમ રૂપો, તથા ‘અલ્પ’ અને ‘અર્ધક’ રૂપો પણ સમજવા યોગ્ય છે.

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

‘નોરઃ’, ‘કતિપયઃ’, ‘દ્વે’, ‘ચ’, ‘ત્રયઃ’ તેમજ ‘શુદ્ધ’ વગેરે શબ્દો; અને ‘સ્વ’, ‘એક’, ‘અભુ’, ‘વિરોધ’, ‘પરિ’, ‘વિપર્યય’—આ બધાં પણ અવ્યય તરીકે સમજવા.

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

વંશ/સંતાનનો અર્થ દર્શાવવા તદ્ધિત પ્રત્યયો પણ વપરાય છે; તેથી ‘પાંડવ’ અને ‘શ્રૈધર’ જેવા રૂપો બને છે. તેમ જ ‘ગાર್ಗ્ય’, ‘નાડાયન’, ‘આત્રેય’, ‘ગાંગેય’ અને ‘પૈતૃષ્વસ્રીય’ જેવા રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

જો હેતુ દેવતાઓ માટે હોય તો તે ‘ઐદ્ર’ (ઇન્દ્ર-સંબંધિત) માનવું; અને બ્રાહ્મ (વૈદિક/પવિત્ર) હેતુમાં ‘હવિસ્’ તથા ‘બલી’ કહેવાય. ક્રિયાને જોડનાર અને કર્મ કરનાર—બન્ને માટે ધૈર્યનું વિધાન છે; તેમજ ‘કૌઙ્કુમ’ (કુંકુમ/કેસર)નો પ્રયોગ પણ જણાવ્યો છે.

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

‘ભવ’ વગેરે અર્થપ્રયોગમાં આ શબ્દ ‘કાનીન’ તરીકે ગ્રહણ થાય છે; અન્ય પ્રયોગમાં ‘ક્ષત્રિય’; અને વૈદિક પ્રયોગમાં ‘સ્વક’। સ્વાર્થમાં તે ‘ચોર’ છે; અને તુલ્યાર્થી/રૂપકમાં ‘ચંદ્રસમાન મુખને નિહાળે છે’ એમ કહેવાય છે।

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

‘બ્રાહ્મણત્વ’, ‘બ્રાહ્મણતા’ અને ‘બ્રાહ્મણ્ય’—આ બધાં એક જ ભાવ/અવસ્થાને દર્શાવે છે. તેમ જ ‘ગોમાણ’, ‘ધાનવાન/ધનવાન’ અને ‘ધનવાન’—આ પણ સમાન અર્થમાં વપરાય છે; તો અભિપ્રેત પરિમાણમાં કેટલો ભેદ?

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

જન્મસ્થિતિના અર્થમાં તે ‘તુંડિલ’ કહેવાય; શ્રદ્ધાના અર્થમાં ‘શ્રદ્ધાળુ’; ઊંચાઈ/ઉન્નતિના અર્થમાં ‘દંતુર’। તેમજ ‘સ્રગ્વી’ (માળાધારી), ‘તપસ્વી’, ‘મેધાવી’ અને ‘માયાવી’—આ પણ અભિપ્રેત અર્થો જ છે।

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

આવા વ્યક્તિને ‘વાચાલ’ અને ‘વાચાટ’ કહે છે; જે બહુ નિંદ્ય શબ્દો બોલે છે. જે વાતને થોડું અધૂરી રાખે છે, અને જે માત્ર કલ્પિત સૂચના/ઉપદેશ જેવી રીતે બોલે છે, તેને ‘કલ્પદેશીય’ કહેવાય છે।

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

‘કવિકલ્પ’ અને ‘કવિદેશ્ય’—આ બંને ‘પ્રકાર/રીતિ’ જણાવવાના અર્થમાં આવે છે. તેમ જ ‘પટુજાતીય’ શબ્દ નિંદામાં, અને ‘વૈદ્યપાશ’ શબ્દ પ્રશંસામાં પ્રયોગ થાય છે।

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

હે મુને! પૂર્વકાળે તે વૈદ્યના રૂપે વિચરનાર તરીકે માનવામાં આવ્યો. સ્થાન-કાળની પ્રચુરતા મુજબ તેને અન્નમય, મૃણ્મય અને શ્રીમય પણ કહેવામાં આવે છે.

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

હે નારદ! કોઈ વ્યક્તિ લોકહિતના વિષયોમાં અત્યંત લજ્જિત હોય તોય તેને ‘વધુ શ્રેયસ્કર’ અને ‘શ્રેષ્ઠતમ’ કહેવામાં આવે છે. તો પછી ‘વધુ કૃષ્ણ’ કે ‘અતિ શુક્લ’ જેવા અવ્યય વર્ણનો કહેવાનો શું લાભ?

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

તેમને ‘કિંતારા’, ‘અતિતરા’ અને ‘અભિહ્યુચ્ચૈસ્તરા’ (અત્યંત ઊંચી) પણ કહે છે. પરિમાણમાં તેમને ‘ઘૂંટણ સુધી’ તથા ‘બન્ને ઘૂંટણ જેટલા’ એમ પણ કહેવાય છે.

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

પરિમાણ નક્કી કરતી વખતે ‘જાનુ-માત્ર’ કહેવાય છે. અનેકની ક્રમવ્યવસ્થામાં તથા બેની તુલનાત્મક ક્રમમાં, ગણનયોગ્ય વિકલ્પોમાંથી એક વિશેષને નિશ્ચિત કરવા ‘કતમ’ અને ‘કતર’ શબ્દો વપરાય છે.

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

બીજું, ત્રીજું, ચોથું; છઠ્ઠું અને પાંચમું—આ રીતે કેટલાકને ‘કતિપય’ (થોડાં) અને કેટલાકને ‘કતિથ’ (નિશ્ચિત સંખ્યા) કહે છે. હે નારદ, તે કેટલાં છે?

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

વીસ, વીસમો, સોમો અને અન્ય—વ્યવહાર અનુસાર સંખ્યાશબ્દો ‘દ્વેધા’, ‘દ્વૈધા’ અને ‘દ્વિધા’ એવા દ્વિરૂપે પણ કહેવાય છે, હે મુનીશ્વર।

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

ક્રિયાપ્રસંગે ‘પાંચ વખત’, ‘બે-ત્રણ વખત’ અને ‘ઘણી વખત’ જેવા પ્રયોગ થાય છે. તેમજ સંખ્યાગણનમાં ‘દ્વિતય’ અને ‘ત્રિતપ’ શબ્દો માત્ર ‘બે’ અને ‘ત્રણ’ જ દર્શાવે છે.

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

‘કુટીર’, ‘શમીર’ અને ‘શુણ્ડાર’—આ શબ્દો ‘અલ્પાર્થક’ (તુચ્છ) અર્થવાળા માનવામાં આવ્યા છે. તેમ જ ‘ત્રૈણ’, ‘પૌષ್ಣ’ અને ‘તુણ્ડિભ’ પર્યાય છે; અને ‘વૃંદારક’ તથા ‘કૃષીવલ’ પણ પરસ્પર પર્યાય છે.

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

મલિન, વિકટ અને દુર્ગંધયુક્ત—ભયાનક સ્વરૂપવાળા; ખાડાઓ અને વનોમાં વસતા, ઘન અંધકારમાં નિબિડ, અને શેરડીના ઝાડઝાંખરમાં ભટકતા—એવા ભયંકર પ્રાણીઓનું વર્ણન છે.

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

તથા ‘નિબિરીસ’, ‘મેષુકારી’, ‘વિત્તોવિદ્યાઞ્ચણ’, ‘વિદ્યાથુંચુ’, ‘બહુતિથ’ અને ‘શૃંગિન’ નામનો પર્વત—આ બધાનું પણ અહીં ઉલ્લેખ છે.

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(તે ભગવાન) ‘સ્વામી’, ‘વિષમરૂપ્ય’—અનુપમ રૂપધારી; તેમજ ‘ઉપત્યકાધિત્યકા’; ‘ચિલ્લ’, ‘ચિપિટ’, ‘ચિક્વ’; ‘વાતૂલ’ અને ‘કુતપ’—આ નામોથી પણ કીર્તિત થાય છે।

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

પછી ‘વલ્લશ્વ’, ‘હિમેલુ’, ‘કહોડ’ અને ત્યારબાદ ‘ઉપડ’; તેમજ ‘ઊર્ણાયુ’, ‘મરૂત’, ‘એકાકી’ અને ‘ચર્મણ્વતી’—આ નામો પણ ઉલ્લેખાયા।

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

જ્યોત્સ્ના પણ તમિસ્રા બની જાય છે; જે દૃઢ છે તે પણ અસ્થિર થાય છે; જે આશ્રય હોવો જોઈએ તે જ સંકોચ લાવે છે. આસંદી પણ વંચના બને છે; અને જે મૌન બેઠો છે તે પણ આંતરિક ઉથલપાથલથી જાણે બોલે છે।

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

(જપ માટે વધુ પવિત્ર નામો:) કંભ, કંયુ, કંવ, નારદકેતિ, કંતુ, કંતકંપ, તેમજ શંવ; ઉપરાંત શંત, શંતિ, શંયશંતૌ, શંયોહંયુ, અને શુભંયુવત।

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

‘ભવતિ’, ‘બગભૂવ’, ‘ભવિતા’, ‘ભવિષ્યતિ’, ‘ભવતુ’, ‘અભવત્’—આવા સર્વ ક્રિયારૂપો પણ અંતે ભગવંતને જ ઉદ્દેશીને અર્પિત સંબોધન બને છે।

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

‘ભૂયાત્’, ‘અભૂત્’ અને ‘ભવિષ્યત્’—આ લકાર-પ્રત્યયોથી બનેલા ક્રિયારૂપો છે. તેમ જ ‘અત્તિ’, ‘જઘાસ’, ‘તાત્સ્યત્’, ‘અત્ત્વાત્’, ‘અદદ્યાત્’ અને ‘દ્વિરઘસદાત્સ્યત્’ વગેરે ઉદાહરણરૂપ છે.

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

‘જુહિત’, ‘જુહાવ’, ‘જુહવાંચકાર’; ‘હોતા’, ‘હોષ્યતિ’, ‘જુહોતુ’; ‘અજુહોઃ’, ‘જુહુયાત્’, ‘ધૂયાત્’, ‘અહૌષીત્’, ‘અહોષ્યત્’; તેમજ ‘દીવ્યતિ’, ‘દિદેવ’, ‘દેવિતા’, ‘દેવિષ્યતિ’, ‘અદીવ્યત્’, ‘દીવ્યેત્’, ‘દીવ્યાદ્’—આ બધાં શুদ্ধ ધાતુરূপો છે.

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

‘અદેવીત્’, ‘અદેવીષ્યત્’; ‘સુનોતિ’, ‘સુષાવ’; ‘સોતા’, ‘સોષ્યતિ’—આ રૂપો છે. ‘સુનોતુ’, ‘અસુનોત્’, ‘સુનુયાત્’, ‘સૂયાત્’; ‘અશાવીત્’, ‘અસોષ્યૂત્’; અને ‘તુદતિ’—આ પણ ધાતુરূপોના ઉદાહરણો છે.

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

‘તુદ્’ ધાતુથી—‘તુતોદ’, ‘તોત્તા’, ‘તોત્સ્યતિ’; તેમજ ‘તુદત્’, ‘તુદત્વ’, ‘તુદેત્’, ‘તુદ્યાદ્’—આ રૂપો. અને ‘રુધ્’ ધાતુથી—‘અતૌત્સીત્’, ‘અતોત્સ્યત્’; તેમજ ‘રુણદ્ધિ’, ‘રૂરોધ’, ‘રોદ્ધા’, ‘રોત્સ્યતિ’—આ ઉદાહરણો છે.

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

‘રુણદ્ધુ’, ‘અરુણત્’, ‘રુધ્યાદ્’, ‘અરૌત્સીત્’, ‘આરોત્સ્ય’—આ રૂપો છે. તેમ જ ‘તનોતિ’, ‘તતાન’, ‘તનિતા’, ‘તનિષ્યતિ’, ‘તનોતુ’, ‘અતનોત્’, ‘તનુયાત્’—આ પણ નિશ્ચિત ધાતુરূপો છે.

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

(ધાતુરૂપોના ઉદાહરણો:) ‘તેને ખેંચ્યું’, ‘ખેંચીને મૂક્યું’, ‘તે ખેંચશે’; તેમ જ ‘તે ખરીદે છે’, ‘તે ખરીદ્યું’, ‘ક્રેતા’, ‘તે ખરીદશે’, ‘તે ખરીદે’. ફરી: ‘તે ખરીદ્યું નથી’, ‘તે ખરીદ્યું’, ‘તે ખરીદવું જોઈએ’, ‘ખરીદી શકાય’, ‘તે ખરીદાવ્યું’, ‘ખરીદવા યોગ્ય’. તેમ જ: ‘તે ચોરી કરે છે’, ‘તે ચોરી કરી’, ‘ચોર’, ‘તે ચોરી કરશે’, ‘તે ચોરી કરે’.

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

આ રીતે ‘અચોરયત્’, ‘ચોરયેત્’, ‘ચોર્યાત્’, ‘અચૂચુરત્’, ‘અચોરિષ્યત્’ વગેરે રૂપોથી ખરેખર દસ ગણ દર્શાવાયા છે. પ્રયોગક (કારણ) પ્રયોગમાં ‘ભાવયતિ’—બીજાને કર્મમાં પ્રવૃત્ત કરાવે છે. સનીચ્છા (ઇચ્છાર્થ) પ્રયોગમાં ‘બુભૂષતિ’—થવા/કરવા ઇચ્છે છે. અને ક્રિયા-સમભિહાર (ઇન્ટેન્સિવ) પ્રયોગમાં પંડિત ‘બોભૂયતે’—વારંવાર અથવા વિશેષ બળથી ક્રિયા કરે છે, હે મુને।

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

તેમ જ યઙ્-લુક્ (યઙ્ પ્રત્યયનો લોપ) થાય ત્યારે ‘બોભવીતિ’ રૂપ પણ વાંચવામાં આવે છે. અને ‘પુત્રીયતિ’ આત્મ-ઇચ્છાર્થમાં—‘પુત્રની કામના કરે છે’—એ રીતે વપરાય છે; તેમજ પ્રચલિત આચારમાં પણ, હે નારદ। એ જ રીતે અનुदાત્ત-ઞિત્ ધાતુમાં ક્રિયા-વિનિમય (ક્રિયાનો પરસ્પર ફેરફાર) પણ થાય છે।

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

હે વિપ્ર, ‘નિવિશ્’ વગેરે ધાતુઓ આત્મનેપદમાં જ જાણ. બાકીના ધાતુઓ માટે કર્તરી (સક્રિય અર્થમાં) વ્યાકરણવિદોએ પરસ્મૈપદનું વિધાન કર્યું છે।

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

અને ઞિત્ તથા સ્વરિત (ચિહ્નો), તેમજ યક્ ના બંને રૂપ—આ બધું ભાવ અને કર્મ, બંને સંદર્ભે વપરાય છે; જેથી, હે મુને, અભિવ્યક્તિમાં વિશેષ સૌલભ્યનો અર્થ સ્પષ્ટ રીતે પ્રકાશિત થાય।

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

કરવાનું મન થાય ત્યારે લક્ષ્યમાં કર્તાનો કોઈ સાચો ‘વ્યાપાર’ નથી; લોકો જ કર્તૃત્વનો આરોપ કરે છે. જુઓ—ભાત જાણે પોતે જ રંધાય છે.

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

સાધુ! હે મુને, એમ જ—‘વાસી કાપે છે’ અને ‘સ્થાળી રાંધે છે’ એમ કહેવાય. ધાતુ સકર્મક હોવા છતાં ‘લ’ કૃત્-પ્રત્યયો ભાવમાં પણ અને કર્મમાં પણ લાગુ પડે છે.

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

અતએવ હે વિપ્ર, ભાવ કે કર્તા દર્શાવતાં સમયે જ્યારે ફળ અને વ્યાપાર એક જ આશ્રયમાં સ્થિત હોય, ત્યારે તે ધાતુ ‘અકર્મક’ કહેવાય છે.

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

કર્તા અને કર્મ—બન્નેમાં ધર્મી-ભેદ હોય ત્યારે ધાતુ ‘સકર્મક’ કહેવાય છે. જ્યાં કર્મ ગૌણ હોય ત્યાં ‘દ્રુહ્’ વગેરે; અને જ્યાં કર્મ પ્રધાન હોય ત્યાં ‘ની, હૃ, કૃષ્, વહ્, હા’ વગેરે ઉદાહરણ છે.

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

‘જાણ કરાવવું’ અને ‘ખવડાવવું’ અર્થવાળા તથા જેમનું કર્મ ‘શબ્દ’ રૂપે હોય એવા ધાતુઓમાં પોતાની ઇચ્છાથી ણ્યંત (પ્રેરક) પ્રયોગ કરી શકાય. અન્ય ધાતુઓના ણ્યંત રૂપોમાં પણ, જ્યારે બીજાથી કરાવવાના અર્થમાં કર્મણિ પ્રયોગ થાય, ત્યારે ‘લ’ વગેરે પ્રત્યયો લાગુ પડે છે એમ માનવામાં આવે છે.

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

ફળ અને વ્યાપાર—બન્નેના આશ્રયરૂપ ધાતુ વિષે તિઙ્-પ્રત્યયો સ્મૃત છે. ફળ દર્શાવતાં વ્યાપાર મુખ્ય છે અને તિઙ્-અર્થ વિશેષણરૂપે રહે છે॥ ૮૮ ॥

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

‘એધિતવ્યમ્’ અને ‘એધનીયમ્’—આ કૃત્ય-પ્રત્યયનાં નિદર્શન છે. ભાવાર્થમાં અથવા કર્મણિ-પ્રયોગમાં કૃત્ય-પ્રત્યયો થાય; અને કર્તરિ-અર્થમાં ‘કૃત’ (કૃતઃ) રૂપ કથિત છે॥ ૮૯ ॥

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

ભૂત (અતીત) કાળમાં ‘કર્તા’, ‘કારક’ વગેરે અર્થ ‘ભૂત’ વગેરે વિભાગમાં કીર્તિત છે. તેમ જ ‘ગમ્ય’ વગેરે-સમૂહ ગમ્ય (પ્રાપ્ય/બોધ્ય) માટે નિર્દિષ્ટ; બાકી રૂપ ‘અદ્યતન’ (વર્તમાન)માં માન્ય છે॥ ૯૦ ॥

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

અવ્યયીભાવ-સમાસમાં ‘અધિસ્રીત્ય’નો પ્રયોગ યથાશક્તિ કીર્તિત છે. તત્પુરુષ-સમાસમાં ‘રામાશ્રિત’ (રામનું શરણ લેનાર), તેમજ ધાન્યાર્થી શબ્દો અને યૂપદારુ (યજ્ઞસ્તંભનું લાકડું) ઉદાહરણ છે॥ ૯૧ ॥

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

‘વ્યાઘ્રભી’ (વાઘથી ભય પામેલો) મનુષ્ય ‘રાજપુરુષ’ કહેવાય; જુગારી ‘અક્ષશૌંડ’ ‘દ્વિગુરુ’ કહેવાય. પાંચ ગૌ-પદાર્થોનું મિશ્રણ ‘પંચગવ્ય’; ‘દશગ્રામી’ દસ ગ્રામોનું પરિમાણ; અને ‘ત્રિફલા’ ત્રણ ફળોનું રૂઢ નામ છે॥ ૯૨ ॥

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

‘નીલોત્પલ’ જેવા સમાસોમાં સંબંધ ‘મહાષષ્ઠી’ તરીકે ગ્રહણ થાય છે; અને જ્યાં તુલ્ય અર્થ હોય ત્યાં કર્મધારય સમાસ થાય છે. ‘અ-બ્રાહ્મણ’ પછી ‘ઞિ’ તદ્ધિત પ્રત્યય ઉપદેશાતો નથી; પરંતુ ‘કુંભકાર’ વગેરે રૂપો સિદ્ધ વ્યૂત્પત્તિ ગણાય છે.

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

પરંતુ જ્યારે બહુવ્રીહિ સમાસ પોતાના પદોના સીધા અર્થથી ભિન્ન અર્થ આપે, હે દ્વિજ, ત્યારે અર્થ થાય—‘પ્રાપ્તોદક ગ્રામ’ (જેણે પાણી મેળવ્યું હોય એવો ગામ), ‘પંચગૂ’ (જેણે પાંચ ગાયો ધરાવે), ‘રૂપવદ્ભાર્ય’ (જેણે રૂપાળી પત્ની હોય), તથા ‘સસુતાદિક મધ્યાહ્ન’ (સહચર તત્ત્વો સહિત મધ્યાહ્ન)।

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

સમુચ્ચયવિધિમાં ગુરુ અને ઈશ્વર—બન્નેનું ભજન કરવું જોઈએ; અને જ્યાં બે વિકલ્પવિધિ હોય ત્યાં ક્રમ પ્રમાણે પ્રવૃત્તિ થાય છે. ‘ભિક્ષા લાવો’ અને ‘ગાય લાવો’ જેવી આજ્ઞાઓમાં વિધિશક્તિ વાક્યમાં જ નિવાસ કરે છે.

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

ઇતરેતરયોગમાં ‘રામ’ અને ‘કૃષ્ણ’—આ બે નામો એકત્ર થાય છે. હે દ્વિજ, ‘રામકૃષ્ણ’ એમ બે નામ ઉચ્ચાર્યા છતાં ઉપાસના એક જ બ્રહ્મની થાય છે.