Adhyaya 67
आदि पर्व, अध्याय 67 — गान्धर्वविवाह-समयः (Duḥṣanta–Śakuntalā: Gandharva Marriage and Succession Condition)
Upa-parva: Śakuntalopākhyāna (Episode of Śakuntalā and Duḥṣanta)
Chapter 67 records a structured negotiation between King Duḥṣanta and Śakuntalā. Duḥṣanta proposes immediate union, offering royal gifts and explicitly recommending gāndharva-vivāha as superior among marriage forms for their context. Śakuntalā initially requests deference to her father Kaṇva’s return, but Duḥṣanta argues from dharma and self-agency, introducing the doctrinal list of eight vivāhas and their varṇa-specific acceptability, while rejecting paiśāca and āsura as impermissible. Śakuntalā then sets a binding condition: Duḥṣanta must acknowledge that her future son will hold succession immediately after him. Duḥṣanta assents, takes her hand according to due form, and departs promising later escort to his city. Kaṇva returns and, through ascetic insight, confirms that the union is not a dharma-violation for a kṣatriya; he blesses the outcome and foretells the birth of a powerful son destined for universal sovereignty. Śakuntalā requests Kaṇva’s favor toward Duḥṣanta; Kaṇva grants a boon, and she prays for Duḥṣanta’s steadfast righteousness and stable kingship.
Chapter Arc: Janamejaya, eager to know the true origins of the great-souled men among humans, asks Vaishampayana to narrate—step by step—the births and deeds of those beings whose splendor seems more than mortal. → Vaishampayana begins the vast catalogue of aṁśāvataraṇa: devas, dānavas, gandharvas, and other celestial orders descending into earthly kingship. Name after name is laid like a genealogical thundercloud, hinting that these births are not random but arranged for a coming cosmic reckoning. → The roll-call swells to famous, fate-heavy figures—Jarāsandha and other formidable rulers—revealing that many ‘human’ monarchs are in truth embodiments of older powers, destined to collide in pride and war. → The narrator closes the enumeration by affirming its fruit: hearing this descent of portions (aṁśas) grants clarity about rise and fall, steadies the wise in distress, and frames worldly conflict as part of a larger design. → The listener is left poised for the next movement of the epic: how these incarnate powers will converge into alliances, rivalries, and the inevitable great war.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल ७६३ “लोक हैं) #फशलारल (0) अन्अान- > मनुस्मृतिमें प्रजापति दक्षको ही पुत्रिका-विधिका प्रवर्तक बताकर उसका लक्षण इस प्रकार दिया है-- अपुत्रो&नेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् । यदपत्यं भवेदस्यां तन््मम स्यात् स्वधाकरम् ।।
જનમેજય બોલ્યા—દેવો અને દાનવો, ગંધર્વો, નાગો અને રાક્ષસો; સિંહ, વ્યાઘ્ર અને અન્ય મૃગો; તેમજ પન્નગો અને પક્ષીઓ—એ બધાં વિષે (મને કહો)।
Verse 2
सर्वेषां चैव भूतानां सम्भवं भगवन्नहम् । श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन मानुषेषु महात्मनाम् । जन्म कर्म च भूतानामेतेषामनुपूर्वश:
જનમેજય બોલ્યા—ભગવન્! હું સર્વ ભૂતોની ઉત્પત્તિ તત્ત્વ અનુસાર સાંભળવા ઇચ્છું છું, ખાસ કરીને મનુષ્યોમાં મહાત્માઓની. આ ભૂતોના જન્મ અને કર્મ પણ ક્રમશઃ કહો.
Verse 3
वैशम्पायन उवाच मानुषेषु मनुष्येन्द्र सम्भूता ये दिवौकस: । प्रथमं दानवांश्वैव तांस््ते वक्ष्यामि सर्वश:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે નરેન્દ્ર! મનુષ્યોમાં જે દિવ્યલોકવાસીઓ પ્રગટ થયા હતા, તેમનો વર્ણન હું તને કહું છું; પ્રથમ તો દાનવોનું જ સર્વથા વર્ણન કરીશ.
Verse 4
विप्रचित्तिरिति ख्यातो य आसीद् दानवर्षभ: । जरासन्ध इति ख्यात: स आसीन्मनुजर्षभ:
વૈશંપાયન બોલ્યા—દાનવોમાં વృషભ સમાન ‘વિપ્રચિત્તિ’ નામે ખ્યાત જે હતો, તે જ મનુષ્યોમાં ‘જરાસંધ’ નામે પ્રસિદ્ધ નરશ્રેષ્ઠ થયો.
Verse 5
दिते: पुत्रस्तु यो राजन् हिरण्यकशिपु: स्मृतः । स जज्ञे मानुषे लोके शिशुपालो नरर्षभ:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે રાજન! દિતિનો પુત્ર જે હિરણ્યકશિપુ તરીકે સ્મરાય છે, તે જ માનવલોકમાં નરશ્રેષ્ઠ શિશુપાલ રૂપે જન્મ્યો।
Verse 6
संह्ाद इति विख्यात: प्रह्मादस्यानुजस्तु यः । स शल्य इति विख्यातो जज्ञे बाह्लीकपुज्रव:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પ્રહ્લાદનો અનુજ જે સંહ્રાદ નામે વિખ્યાત હતો, તે જ બાહ્લીકોમાં અગ્રગણ્ય શલ્ય નામે પ્રસિદ્ધ થઈ જન્મ્યો।
Verse 7
अनुह्वादस्तु तेजस्वी यो5भूत् ख्यातो जघन्यज: । धृष्टकेतुरिति ख्यात: स बभूव नरेश्वर:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તેજસ્વી અનુહ્વાદ, જે કનિષ્ઠ હોવા છતાં ખ્યાત હતો, તે ધૃષ્ટકેતુ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ મનુષ્યોમાં રાજા બન્યો।
Verse 8
यस्तु राजज्छिबिरनाम दैतेय:ः परिकीर्तित: । द्रुम इत्यभिविख्यात: स आसीदू भुवि पार्थिव:,राजन्! जो शिबि नामका दैत्य कहा गया है, वही इस पृथ्वीपर ट्रुम नामसे विख्यात राजा हुआ
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે રાજન! જે દૈત્ય ‘શિબી’ નામે કીર્તિત હતો, તે જ આ ધરતી પર ‘દ્રુમ’ નામે વિખ્યાત રાજા થયો।
Verse 9
बाष्कलो नाम यस्तेषामासीदसुरसत्तम: । भगदत्त इति ख्यात: स जज्ञे पुरुषर्षभ:,असुरोंमें श्रेष्ठ जो बाष्कल था, वही नरश्रेष्ठ भगदत्तके नामसे उत्पन्न हुआ
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તેમામાં અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ જે બાષ્કલ નામે હતો, તે જ પુરુષર્ષભ ભગદત્ત નામે વિખ્યાત થઈ જન્મ્યો।
Verse 10
अयःशिरा अश्वशिरा अय:शड्कुश्च वीर्यवान् तथा गगनमूर्धा च वेगवांश्षात्र पजचम:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન! અયઃશિરા, અશ્વશિરા, વીర్యવાન અયઃશંકુ, તેમજ ગગનમૂર્ધા અને વેગવાન—આ પાંચ મહાબલી મહાદાનવો કેકય દેશમાં મુખ્ય મુખ્ય મહાત્મા રાજાઓ રૂપે જન્મ્યા.
Verse 11
पज्चैते जज्ञिरे राजन् वीर्यवन्तो महासुरा: । केकयेषु महात्मान: पार्थिवर्षभसत्तमा: | केतुमानिति विख्यातो यस्ततो<न्य: प्रतापवान्
હે રાજન! આ પાંચ વીર્યવાન મહાસુર કેકયોમાં મહાત્મા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ—પાર્થિવવૃષભ—રૂપે જન્મ્યા. અને તેમનાથી ભિન્ન એક બીજો પ્રતાપી ‘કેતુમાન’ નામે વિખ્યાત થયો.
Verse 12
जनमेजयने कहा--भगवन्! मैं मनुष्य-योनिमें अंशतः उत्पन्न हुए देवता
જનમેજય બોલ્યા—ભગવન્! મનુષ્ય-યોનિમાં અંશતઃ જન્મેલા દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, નાગો, રાક્ષસો તથા સિંહ, વ્યાઘ્ર, હરિણ, સર્પ, પક્ષી—સમસ્ત ભૂતોના જન્મવૃત્તાંતને હું યથાર્થ રીતે અને ક્રમશઃ સાંભળવા ઇચ્છું છું. તેમજ મનુષ્યોમાં જે મહાત્મા પુરુષો છે, તેમના અને આ બધાના જન્મ-કર્મનો ક્રમ પણ મને કહો.
Verse 13
उग्रसेन इति ख्यात उग्रकर्मा नराधिप: । यस्त्वश्व इति विख्यात: श्रीमानासीन्महासुर:
‘ઉગ્રસેન’ નામે પ્રસિદ્ધ એક ઉગ્રકર્મા નરાધિપ થયો. અને જે ‘અશ્વ’ નામે વિખ્યાત શ્રીમાન મહાસુર હતો, તે પણ અહીં મનુષ્યલોકમાં (રાજરૂપે) જન્મ્યો.
Verse 14
अशोको नाम राजाभूनन््महावीर्योडपराजित: । तस्मादवरजो यस्तु राजन्नश्वपति: स्मृत:
‘અશોક’ નામનો એક રાજા થયો—મહાવીર્યવાન અને અપરાજિત. અને હે રાજન! તેનો નાનો ભાઈ ‘અશ્વપતિ’ તરીકે સ્મરાયો.
Verse 15
दैतेय: सो5भवद् राजा हार्दिक्यो मनुजर्षभ: । वृषपर्वेति विख्यात: श्रीमान् यस्तु महासुर:
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે દૈત્ય મનુષ્યોમાં હાર્દિક્ય નામે રાજા થયો, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ. અને વૃષપર્વા તરીકે વિખ્યાત શ્રીમાન મહાસુર પણ મનુષ્યલોકમાં એ જ નામે પ્રસિદ્ધ થયો।
Verse 16
दीर्घप्रज्ञ इति ख्यात: पृथिव्यां सोडभवन्नूप: । अजक स्त्ववरो राजन् य आसीद् वृषपर्वण:
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે પૃથ્વી પર દીર્ઘપ્રજ્ઞ નામે વિખ્યાત રાજા થયો. અને રાજન! વૃષપર્વાનો નાનો ભાઈ અજક અહીં અનૂપ નામે નૃપ બન્યો।
Verse 17
स शाल्व इति विख्यात: पृथिव्यामभवन्नूप: । अश्वग्रीव इति ख्यातः सत्त्ववान् यो महासुर:
વૈશંપાયન બોલ્યા— એ જ અજક પૃથ્વી પર શાલ્વ નામે વિખ્યાત રાજા થયો. અને અશ્વગ્રીવ નામે પ્રસિદ્ધ સત્ત્વવાન મહાસુર પણ પછી મનુષ્યલોકમાં પ્રગટ થયો।
Verse 18
रोचमान इति ख्यात:ः पृथिव्यां सो5भवन्नूष: । सूक्ष्मस्तु मतिमान् राजन् कीर्तिमान् यः प्रकीर्तित:
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે પૃથ્વી પર રોચમાન નામે વિખ્યાત રાજા થયો. અને રાજન! સૂક્ષ્મ નામે પ્રકીર્તિત, બુદ્ધિમાન અને કીર્તિમાન દૈત્ય અહીં બૃહદ્રથ નામે રાજા બન્યો।
Verse 19
बृहद्रथ इति ख्यात: क्षितावासीत् स पार्थिव: । तुहुण्ड इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तम:
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે પૃથ્વી પર બૃહદ્રથ નામે વિખ્યાત રાજા થયો. અને તુહુણ્ડ નામે પ્રસિદ્ધ જે અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, તે પણ અહીં પ્રગટ થયો।
Verse 20
सेनाबिन्दुरिति ख्यात: स बभूव नराधिप: । इषुपान्नाम यस्तेषामसुराणां बलाधिक:
વૈશંપાયને કહ્યું—તેમામાં ‘સેનાબિંદુ’ નામે પ્રસિદ્ધ તે મનુષ્યલોકમાં રાજા તરીકે જન્મ્યો. અને અસુરોમાં બળમાં શ્રેષ્ઠ ‘ઇષુપાદ’ નામનો અસુર પૃથ્વી પર મહાપરાક્રમી નરપતિ તરીકે વિખ્યાત થયો.
Verse 21
नग्नजिन्नाम राजासीद् भुवि विख्यातविक्रम: । एकचक्र इति ख्यात आसीद्ू यस्तु महासुर:
વૈશંપાયને કહ્યું—પૃથ્વી પર ‘નગ્નજિત્’ નામનો એક રાજા હતો, જે પોતાના પરાક્રમ માટે વિખ્યાત હતો. અને ‘એકચક્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ જે મહાઅસુર હતો, તે જ મનુષ્યલોકમાં એ જ નામથી પ્રસિદ્ધ રાજા બની જન્મ્યો.
Verse 22
प्रतिविन्ध्य इति ख्यातो बभूव प्रथित: क्षितौ । विरूपाक्षस्तु दैतेयश्चित्रयोधी महासुर:
વૈશંપાયને કહ્યું—પૃથ્વી પર ‘પ્રતિવિંધ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજા થયો, જે સર્વત્ર પ્રખ્યાત હતો. અને વિચિત્ર રીતે યુદ્ધ કરનાર ‘વિરૂપાક્ષ’ નામનો દૈત્ય—એ મહાઅસુર—અહીં ‘ચિત્રધર્મા’ નામે પ્રસિદ્ધ રાજા બની જન્મ્યો.
Verse 23
चित्रधर्मेति विख्यात: क्षितावासीत् स पार्थिव: । हरस्त्वरिहरो वीर आसीद्ू यो दानवोत्तम:
વૈશંપાયને કહ્યું—પૃથ્વી પર ‘ચિત્રધર્મા’ નામે પ્રસિદ્ધ એક નરેશ હતો. અને શત્રુહંતા વીરસ્વરૂપ દાનવશ્રેષ્ઠ ‘હર’—એ જ અહીં એ જ રૂપે રાજા બની જન્મ્યો.
Verse 24
सुबाहुरिति विख्यात: श्रीमानासीत् स पार्थिव: । अहरस्तु महातेजा: शत्रुपक्षक्षयंकर:
વૈશંપાયને કહ્યું—‘સુબાહુ’ નામે પ્રસિદ્ધ તે નરેશ શ્રીસમૃદ્ધ હતો. અને ‘અહર’ મહાતેજસ્વી હતો, જે શત્રુપક્ષનો ક્ષય કરનાર હતો.
Verse 25
बाह्लीको नाम राजा स बभूव प्रथित: क्षितौ । निचन्द्रश्नन्द्रवक््त्रस्तु य आसीदसुरोत्तम:
વૈશમ્પાયને કહ્યું—પૃથ્વી પર બાહ્લીક નામનો એક રાજા ઉત્પન્ન થયો, જે રાજાઓમાં પ્રસિદ્ધ હતો. અને ચંદ્ર સમાન સુંદર મુખવાળો, શ્રીસમ્પન્ન અસુરશ્રેષ્ઠ નિચન્દ્ર પણ મનુષ્યલોકમાં નૃપરૂપે જન્મ્યો. આ રીતે કથા દર્શાવે છે કે દૈત્ય-આસુરી પ્રચંડ શક્તિઓ પણ રાજરૂપે માનવજન્મ લે છે; તેથી માત્ર વૈભવ અને યશ જોઈને રાજાનું મૂલ્યાંકન ન કરવું—ધર્મબુદ્ધિથી તેના કર્મ અને આચરણને જ કસોટી બનાવવી.
Verse 26
मुञ्जकेश इति ख्यात: श्रीमानासीत् स पार्थिव: । निकुम्भस्त्वजित: संख्ये महामतिरजायत
વૈશમ્પાયને કહ્યું—મુંજકેશ નામે પ્રસિદ્ધ એક શ્રીસમ્પન્ન રાજા જન્મ્યો. અને નિકુમ્ભ—મહામતિ તથા યુદ્ધમાં અજય—તે પણ પૃથ્વી પર જન્મ્યો. આ આદિપર્વના પ્રસંગમાં વંશકથાની સાથે નૈતિક સંકેત પણ છે: દૈત્ય-દાનવ સ્વભાવની પ્રબળ શક્તિઓ માનવ રાજાઓમાં જન્મ લઈને પ્રાચીન વૈરભાવને રાજકારણ અને યુદ્ધમાં ફરી પ્રગટ કરે છે; તેથી રાજાના સ્વભાવ અને કર્મને સૂક્ષ્મ રીતે પરખવું જોઈએ.
Verse 27
भूमौ भूमिपति: क्षेष्ठो देवाधिप इति स्मृतः । शरभो नाम यस्तेषां दैतेयानां महासुर:
વૈશમ્પાયને કહ્યું—પૃથ્વી પર ભુપતિઓમાં શ્રેષ્ઠ એક રાજા ‘દેવાધિપ’ ઉપાધિથી સ્મરાય છે. અને તે દૈત્યોમાં ‘શરભ’ નામનો એક મહાસુર હતો. અહીં ભાવ એ છે કે પૃથ્વીનું રાજત્વ પણ પૂર્વજન્મના સંબંધ, સ્વભાવ અને કર્મથી બંધાયેલું છે; તેથી મહત્તા અને યશ જો ધર્મથી નિયંત્રિત ન થાય, તો એ જ વિનાશની છાયા બની જાય છે.
Verse 28
पौरवो नाम राजर्षि: स बभूव नरोत्तम: । कुपटस्तु महावीर्य: श्रीमान् राजन् महासुर:
વૈશમ્પાયને કહ્યું—મનુષ્યોમાં પૌરવ નામનો એક ઉત્તમ રાજર્ષિ ઉત્પન્ન થયો. અને રાજન, મહાવીર્ય તથા શ્રીસમ્પન્ન મહાસુર કુપટ પણ મનુષ્યલોકમાં એક શક્તિશાળી રાજા રૂપે જન્મ્યો.
Verse 29
सुपार्श्व इति विख्यात: क्षितौ जज्ञे महीपति: । क्रथस्तु राजन् राजर्षि: क्षितौ जज्ञे महासुर:
વૈશમ્પાયને કહ્યું—પૃથ્વી પર સુપાર્શ્વ નામે વિખ્યાત એક રાજા જન્મ્યો. અને રાજન, મહાસુર ક્રથ પણ પૃથ્વી પર રાજર્ષિ રૂપે જન્મ્યો.
Verse 30
पार्वतेय इति ख्यात: काउज्चनाचलसंनिभ: । द्वितीय: शलभस्तेषामसुराणां बभूव ह
વૈશંપાયન બોલ્યા— ‘ક્રથ’ નામનો મહાબલી દાનવ મનુષ્યલોકમાં ‘પાર્વતેય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો; તેનું શરીર સુવર્ણ પર્વત સમાન વિશાળ હતું. અને તે અસુરોમાં બીજો, ‘શલભ’ નામે ખ્યાત, તે પણ માનવલોકમાં જન્મ્યો. આ અવતાર-સૂચિ દ્વારા મહાકાવ્ય એક નૈતિક ચેતવણી આપે છે— જ્યારે વિનાશકારી શક્તિઓ માનવરૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે તે ઘણી વાર પ્રતિષ્ઠિત રાજાઓ રૂપે પ્રગટ થાય છે; તેમનો વૈભવ અધર્મની છુપાયેલી પ્રેરણાને ઢાંકી દે છે, જે આગળ જઈ ધર્મના સંતુલનને હલાવી નાખે છે।
Verse 31
प्रह्दो नाम बाह्लीक: स बभूव नराधिप: । चन्द्रस्तु दितिजश्रेष्ठो लोके ताराधिपोपम:
વૈશંપાયન બોલ્યા— ‘પ્રહ્દ’ નામનો રાજા બાહ્લીક વંશમાં જન્મ્યો. અને દિતિજન્ય દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ ‘ચન્દ્ર’—જે જગતમાં તારાધિપ (ચંદ્રમા) સમ તેજસ્વી હતો—તે પણ રાજરૂપે જન્મ્યો. આ સંદર્ભમાં સૂચિ બતાવે છે કે રાજસત્તા અને યુદ્ધબળ નૈતિક રીતે દ્વિઅર્થક છે: માત્ર વંશ અને શક્તિ ધર્મની ખાતરી નથી; આચરણ અને સંયમ જ રાજાનું સાચું માપદંડ છે।
Verse 32
चन्द्रवर्मेति विख्यात: काम्बोजानां नराधिप: । अर्क इत्यभिविख्यातो यस्तु दानवपुड्रव:
વૈશંપાયન બોલ્યા— કામ્બોજોમાં ‘ચન્દ્રવર્મા’ નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજા થયો. અને ‘અર્ક’ તરીકે ખ્યાત—દાનવોમાં અગ્રગણ્ય—તે અહીં મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રાજર્ષિરૂપે જન્મ્યો. આ વિભાગ સૂચવે છે કે ભૂમિનું રાજ્ય માત્ર માનવીય કારણોથી જ ચાલતું નથી; પ્રાચીન અને ક્યારેક તમસિક શક્તિઓ પણ સિંહાસન પર આવી સંઘર્ષોના બીજ વાવે છે।
Verse 33
ऋषिको नाम राजर्षिबभूव नृपसत्तम: । मृतपा इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तम:
વૈશંપાયન બોલ્યા— ‘ઋષિક’ નામનો રાજર્ષિ, નૃપોમાં શ્રેષ્ઠ, ઉત્પન્ન થયો. અને ‘મૃતપા’ નામે પ્રસિદ્ધ અસુરોત્તમ પણ માનવલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયો. આ પરંપરા બતાવે છે કે દૈત્ય-અસુરબળ પૃથ્વી પર રાજરૂપે પ્રગટ થઈ આગળ જઈ પીડન અને અત્યાચારનું કારણ બની શકે; તેથી ધર્મરક્ષણનો આધાર શીલ અને સંયમ છે।
Verse 34
पश्चिमानूपकं विद्धि तं नूपं नृपसत्तम | गविष्ठस्तु महातेजा य: प्रख्यातो महासुर:
વૈશંપાયન બોલ્યા— હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ‘મૃતપા’ને પશ્ચિમ અનૂપ દેશનો રાજા જાણો. અને ‘ગવિષ્ઠ’ નામનો મહાતેજસ્વી, પ્રસિદ્ધ મહાસુર, પૃથ્વી પર ‘દ્રુમસેન’ નામે રાજા થયો. એ જ રીતે અયઃશિરા, અશ્વશિરા, અયઃશંકુ, ગગનમૂર્ધા, વેગવાન વગેરે અનેક દૈત્ય-અસુર કેકય, શાલ્વ, કામ્બોજ, કાશી વગેરે દેશોમાં મુખ્ય રાજાઓ રૂપે જન્મ્યા. આ પ્રસંગ ધર્મદૃષ્ટિએ કહે છે— રાજવૈભવ માત્ર વંશશુદ્ધિનું પ્રમાણ નથી; ક્રૂર પ્રવૃત્તિઓ પણ સિંહાસન પામી લોકવ્યવસ્થાને અશાંત કરે છે. તેથી રાજાનો ધર્મ આચરણ અને સંયમથી જ પરખાય છે।
Verse 35
ट्रुमसेन इति ख्यातः पृथिव्यां सो5भवन्नूष: । मयूर इति विख्यात: श्रीमान् यस्तु महासुर:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે રાજન, અસુરોમાં દ્રુમસેન નામે જે પ્રસિદ્ધ હતો, તે જ પૃથ્વી પર મનુષ્યરૂપે રાજા થયો. તેમજ મયૂર નામે વિખ્યાત તે શ્રીસમ્પન્ન મહાસુર પણ અહીં જન્મ લઈને નૃપતિ બન્યો. હે રાજન, અયઃશિરા, અશ્વશિરા, વીર્યવાન અયઃશંકુ, ગગનમૂર્ધા અને વેગવાન—આ પાંચ પરાક્રમી મહાદૈત્ય કેકય દેશમાં મુખ્ય મહાત્મા રાજાઓ રૂપે ઉત્પન્ન થયા. આ વર્ણન બતાવે છે કે દૈત્ય-દાનવો માનવ વંશોમાં પ્રવેશી રાજકીય જગતને ઘડે છે; અને ધર્મસૂચના પણ છે કે આંતરિક દૈવી/આસુરી વૃત્તિ રાજસત્તા દ્વારા પ્રગટ થઈ શકે છે.
Verse 36
स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपति: । सुपर्ण इति विख्यातस्तस्मादवरजस्तु य:
તે ‘વિશ્વ’ નામે વિખ્યાત થઈ પૃથ્વીનો અધિપતિ બન્યો. અને તેનો નાનો ભાઈ ‘સુપર્ણ’ નામે પ્રસિદ્ધ, તે પણ અહીં રાજા રૂપે જન્મ્યો.
Verse 37
कालकीर्तिरिति ख्यात: पृथिव्यां सो5भवन्नूप: । चन्द्रहन्तेति यस्तेषां कीर्तित: प्रवरोडसुर:
તે પૃથ્વી પર ‘કાલકીર્તિ’ નામે વિખ્યાત રાજા થયો. અને ‘ચન્દ્રહન્તા’ (ચન્દ્રનો હન્તા) નામે જે શ્રેષ્ઠ અસુર કહેવાયો છે, તે પણ મનુષ્યલોકમાં અવતર્યો.
Verse 38
शुनको नाम राजर्षि: स बभूव नराधिप: । विनाशनस्तु चन्द्रस्य य आख्यातो महासुर:
‘શુનક’ નામના રાજર્ષિ મનુષ્યોમાં નરાધિપ બન્યા. અને ‘ચન્દ્રવિનાશન’ નામે વિખ્યાત તે મહાસુર પણ નૃપરૂપે મનુષ્યલોકમાં જન્મ્યો.
Verse 39
जानकिरननम विख्यात: सो5भवन्मनुजाधिप: । दीर्घजिद्वस्तु कौरव्य य उक्तो दानवर्षभ:
‘જાનકી’ નામે વિખ્યાત તે મનુષ્યોમાં રાજા થયો. અને હે કૌરવ, ‘દીર્ઘજિહ્વ’ નામે કહેવાયેલો તે દાનવશ્રેષ્ઠ આ પૃથ્વી પર ‘કાશીરાજ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. આ રીતે અનેક દાનવો અને અસુરો પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ નૃપતિઓ રૂપે જન્મ્યા—માનવ નામ ધારણ કરીને પણ પોતાનું ઉગ્ર તેજ અને કઠોર સ્વભાવ સાથે રાખીને. આ પ્રસંગનો ભાવ એ છે કે આવનારો સંઘર્ષ માત્ર રાજકીય નથી; આસુરી વૃત્તિ રાજસત્તામાં અવતરી અધર્મ અને યુદ્ધની ભૂમિકા રચે છે, અને ચેતવે છે કે શક્તિ અને રાજપદથી જ સદ્ગુણ નિશ્ચિત થતું નથી.
Verse 40
काशिराज: स विख्यात: पृथिव्यां पृथिवीपते । ग्रहं तु सुषुवे यं तु सिंहिकार्केन्दुमर्दनम् । स क्राथ इति विख्यातो बभूव मनुजाधिप:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે પૃથ્વીપતે! કાશીનો તે રાજા જગતમાં વિખ્યાત હતો. સિંહિકાએ જે સૂર્ય-ચંદ્રનું મર્દન કરનાર ‘રાહુ’ નામના ગ્રહને જન્મ આપ્યો હતો, એ જ અહીં મનુષ્યોમાં ‘ક્રાથ’ નામે પ્રસિદ્ધ રાજા થયો.
Verse 41
दनायुषस्तु पुत्राणां चतुर्णा प्रवरो5सुर: । विक्षरो नाम तेजस्वी वसुमित्रो नृप: स्मृत:,दनायुके चार पुत्रोंमें जो सबसे बड़ा है, वह विक्षर नामक तेजस्वी असुर यहाँ राजा वसुमित्र बताया गया है
વૈશંપાયન બોલ્યા—દનાયુના ચાર પુત્રોમાં શ્રેષ્ઠ તેજસ્વી ‘વિક્ષર’ નામનો અસુર હતો; એ જ અહીં ‘વસુમિત્ર’ નામે રાજા તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 42
द्वितीयो विक्षराद् यस्तु नराधिप महासुर: । पाण्ड्यराष्ट्राधिप इति विख्यात: सो5भवन्नूप:,नराधिप! विक्षरसे छोटा उसका दूसरा भाई बल, जो असुरोंका राजा था, पाण्ड्य देशका सुविख्यात राजा हुआ
વૈશંપાયન બોલ્યા—વિક્ષરનો બીજો ભાઈ, મહાબલવાન અસુર અને નરાધિપ, પાંડ્ય રાજ્યનો અધિપતિ બની લોકમાં વિખ્યાત થયો.
Verse 43
बली वीर इति ख्यातो यस्त्वासीदसुरोत्तम: । पौण्ड्रमात्स्यक इत्येवं बभूव स नराधिप:,महाबली वीर नामसे विख्यात जो श्रेष्ठ असुर (विक्षरका तीसरा भाई) था, पौण्ड्रमात्स्यक नामसे प्रसिद्ध राजा हुआ
વૈશંપાયન બોલ્યા—‘બલી વીર’ નામે ખ્યાત જે શ્રેષ્ઠ અસુર હતો, એ જ મનુષ્યલોકમાં ‘પૌન્ડ્રમાત્સ્યક’ નામે રાજા થયો.
Verse 44
वृत्र इत्यभिविख्यातो यस्तु राजन् महासुर: । मणिमाजन्नाम राजर्षि: स बभूव नराधिप:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન! ‘વૃત્ર’ નામે વિખ્યાત જે મહાસુર હતો, એ જ પૃથ્વી પર ‘મણિમાન’ નામે પ્રસિદ્ધ રાજર્ષિ-રાજા થયો.
Verse 45
क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजो5सुर: । दण्ड इत्यभिविख्यात: स आसीन्नूपति: क्षितौ,क्रोधहन्ता नामक असुर जो उसका छोटा भाई (कालाके पुत्रोंमें तीसरा) था, वह इस पृथ्वीपर दण्ड नामसे विख्यात नरेश हुआ
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેનો નાનો ભાઈ ‘ક્રોધહંતા’ નામનો અસુર હતો; તે જ પૃથ્વી પર ‘દંડ’ નામે વિખ્યાત રાજા થયો।
Verse 46
क्रोधवर्धन इत्येवं यस्त्वन्य: परिकीर्तित: । दण्डधार इति ख्यात: सो5भवन्मनुजर्षभ:,क्रोधवर्धन नामक जो दूसरा दैत्य कहा गया है, वह मनुष्योंमें श्रेष्ठ दण्डधार नामसे विख्यात हुआ
વૈશંપાયન બોલ્યા—બીજો જે ‘ક્રોધવર્ધન’ તરીકે વર્ણવાયો છે, તે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ ‘દંડધાર’ નામે ખ્યાત થયો।
Verse 47
कालेयानां तु ये पुत्रास्तेषामष्टी नराधिपा: । जज्ञिरे राजशार्दूल शार्टूलसमविक्रमा:,नृपश्रेष्ठत कालेय नामक दैत्योंके जो पुत्र थे, उनमेंसे आठ इस पृथ्वीपर सिंहके समान पराक्रमी राजा हुए
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજશાર્દૂલ! કાલેયોના પુત્રોમાંથી એંસી જણ પૃથ્વી પર રાજા થયા, જેમનું પરાક્રમ વાઘ સમાન હતું।
Verse 48
मगधेषु जयत्सेनस्तेषामासीत् स पार्थिव: । अष्टानां प्रवरस्तेषां कालेयानां महासुरः,उन आठों कालेयोंमें श्रेष्ठ जो महान् असुर था, वही मगध देशमें जयत्सेन नामक राजा हुआ
વૈશંપાયન બોલ્યા—મગધ દેશમાં ‘જયત્સેન’ નામનો રાજા થયો; તે જ આ આઠ કાલેયોમાં શ્રેષ્ઠ એવો મહાસુર હતો।
Verse 49
द्वितीयस्तु ततस्तेषां श्रीमान् हरिहयोपमः । अपराजित इत्येवं स बभूव नराधिप:,उन कालेयोंमेंसे जो दूसरा इन्द्रके समान श्रीसम्पन्न था, वही अपराजित नामक राजा हुआ
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેમામાં બીજો શ્રીમાન અને હરિહય સમાન હતો; તે ‘અપરાજિત’ નામે નરાધિપ થયો।
Verse 50
तृतीयस्तु महातेजा महामायो महासुर: । निषादाधिपतिर्जज्ञे भुवि भीमपराक्रम:,तीसरा जो महान् तेजस्वी और महामायावी महादैत्य था, वह इस पृथ्वीपर भयंकर पराक्रमी निषादनरेशके रूपमें उत्पन्न हुआ
ત્રીજો મહાતેજસ્વી, મહામાયાવાન મહાસુર પૃથ્વી પર ભીમપરાક્રમી નિષાદોના અધિપતિ રૂપે જન્મ્યો.
Verse 51
तेषामन्यतमो यस्तु चतुर्थ: परिकीर्तित: । श्रेणिमानिति विख्यात: क्षितौ राजर्षिसत्तम:,कालेयोंमेंसे ही एक जो चौथा बताया गया है, वह इस भूमण्डलमें राजर्षिप्रवर श्रेणिमान्के नामसे विख्यात हुआ
તેમમાં (કાલેયોમાં) જે ચોથો તરીકે કીર્તિત છે, તે પૃથ્વી પર રાજર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ ‘શ્રેણિમાન્’ નામે વિખ્યાત થયો.
Verse 52
पजञ्चमस्त्वभवत् तेषां प्रवरो यो महासुर: । महौजा इति विख्यातो बभूवेह परंतप:,कालेयोंमें जो पाँचवाँ श्रेष्ठ महादैत्य था, वही इस लोकमें शत्रुतापन महौजाके नामसे विख्यात हुआ
તેમમાં પાંચમો, જે શ્રેષ્ઠ મહાસુર હતો, તે આ લોકમાં શત્રુઓને તપાવનાર ‘મહૌજા’ નામે વિખ્યાત થયો.
Verse 53
षष्ठस्तु मतिमान् यो वै तेषामासीन्महासुर: । अभीरुरिति विख्यात: क्षितौ राजर्षिसत्तम:,उन कालेयोंमें जो छठा महान् असुर था, वह भूमण्डलमें राजर्षिशिरोमणि अभीरुके नामसे प्रसिद्ध हुआ
તેમમાં છઠ્ઠો બુદ્ધિમાન મહાસુર હતો; તે પૃથ્વી પર રાજર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ ‘અભીરુ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 54
समुद्रसेनस्तु नृपस्तेषामेवाभवद् गणात् । विश्रुत: सागरान्तायां क्षितौ धर्मार्थतत्त्ववित्
એ જ ગણમાંથી ‘સમુદ્રસેન’ નામનો રાજા થયો; તે સમુદ્ર-પર્યંત પૃથ્વી પર સર્વત્ર વિખ્યાત હતો અને ધર્મ તથા અર્થના તત્ત્વનો જાણકાર હતો.
Verse 55
बृहन्नामाष्टमस्तेषां कालेयानां नराधिप । बभूव राजा धर्मात्मा सर्वभूतहिते रत:,राजन! कालेयोंमें जो आठवाँ था, वह बृहत् नामसे प्रसिद्ध सर्वभूतहितकारी धर्मात्मा राजा हुआ
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે નરાધિપ! તે કાલેયોમાં આઠમો ‘બૃહત્’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો. તે ધર્માત્મા રાજા બન્યો અને સર્વભૂતના હિતમાં રત રહ્યો.
Verse 56
कुक्षिस्तु राजन् विख्यातो दानवानां महाबल: । पार्वतीय इति ख्यात: काउज्चनाचलसंनिभ:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન! દાનવોમાં ‘કુક્ષિ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક મહાબલી શાસક હતો. તે પછી ‘પાર્વતીય’ નામે ખ્યાત થયો; કાંચન પર્વત સમો ઊંચો અને તેજસ્વી હતો.
Verse 57
क्रथनश्न महावीर्य: श्रीमान् राजा महासुर: । सूर्याक्ष इति विख्यात: क्षितौ जज्ञे महीपति:,महापराक्रमी क्रथन नामक जो श्रीसम्पन्न महान् असुर था, वह भूमण्डलमें पृथ्वीपति राजा सूर्याक्ष नामसे उत्पन्न हुआ
વૈશંપાયન બોલ્યા—મહાવીર્યવાન, શ્રીસમ્પન્ન, મહાસુર રાજા ‘ક્રથનશ્ન’ પૃથ્વી પર મહીપતિ રૂપે જન્મ્યો અને ‘સૂર્યાક્ષ’ નામે વિખ્યાત થયો.
Verse 58
असुराणां तु यः सूर्य: श्रीमांश्नैव महासुर: । दरदो नाम बाह्लीको वर: सर्वमहीक्षिताम्,असुरोंमें जो सूर्य नामक श्रीसम्पन्न महान् असुर था, वही पृथ्वीपर सब राजाओंमें श्रेष्ठ दरद नामक बाह्लीकराज हुआ
વૈશંપાયન બોલ્યા—અસુરોમાં ‘સૂર્ય’ નામે જે શ્રીસમ્પન્ન મહાસુર હતો, એ જ પૃથ્વી પર ‘દરદ’ નામે બાહ્લીક રાજા બની જન્મ્યો અને સર્વ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ ગણાયો.
Verse 59
गण: क्रोधवशो नाम यस्ते राजन् प्रकीर्तित: । तत: संजज्षिरे वीरा: क्षिताविह नराधिपा:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન! જેને ‘ક્રોધવશ’ નામે પ્રકીર્તિત ગણ કહેવામાં આવ્યો છે અને જેના વિષે હું અગાઉ કહી ચૂક્યો છું, એ જ ગણમાંથી આ પૃથ્વી પર કેટલાક વીરસ્વરૂપ નરાધિપો જન્મ્યા.
Verse 60
मद्रक: कण्विष्टश्ष॒ सिद्धार्थ: कीटकस्तथा । सुवीरश्न सुबाहुश्च महावीरो5थ बाह्विक:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—મદ્રક, કણ્વિષ્ટ, સિદ્ધાર્થ, કીટક; તેમજ સુવીર અને સુબાહુ, અને મહાવીર; અને મહાવીર્યવાન બાહ્લીક—આ રાજાઓ પણ હતા.
Verse 61
क्रथो विचित्र: सुरथ: श्रीमान् नीलश्न भूमिप: । चीरवासाश्न कौरव्य भूमिपालश्न नामत:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે કૌરવ્ય! નામથી આ રાજાઓ પણ હતા—ક્રથ, વિચિત્ર, સુરથ, શ્રીમાન નીલ, ચીરવાસા અને ભૂમિપાલ.
Verse 62
दन्तवक्त्रश्न नामासीद् दुर्जयश्वैव दानव: । रुक्मी च नृपशार्दूलो राजा च जनमेजय:
દંતવક્ત્ર નામનો એક દાનવ હતો અને દુર્જય નામનો પણ (એક) દાનવ હતો. રાજાઓમાં વાઘ સમાન રુક્મી હતો અને રાજા જનમેજય પણ હતા.
Verse 63
आषाढो वायुवेगश्च भूरितेजास्तथैव च । एकलव्य: सुमित्रश्न वाटधानो5थ गोमुख:
આષાઢ, વાયુવેગ અને ભૂરિતેજા; તેમજ એકલવ્ય, સુમિત્ર, વાટધાન અને ગોમુખ—આ પણ (ત્યાં) હતા.
Verse 64
कारूषकाश्न राजान: क्षेमधूर्तिस्तथैव च । श्रुतायुरुद्वहश्चैव बृहत्सेनस्तथैव च
કારૂષ દેશના રાજાઓ પણ (આવ્યા)—ક્ષેમધૂર્તિ; તેમજ શ્રુતાયુ, ઉદ્વહ અને બૃહત્સેન પણ.
Verse 65
क्षेमोग्रतीर्थ: कुहर: कलिज्ेषु नराधिप: । मतिमांश्व मनुष्येन्द्र ईश्वरश्वेति विश्वुत:ः
વૈશંપાયન બોલ્યા—કલિંગના રાજાઓમાં કુહર અને ક્ષેમ-ઉગ્રતીર્થ હતા; તેમજ મનુષ્યોમાં પરમ બુદ્ધિમાન અને પ્રસિદ્ધ અધિપતિ ઈશ્વર પણ હતો. તેમના સાથે અનેક અન્ય નરેશો—મદ્રક, કૃણવેષ્ટ, સિદ્ધાર્થ, કીટક, સુવીર, સુબાહુ, મહાવીર, બાહ્લિક, ક્રથ, વિચિત્ર, સુરથ, શ્રીમાન રાજા નીલ, ચીરવાસા, ભૂમિપાલ, દંતવક્ત્ર, દાનવ-દુર્જય, નૃપશ્રેષ્ઠ રુક્મી, રાજા જનમેજય, આષાઢ, વાયુવેગ, ભૂરિતેજા, એકલવ્ય, સુમિત્ર, વાટધાન, ગોમુખ તથા કરૂષદેશના અનેક રાજાઓ; અને ક્ષેમધૂર્તિ, શ્રુતાયુ, ઉદ્વહ, બૃહત્સેન વગેરે પણ હતા. આ રીતે સમવેત રાજાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું.
Verse 66
गणात् क्रोधवशादेष राजपूगो5भवत् क्षितौ | जात: पुरा महाभागो महाकीर्तिमहाबल:
વૈશંપાયન બોલ્યા—‘ક્રોધવશ’ નામના ગણમાંથી આ રાજસમૂહ એક વખત પૃથ્વી પર ઉત્પન્ન થયો હતો. તેઓ સૌ પૂર્વકાળે મહાભાગ્યશાળી, મહાકીર્તિમાન અને મહાબલવાન બની જન્મ્યા હતા.
Verse 67
कालनेमिरिति ख्यातो दानवानां महाबल: । स कंस इति विख्यात उग्रसेनसुतो बली
વૈશંપાયન બોલ્યા—દાનવોમાં જે મહાબલવાન ‘કાલનેમિ’ તરીકે ખ્યાત હતો, એ જ ઉગ્રસેનનો બલવાન પુત્ર ‘કંસ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 68
यस्त्वासीद् देवको नाम देवराजसमझ्युति: । स गन्धर्वपतिर्मुख्य: क्षितौ जज्ञे नराधिप:,इन्द्रके समान कान्तिमान् राजा देवकके रूपमें इस पृथ्वीपर श्रेष्ठ गन्धर्वराज ही उत्पन्न हुआ था
વૈશંપાયન બોલ્યા—જે પહેલાં ‘દેવક’ નામે હતો અને દેવરાજ ઇન્દ્ર સમાન તેજસ્વી હતો, એ જ પૃથ્વી પર મનુષ્યોનો નરાધિપતિ બની જન્મ્યો—ગંધર્વોનો મુખ્ય અધિપતિ.
Verse 69
बृहस्पतेर्बृहत्कीरतेंदिवर्षेविद्धि भारत । अंशाद् द्रोणं समुत्पन्नं भारद्वाजमयोनिजम्,भारत! महान् कीर्तिशाली देवर्षि बृहस्पतिके अंशसे अयोनिज भरद्वाजनन्दन द्रोण उत्पन्न हुए, यह जान लो
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભારત! જાણ કે મહાકીર્તિમાન દેવર્ષિ બૃહસ્પતિના અંશમાંથી દ્રોણ ઉત્પન્ન થયો—ભરદ્વાજનો પુત્ર, અયોનિજ.
Verse 70
धन्विनां नृपशार्दूल यः सर्वस्त्रिविदुत्तम: । महाकीर्तिमिहातेजा: स जज्ञे मनुजेश्वर
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે નૃપશાર્દૂલ, હે મનુજેશ્વર, હે નૃપશ્રેષ્ઠ જનમેજય! ધનુર્ધરોમાં જે સર્વોત્તમ અને સમસ્ત અસ્ત્રવિદ્યાનો ઉત્તમ જ્ઞાતા હતો, એવો મહાકીર્તિમાન અને મહાતેજસ્વી દ્રોણાચાર્ય જન્મ્યો; તેની કીર્તિ દૂર દૂર સુધી ફેલાઈ.
Verse 71
धनुर्वेदे च वेदे च यं त॑ वेदविदो विदु: । वरिष्ठ चित्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—વેદવિદ્વાનો દ્રોણને ધનુર્વેદ અને વેદ—બન્નેમાં શ્રેષ્ઠ માનતા. તેઓ અદભુત કર્મ કરનાર અને પોતાના કુલની પ્રતિષ્ઠા તથા કીર્તિ વધારનાર હતા.
Verse 72
महादेवान्तकाभ्यां च कामात् क्रोधाच्च भारत । एकत्वमुपपन्नानां जज्ञे शूर: परंतप:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભારત! મહાદેવ અને અંતક (યમ), તેમજ કામ અને ક્રોધ—આ બધાના અંશો એકત્વ પામી એકત્ર થયા; તેમાંથી શત્રુઓને સંતાપ આપનાર પરંતપ શૂર જન્મ્યો.
Verse 73
अश्वत्थामा महावीर्य: शत्रुपक्षभयावह: । वीर: कमलपत्राक्ष: क्षितावासीन्नराधिप
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે નરાધિપ! અશ્વત્થામા મહાવીર્યવાન હતો, શત્રુપક્ષ માટે ભયાવહ. કમળપત્ર સમાન નેત્રો ધરાવતો એ વીર આ ધરતી પર વસતો હતો.
Verse 74
जज्ञिरे वसवस्त्वष्टौ गज़ायां शान्तनो: सुता: | वसिष्ठस्य च शापेन नियोगाद् वासवस्य च,महर्षि वसिष्ठके शाप और इन्द्रके आदेशसे आठों वसु गंगाजीके गर्भसे राजा शान्तनुके पुत्ररूपमें उत्पन्न हुए
વૈશંપાયન બોલ્યા—મહર્ષિ વસિષ્ઠના શાપથી અને વાસવ (ઇન્દ્ર)ના આદેશથી, આઠેય વસુ ગંગાના ગર્ભમાંથી રાજા શાંતનુના પુત્રરૂપે જન્મ્યા.
Verse 75
तेषामवरजो भीष्म: कुरूणामभयंकर: । मतिमान् वेदविद् वाग्मी शत्रुपक्षक्षयंकर:
તેમામાં સૌથી નાનો ભીષ્મ હતો—જેણે કુરુવંશને નિર્ભય બનાવ્યો. તે અત્યંત બુદ્ધિમાન, વેદવિદ્, વાક્પટુ અને શત્રુપક્ષનો સંહાર કરનાર હતો.
Verse 76
जामदग्न्येन रामेण सर्वास्त्रिविदुषां वर: । योब्युध्यत महातेजा भार्गवेण महात्मना
સર્વ অস্ত્રવિદ્યા જાણનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ મહાતેજસ્વી ભીષ્મ ભૃગુવંશીય મહાત્મા જામદગ્ન્ય રામ (પરશુરામ) સાથે યુદ્ધ કરવા ઊભો થયો હતો.
Verse 77
यस्तु राजन् कृपो नाम ब्रह्मूर्षिरभवत् क्षितौ । रुद्राणां तु गणाद् विद्धि सम्भूतमतिपौरुषम्
હે રાજન! પૃથ્વી પર કૃપ નામે પ્રસિદ્ધ જે બ્રહ્મર્ષિ પ્રગટ થયા, તેમનું પરાક્રમ અપર હતું. તેમને રુદ્રગણના અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણો.
Verse 78
शकुनिर्नाम यस्त्वासीद् राजा लोके महारथ: । द्वापरं विद्धि तं राजन् सम्भूतमरिमर्दनम्
હે રાજન! આ લોકમાં મહારથી રાજા શકુની નામે જે પ્રસિદ્ધ હતો, તેને દ્વાપરયુગના અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો જાણો. તે શત્રુઓના ગર્વને મર્દન કરનાર હતો.
Verse 79
सात्यकि: सत्यसन्धश्न योडसौ वृष्णिकुलोद्वह: । पक्षात् स जज्ञे मरुतां देवानामरिमर्दन:,वृष्णिवंशका भार वहन करनेवाले जो सत्यप्रतिज्ञ शत्रुमर्दन सात्यकि थे, वे मरुत्- देवताओंके अंशसे उत्पन्न हुए थे
વૃષ્ણિકુલનો ભાર વહન કરનાર, સત્યપ્રતિજ્ઞ અને શત્રુમર્દન સાત્યકી—તે મરુત્ દેવતાઓના અંશમાંથી જન્મેલો હતો.
Verse 80
द्रुपदश्चैव राजर्षिसतत एवाभवद् गणात् | मानुषे नृप लोकेडस्मिन् सर्वशस्त्रभूृतां वर:,राजा जनमेजय! सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ राजर्षि द्रपद भी इस मनुष्यलोकमें उस मरुदगणसे ही उत्पन्न हुए थे
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજા જનમેજય! આ માનવલોકમાં રાજર્ષિ દ્રુપદ સદા સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતા; જાણો, તેઓ એ જ મરુદ્ગણમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા.
Verse 81
ततश्न कृतवर्माणं विद्धि राजज्जनाधिपम् । तमप्रतिमकर्माणि क्षत्रियर्षभसत्तमम्,महाराज! अनुपम कर्म करनेवाले, क्षत्रियोंमें श्रेष्ठ राजा कृतवर्माको भी तुम मरुदगणोंसे ही उत्पन्न मानो
પછી, હે રાજન! જનાધિપ કૃતવર્માને પણ જાણો—જેનાં કર્મ અપ્રતિમ છે, જે ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ વૃષભ છે. મહારાજ! એ અનુપમ કર્મવાળા કૃતવર્માને પણ મરુદ્ગણમાંથી ઉત્પન્ન માનજો.
Verse 82
मरुतां तु गणाद् विद्धि संजातमरिमर्दनम् | विराट नाम राजानं परराष्ट्प्रतापनम्,शत्रुराष्ट्रको संताप देनेवाले शत्रुमर्दन राजा विराटको भी मरुदगणोंसे ही उत्पन्न समझो
મરુતોના ગણમાંથી ઉત્પન્ન થયો એમ જાણો—શત્રુઓને મર્દન કરનાર ‘વિરાટ’ નામનો રાજા, જે પરરાષ્ટ્રોને સંતાપ આપનાર હતો.
Verse 83
अरिष्ायास्तु यः पुत्रो हंस इत्यभिविश्रुत: । स गन्धर्वपतिर्जज्ञे कुरुवंशविवर्धन:
અરિષ્ટાનો જે પુત્ર ‘હંસ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો, તે ગંધર્વોના અધિપતિ રૂપે જન્મ્યો અને કુરુવંશનો વર્ધક બન્યો.
Verse 84
धृतराष्ट्र इति ख्यात: कृष्णद्वैपायनात्मज: । दीर्घबाहुर्महातेजा: प्रज्ञाचक्षुर्नराधिप:
તે ‘ધૃતરાષ્ટ્ર’ નામે ખ્યાત થયો—કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) નો પુત્ર. દીર્ઘબાહુ, મહાતેજસ્વી, અને પ્રજ્ઞા જ જેના નેત્ર—એવો તે નરાધિપ હતો.
Verse 85
मातुर्दोषादृषे: कोपादनन््ध एव व्यजायत | अरिष्टाका पुत्र जो हंस नामसे विख्यात गन्धर्वराज था
વૈશંપાયન બોલ્યા—માતાના દોષ અને ઋષિના ક્રોધથી તે અંધ જ જન્મ્યો. અરિષ્ટકાનો પુત્ર ‘હંસ’ નામે વિખ્યાત ગંધર્વરાજ, એ જ વ્યાસનો પુત્ર બની કુરુવંશની વૃદ્ધિ કરનાર ‘ધૃતરાષ્ટ્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. ધૃતરાષ્ટ્રની બાહુઓ અત્યંત વિશાળ હતી; તે મહાતેજસ્વી રાજા હોવા છતાં ‘પ્રજ્ઞાચક્ષુ’—અર્થાત્ અંધ—હતો. આમ માતૃદોષ અને મહર્ષિના કોપથી તે દૃષ્ટિવિહિન જન્મ્યો. તેનો કનિષ્ઠ ભાઈ મહાસત્ત્વ અને મહાબળવાળો ‘પાંડુ’ નામે વિખ્યાત થયો—સત્ય અને ધર્મમાં રત, આચરણથી પવિત્ર. અને વિદુરને—બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ સૌભાગ્યશાળી—આ લોકમાં ધર્મના અંશથી જન્મેલો, સૂર્યપુત્ર જાણો.
Verse 86
स पाण्डुरिति विख्यात: सत्यधर्मरत: शुचि: । अत्रेस्तु- सुमहाभागं पुत्र पुत्रवतां वरम् । विदुरं विद्धि तं लोके जात॑ बुद्धिमतां वरम्
તે ‘પાંડુ’ નામે વિખ્યાત થયો—સત્ય અને ધર્મમાં રત, આચરણથી પવિત્ર. અને વિદુરને આ લોકમાં પરમ સૌભાગ્યશાળી જાણો—પુત્રવંતોમાં શ્રેષ્ઠ, બુદ્ધિમાનોમાં અગ્રગણ્ય—ધર્મના અંશથી જન્મેલો, સૂર્યપુત્ર.
Verse 87
कलेरंशस्तु संजज्ञे भुवि दुर्योधनो नृप: । दुर्बृद्धिर्दुर्मतिश्वैव कुरूणामयशस्कर:,खोटी बुद्धि और दूषित विचारवाले कुरुकुलकलंक राजा दुर्योधनके रूपमें इस पृथ्वीपर कलिका अंश ही उत्पन्न हुआ था
આ પૃથ્વી પર રાજા દુર્યોધન કલિના અંશરૂપે જન્મ્યો—દુર્બુદ્ધિ અને દુષિત વિચારવાળો, કુરુવંશને અપયશ આપનાર.
Verse 88
जगतो यस्तु सर्वस्य विद्विष्ट: कलिपूरुष: । य: सर्वा घातयामास पृथिवीं पृथिवीपते,राजन्! वह कलिस्वरूप पुरुष सबका द्वेषपात्र था। उसने सारी पृथ्वीके वीरोंको लड़ाकर मरवा दिया था
હે પૃથ્વીપતિ રાજન! તે કલિસ્વરૂપ પુરુષ સમગ્ર જગતનો દ્વેષપાત્ર હતો; એ જ પૃથ્વીના વીરોને પરસ્પર લડાવીને મરાવી દીધા.
Verse 89
उद्दीपितं येन वैरं भूतान्तकरणं महत् | पौलस्त्या भ्रातरश्नास्य जज्ञिरे मनुजेष्विह
એના દ્વારા વૈરનો મહાપ્રચંડ અગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો—જે અસંખ્ય પ્રાણીઓના વિનાશનું કારણ બન્યો. અને અહીં મનુષ્યલોકમાં તેના ભાઈઓ પુલસ્ત્યવંશના રાક્ષસરૂપે જન્મ્યા.
Verse 90
शतं दुःशासनादीनां सर्वेषां क्रूरकर्मणाम् । दुर्मुखो दुःसहश्नैव ये चान्ये नानुकीर्तिता:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—દુઃશાસનથી આરંભ કરીને તેમની સંખ્યા પૂરી સો હતી; બધા જ ક્રૂર કર્મ કરનારા હતા. તેમાં દુર્મુખ, દુઃસહ અને અન્ય અનેક હતા, જેમનાં નામ અહીં ઉચ્ચાર્યાં નથી.
Verse 91
दुर्योधनसहायास्ते पौलस्त्या भरतर्षभ । वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्न धार्तराष्ट्र: शताधिक:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે પૌલસ્ત્યવંશજ સત્તાઓ દુર્યોધનના સહાયક હતા. અને વૈશ્યા સ્ત્રીથી જન્મેલો યુયુત્સુ પણ ધૃતરાષ્ટ્રનો જ પુત્ર હતો; તેથી ગણતરી સોથી વધુ થઈ.
Verse 92
जनमेजय उवाच ज्येष्ठानुज्येष्ठतामेषां नामधेयानि वा विभो । धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामानुपूर्व्येण कीर्तय,जनमेजयने कहा--प्रभो! धृतराष्ट्रके जो सौ पुत्र थे, उनके नाम मुझे बड़े-छोटेके क्रमसे एक-एक करके बताइये
જનમેજય બોલ્યો—પ્રભુ! ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોના નામ અને તેમની જ્યેષ્ઠ-કનિષ્ઠતા ક્રમસર મને એક-એક કરીને કહો.
Verse 93
वैशम्पायन उवाच दुर्योधनो युयुत्सुश्न राजन् दुःशासनस्तथा । दुःसहो दुःशलश्चैव दुर्मुखश्च॒ तथापर:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન! (ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોમાં) દુર્યોધન, યુયુત્સુ અને દુઃશાસન; તેમજ દુઃસહ, દુઃશલા, દુર્મુખ અને એક અન્ય પણ હતો.
Verse 94
विविंशतिर्विकर्णश्व जलसन्ध: सुलोचन: । विन्दानुविन्दी दुर्धर्ष: सुबाहुर्दुष्प्रधर्षण:
વિવિંશતિ, વિકર્ણ, જલસંધ, સુલોચન; વિંદ અને અનુવિંદ; દુર્ધર્ષ, સુબાહુ અને દુષ્પ્રધર્ષણ—આ પણ હતા.
Verse 95
दुर्मर्षणो दुर्मुखश्न दुष्कर्ण: कर्ण एव च । चित्रोपचित्रौ चित्राक्षक्षारुक्षित्राड्रदश्ष ह
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેમામાં દુર્મર્ષણ, દુર્મુખ, દુષ્કર્ણ અને કર્ણ હતા; તેમજ ચિત્રોપચિત્ર, ચિત્રાક્ષ, ક્ષારુક્ષિત્ર અને અદ્રદશ પણ હતા.
Verse 96
दुर्मदो दुष्प्रधर्षश्व विवित्सुर्विकट: सम: । ऊर्णनाभ: पद्मनाभस्तथा नन्दोपनन्दकौ
વૈશંપાયન બોલ્યા—દુર્મદ, દુષ્પ્રધર્ષ, વિવિત્સુ, વિકટ, સમ; ઊર્ણનાભ, પદ્મનાભ; તથા નંદ અને ઉપનંદ પણ હતા.
Verse 97
सेनापति: सुषेणश्न॒ कुण्डोदरमहोदरौ । चित्रबाहुश्नित्रवर्मा सुवर्मा दुर्विरोचन:
વૈશંપાયન બોલ્યા—સેનાપતિ સુષેણ; અને કુંડોદર તથા મહોદર—એ બે; તેમજ ચિત્રબાહુ, ચિત્રવર્મા, સુવર્મા અને દુર્વિરોચન પણ હતા.
Verse 98
अयोबाहुर्महाबाहुश्रित्रचापसुकुण्डलौ । भीमवेगो भीमबलो बलाकी भीमविक्रमौ
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેઓ અયોબાહુ અને મહાબાહુ હતા, વિચિત્ર ધનુષો અને સુંદર કુંડળોથી શોભિત; ભીમવેગ અને ભીમબળવાળા, બલાકી સમા ઝડપી ધાવનારા, અને પરાક્રમે ભીમ।
Verse 99
उग्रायुधो भीमशर: कनकायुर्दढायुध: । दृढवर्मा दृढक्षत्र: सोमकीर्तिरनूदर:
વૈશંપાયન બોલ્યા—ઉગ્રાયુધ, ભીમશર, કનકાયુ અને દૃઢાયુધ હતા; તેમજ દૃઢવર્મા, દૃઢક્ષત્ર, સોમકીર્તિ અને અનૂદર પણ હતા.
Verse 100
जरासन्धो दृढसन्ध: सत्यसन्ध: सहस्रवाक् । उग्रश्नवा उग्रसेन: क्षेममूर्तिस्तथैव च
જરાસંધ; દૃઢસંધ—સંધિઓમાં અડગ; સત્યસંધ—પ્રતિજ્ઞામાં સત્યનિષ્ઠ; સહસ્રવાક્—હજાર વચનો માટે પ્રસિદ્ધ; તેમજ ઉગ્રશ્નવા, ઉગ્રસેન અને ક્ષેમમૂર્તિ પણ હતા।
Verse 101
अपराजित: पण्डितको विशालाक्षो दुराधन:
તે અપરાજિત, પંડિત, વિશાળ નેત્રોવાળો અને વશ કરવો દુષ્કર હતો।
Verse 102
दृढ्हस्त: सुहस्तश्न॒ वातवेगसुवर्चसौ । आदित्यकेतुर्बह्वाशी नागदत्तानुयायिनौ
દૃઢહસ્ત અને સુહસ્ત; વાતવેગ અને સુવર્ચસ; આદિત્યકેતુ અને બહ્વાશી; તેમજ નાગદત્તના અનુયાયીઓ પણ હતા।
Verse 103
कवची निषज्जी दण्डी दण्डधारो धरनुग्रहः । उग्रो भीमरथो वीरो वीरबाहुरलोलुप:
તે કવચધારી અને સદા સજ્જ; દંડધારી અને દંડ ચલાવવામાં નિપુણ; ધરતીનો ઉપકારક હતો। ઉગ્ર, ભીમરથ, વીર—વીરબાહુ અને અલોલુપ હતો।
Verse 104
अभयो रौद्रकर्मा च तथा दृढरथश्न यः । अनाधृष्य: कुण्डभेदी विरावी दीर्घलोचन:
અભય—રૌદ્રકર્મા; તેમજ દૃઢરથ; અનાધૃષ્ય કુણ્ડભેદી; વિરાવી અને દીર્ઘલોચન પણ હતા।
Verse 105
दीर्घबाहुर्महाबाहुर्व्यूडोरु: कनकाज्भद: । कुण्डजश्ित्रकश्चैव द:ःशला च शताधिका
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન! તે સંતાનોમાં દીર્ઘબાહુ, મહાબાહુ, વ્યૂઢોરુ અને કનકાંગદ હતા; તેમજ કુણ્ડજ અને ચિત્રક પણ; અને દુઃશલા—આ સિવાય સોથી વધુ અન્ય પણ હતા.
Verse 106
वैशम्पायनजी बोले--राजन्! सुनो--१ दुर्योधन
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન! સાંભળો—ધૃતરાષ્ટ્રના સો પુત્રો ગણાયા છે; અને વૈશ્યા સ્ત્રીના ગર્ભથી જન્મેલો યુયુત્સુ પણ ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર હોવાથી સંખ્યા સોથી વધુ થઈ. તેથી, રાજન, એકસો એક પુત્ર અને એક કન્યા—દુઃશલા—પ્રકીર્તિત છે.
Verse 107
नामथधेयानुपूर्व्या च ज्येष्ठानुज्जेष्ठतां विदु: । सर्वे त्वतिरथा: शूरा: सर्वे युद्धविशारदा:
નામો જે ક્રમે કહ્યા છે, વિદ્વાનો એ જ ક્રમે તેમને જ્યેષ્ઠ-કનિષ્ઠ માને છે. તેઓ બધા અતિરથ, શૂરવીર અને યુદ્ધવિદ્યામાં નિપુણ હતા.
Verse 108
सर्वे वेदविदश्नैव राजच्छास्त्रे च पारगा: । सर्वे संग्रामविद्यासु विद्याभिजनशोभिन:
તેઓ બધા વેદવિદ હતા અને રાજશાસ્ત્રમાં પારંગત હતા. તેઓ બધા સંગ્રામવિદ્યામાં પ્રવીણ હતા અને ઉત્તમ વિદ્યા તથા ઉત્તમ કુળથી શોભિત હતા.
Verse 109
सर्वेषामनुरूपाश्न कृता दारा महीपते । दुःशलां समये राजन् सिन्धुराजाय कौरव:
મહીપતિ! તેઓ સૌના યોગ્ય સ્ત્રીઓ સાથે વિવાહ કરાયા. અને રાજન, સમય આવતાં કૌરવે પોતાની બહેન દુઃશલાનું વિવાહ સિંધુરાજ સાથે કરી દીધું.
Verse 110
जयद्रथाय प्रददौ सौबलानुमते तदा । धर्मस्यांशं तु राजानं विद्धि राजन् युधिष्ठिरम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ત્યારે સૌબલ (શકુની)ની સંમતિથી તેણે (પોતાની બહેનને) સિંધુરાજ જયદ્રથને વિવાહમાં આપી. અને હે રાજન, યુધિષ્ઠિરને ધર્મનો જ અંશ જાણો.
Verse 111
भीमसेनं तु वातस्य देवराजस्य चार्जुनम् । अश्रिनोस्तु तथैवांशौ रूपेणाप्रतिमौ भुवि
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ભીમસેનને વાયુનો અંશ અને અર્જુનને દેવરાજ ઇન્દ્રનો અંશ જાણો. તેમ જ નકુલ અને સહદેવ અશ્વિનીકુમારોના અંશ—રૂપે પૃથ્વી પર અપ્રતિમ.
Verse 112
नकुल: सहदेवश्व सर्वभूतमनोहरौ । यस्तु वर्चा इति ख्यात: सोमपुत्र: प्रतापवान्
નકુલ અને સહદેવ સર્વ પ્રાણીઓના મનને મોહી લેતા હતા. અને ‘વર્ચા’ નામે પ્રસિદ્ધ, સોમ (ચંદ્ર)નો પ્રતાપી પુત્ર—
Verse 113
सोअभिमन्युर्बृहत्कीर्तिर्जुनस्य सुतो5भवत् । यस्यावतरणे राजन् सुरान् सोमो5ब्रवीदिदम्
એ અભિમન્યુ—મહાકીર્તિવાળો—અર્જુનનો પુત્ર થયો. હે રાજન, જેના અવતરણ સમયે સોમ (ચંદ્ર) દેવોને આ રીતે બોલ્યો—
Verse 114
नाहं दद्यां प्रियं पुत्र मम प्राणैर्गरीयसम् । समय: क्रियतामेष न शक््यमतिवर्तितुम्
“મારો પ્રિય પુત્ર મને મારા પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે; તેથી હું તેને ઘણા દિવસો માટે આપી શકતો નથી. તેના મર્ત્યલોકમાં નિવાસ માટે એક નિશ્ચિત સમય નક્કી કરવો—તે મર્યાદા લંઘી શકાશે નહીં.”
Verse 115
सुरकार्य हि नः कार्यमसुराणां क्षितौ वध: । तत्र यास्यत्ययं वर्चा न च स्थास्यति वै चिरम्
પૃથ્વી પર અસુરોનો વધ કરવો દેવતાઓનું જ કાર્ય છે અને તે આપણાં સૌ માટે કર્તવ્ય છે. તેથી તે કાર્યસિદ્ધિ માટે આ વર્ચા પણ ત્યાં અવશ્ય જશે; પરંતુ ત્યાં લાંબો સમય ટકી શકશે નહીં.
Verse 116
ऐन्द्रिनरस्तु भविता यस्य नारायण: सखा । सोर्ड्जुनेत्यभिविख्यात: पाण्डो: पुत्र: प्रतापवान्
જેનાં સખા નારાયણ છે અને જે ઇન્દ્રના અંશથી યુક્ત એવા નર ભગવાન પૃથ્વી પર અવતરીશે. ત્યાં તેઓ ‘અર્જુન’ નામે વિખ્યાત થશે અને પાંડુના પ્રતિાપી પુત્ર ગણાશે.
Verse 117
तस्यायं भविता पुत्रो बालो भुवि महारथ: । ततः: षोडश वर्षाणि स्थास्यत्यमरसत्तमा:
હે અમરશ્રેષ્ઠો! આ વર્ચા પૃથ્વી પર તે અર્જુનનો પુત્ર થશે, જે બાળપણમાં જ મહારથી તરીકે માન્ય થશે. જન્મ પછી સોળ વર્ષની વય સુધી તે ત્યાં રહેશે.
Verse 118
अस्य षोडशवर्षस्य स संग्रामो भविष्यति । यत्रांशा व: करिष्यन्ति कर्म वीरनिषूदनम्
આના સોળમા વર્ષે તે મહાસંગ્રામ થશે; જેમાં તમારાં અંશથી ઉત્પન્ન થયેલા વીર પુરુષો શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર અદ્ભુત પરાક્રમ પ્રગટ કરશે.
Verse 119
नरनारायणाभ्यां तु स संग्रामो विना कृत: । चक्रव्यूहं समास्थाय योधयिष्यन्ति व: सुरा:
હે દેવતાઓ! નર અને નારાયણ વિના પણ તે સંગ્રામ થશે. શત્રુપક્ષ ચક્રવ્યૂહ રચીને તમારાં સાથે યુદ્ધ કરશે.
Verse 120
विमुखाउ्छात्रवान् सर्वान् कारयिष्यति मे सुत: । बाल: प्रविश्य च व्यूहमभेद्यं विचरिष्यति
વૈશંપાયન બોલ્યા— “મારો પુત્ર તે સર્વ શત્રુઓને વિમુખ કરી દેશે; તેમનો ગર્વ અને રક્ષણકવચ છીનવી તેમને યુદ્ધમાંથી હાંકી કાઢશે. બાલક હોવા છતાં તે અભેદ્ય વ્યૂહમાં પ્રવેશ કરીને તેની અંદર નિર્ભયપણે વિહરશે.”
Verse 121
महारथानां वीराणां कदनं च करिष्यति । सर्वेषामेव शत्रूणां चतुर्थाशं नयिष्यति
“તે મહારથી વીરોનો સંહાર કરશે અને સર્વ શત્રુઓના એક ચોથા ભાગને મૃત્યુલોકમાં પહોંચાડશે.”
Verse 122
दिनार्थेन महाबाहु: प्रेतराजपुरं प्रति । ततो महारथैवीरि: समेत्य बहुशो रणे
“અડધા દિવસે જ મહાબાહુ વીરે અનેકને પ્રેતરાજ યમના નગર તરફ મોકલી દેશે; ત્યારબાદ અનેક મહારથી વીરો એકત્ર થઈ યુદ્ધમાં વારંવાર તેના પર તૂટી પડશે.”
Verse 123
दिनक्षये महाबाहुर्मया भूय: समेष्यति । एकं वंशकरं पुत्र वीर॑ वै जनयिष्यति
“દિવસના અંતે તે મહાબાહુ વીરો ફરી મારી સાથે મળશે. તે એક જ વંશપ્રવર્તક વીર પુત્રને જન્મ આપશે.”
Verse 124
प्रणष्टं भारतं वंशं स भूयो धारयिष्यति । एतत् सोमवच: श्रुत्वा तथास्त्विति दिवौकस:
“તે વિનષ્ટ થયેલ ભારત વંશને ફરી ધારણ કરશે.” સોમના આ વચન સાંભળી દેવતાઓએ “તથાસ્તુ” કહી સંમતિ આપી.
Verse 125
प्रत्यूचु: सहिता: सर्वे ताराधिपमपूजयन् । एवं ते कथितं राजंस्तव जन्म पितु: पितु:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—બધા દેવતાઓ એકસાથે ‘તથાસ્તુ’ કહી સંમતિ આપીને તારાધિપતિ ચંદ્રમાની પૂજા કરવા લાગ્યા. હે રાજન! આ રીતે મેં તને તારા પિતાના પિતાના (પિતામહના) જન્મનો વર્ણન કહ્યો—જ્યાં દૈવી અનુમતિ અને વિશ્વવ્યવસ્થાપ્રતિ આદર રાજવંશની પરંપરા આગળ ધપાવે છે.
Verse 126
अन्नेर्भागं तु विद्धि त्वं धृष्टद्युम्न॑ं महारथम् । शिखण्डिनमथो राजन स्त्रीपूर्व विद्धि राक्षमम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—મહારથી ધૃષ્ટદ્યુમ્નને અગ્નિનો અંશ જાણ. અને હે રાજેન્દ્ર! શિખંડીને રાક્ષસ-અંશથી ઉત્પન્ન થયેલો જાણ—જે પહેલાં સ્ત્રીરૂપે જન્મ્યો હતો અને પછી પુરુષ થયો.
Verse 127
द्रौपदेयाश्व ये पडच बभूवुर्भरतर्षभ । विश्वान् देवगणान् विद्धि संजातान् भरतर्षभ,भरतर्षभ! तुम्हें मालूम होना चाहिये कि द्रौपदीके जो पाँच पुत्र थे, उनके रूपमें पाँच विश्वेदेवगण ही प्रकट हुए थे
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! દ્રૌપદીના જે પાંચ પુત્ર થયા, તેમને વિશ્વેદેવગણના જ પ્રાકટ્યરૂપ જાણ.
Verse 128
प्रतिविन्ध्य: सुतसोम: श्रुतकीर्तिस्तथापर: । नाकुलिस्तु शतानीक: श्रुतसेनश्न वीर्यवान्,उनके नाम क्रमशः इस प्रकार हैं--प्रतिविन्ध्य, सुतसोम, श्रुतकीर्ति, नकुलनन्दन शतानीक तथा पराक्रमी श्रुतसेन
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તેમનાં નામ ક્રમશઃ: પ્રતિવિંધ્ય, સુતસોમ, શ્રુતકીર્તિ; તેમજ નકુલપુત્ર શતાનીક અને પરાક્રમી શ્રુતસેન.
Verse 129
शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताभवत् । तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणासदृशी भुवि
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—યદુવંશમાં શૂર નામનો એક શ્રેષ્ઠ પુરુષ હતો; તે વસુદેવનો પિતા થયો. તેની પૃથા નામની એક કન્યા હતી, જેના સમાન રૂપવતી સ્ત્રી પૃથ્વી પર બીજી ન હતી.
Verse 130
पितुः स्वस्नीयपुत्राय सो5नपत्याय वीर्यवान् । अग्रमग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यस्य वै तदा
વૈશંપાયન બોલ્યા— પિતાની બહેનના પુત્રને નિઃસંતાન જોઈ તે પરાક્રમી પુરુષે અગાઉથી જ તેની સામે દૃઢ પ્રતિજ્ઞા કરી હતી— “મારું પ્રથમ સંતાન હું તને આપી દઈશ.”
Verse 131
अग्रजातेति तां कन्यां शूरो<नुग्रहकाड्क्षया । अददात् कुन्तिभोजाय स तां दुहितरं तदा
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે પ્રથમજાત કન્યા હોવાથી, અનુગ્રહ કરવાની ઇચ્છાથી શૂરસેને તે સમયે પોતાની પુત્રી રાજા કુંતિભોજને અર્પણ કરી.
Verse 132
सा नियुक्ता पितुर्गेहे ब्राह्मणातिथिपूजने । उग्र॑ पर्यचरद् घोरें ब्राह्मणं संशितव्रतम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— પિતાના ઘરમાં રહેતી વખતે પૃથાને બ્રાહ્મણો અને અતિથિઓના પૂજન-સત્કારનું કાર્ય સોંપાયું હતું. એક વખત તેણે કઠોર વ્રતધારી, ઉગ્ર અને ભયંકર સ્વભાવના એક બ્રાહ્મણ મહર્ષિની સેવા કરી.
Verse 133
निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदु: । तमुग्रं शंसितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयत्
વૈશંપાયન બોલ્યા— ધર્મ વિષયે પોતાનો નિશ્ચય ગુપ્ત રાખતા અને દુર્વાસા નામે પ્રસિદ્ધ એવા, ઉગ્ર છતાં પ્રશંસનીય આત્માવાળા તે મહર્ષિને પૃથાએ સર્વ પ્રયત્નોથી સંતોષ્યા.
Verse 134
तुष्टोडभिचारसंयुक्तमाचचक्षे यथाविधि । उवाच चैनां भगवान् प्रीतो5स्मि सुभगे तव
વૈશંપાયન બોલ્યા— સંતોષ પામીને તે મુનિએ વિધિપૂર્વક પ્રયોગ-સહિત એક મંત્ર તેણીને ઉપદેશ્યો અને પ્રસન્ન થઈ કહ્યું— “સુભગે! હું તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છું.”
Verse 135
य॑ य॑ देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । तस्य तस्य प्रसादात् त्वं देवि पुत्राउजनिष्यसि,'देवि! तुम इस मन्त्रद्वारा जिस-जिस देवताका आवाहन करोगी, उसी-उसीके कृपाप्रसादसे पुत्र उत्पन्न करोगी”
દેવી! તું આ મંત્ર વડે જે-જે દેવતાનું આવાહન કરીશ, તે-તે દેવતાના કૃપા-પ્રસાદથી તને પુત્રો જન્મશે.
Verse 136
एवमुक्ता च सा बाला तदा कौतूहलान्विता । कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी,दुर्वासाके ऐसा कहनेपर वह सती-साध्वी यशस्विनी बाला यद्यपि अभी कुमारी कन्या थी, तो भी कौतूहलवश उसने भगवान् सूर्यका आवाहन किया
દુર્વાસાએ એમ કહ્યે પછી તે યશસ્વિની સતી-સાધ્વી બાલા—જોકે હજી કુંવારી કન્યા હતી—તોય કૌતૂહલવશ ભગવાન સૂર્ય (અર્ક)નું આવાહન કરવા લાગી.
Verse 137
प्रकाशकर्ता भगवांस्तस्यां गर्भ दधौ तदा । अजीजनत् सुतं चास्यां सर्वशस्त्रभृतां वरम्
ત્યારે પ્રકાશકર્તા ભગવાન સૂર્યે તેના ગર્ભમાં ભ્રૂણ સ્થાપ્યું; અને તે ગર્ભથી તેણે એવો પુત્ર જન્માવ્યો, જે સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
Verse 138
सकुण्डलं सकवचं देवगर्भश्रियान्वितम् । दिवाकरसमं दीप्त्या चारुसर्वाजड़भूषितम्
તે કુંડળ અને કવચ સાથે જ પ્રગટ થયો. દેવસંતાનોમાં જે સહજ કાંતિ હોય છે, તેનાથી તે શોભિત હતો. પોતાના તેજથી તે સૂર્ય સમાન જણાતો હતો, અને તેના સર્વ અંગો મનોહર હતા, જે તેના સમગ્ર શરીરની શોભા વધારતા હતા.
Verse 139
निगूहमाना जात वै बन्धुपक्षभयात् तदा | उत्ससर्ज जले कुन्ती तं कुमारं यशस्विनम्,उस समय कुन्तीने पिता-माता आदि बान्धव-पक्षके भयसे उस यशस्वी कुमारको छिपाकर एक पेटीमें रखकर जलमें छोड़ दिया
ત્યારે કુંતીએ પિતા-માતા વગેરે બાંધવપક્ષના ભયથી તે યશસ્વી કુમારને છુપાવી (પેટીમાં મૂકી) જળમાં વહેતો મૂકી દીધો.
Verse 140
तमुत्सूष्टं जले गर्भ राधाभर्ता महायशा: । राधाया: कल्पयामास पुत्रं सोडधिरथस्तदा,जलमें छोड़े हुए उस बालकको राधाके पति महायशस्वी अधिरथ सूतने लेकर राधाकी गोदमें दे दिया और उसे राधाका पुत्र बना लिया
જળમાં ત્યજી દેવાયેલા તે શિશુને જોઈ રાધાના પતિ, મહાયશસ્વી સૂત અધિરથે તેને ઉઠાવી લીધો અને રાધાનો પુત્ર માનીને તેને રાધાની ગોદમાં આપ્યો।
Verse 141
चक्रतुर्नामधेयं च तस्य बालस्य तावुभौ । दम्पती वसुषेणेति दिक्षु सर्वासु विश्वुतम्,उन दोनों दम्पतिने उस बालकका नाम वसुषेण रखा। वह सम्पूर्ण दिशाओंमें भलीभाँति विख्यात था
તે દંપતીએ તે બાળકનું નામ પણ રાખ્યું—‘વસુષેણ’; અને તે સર્વ દિશાઓમાં પ્રસિદ્ધ થયો।
Verse 142
संवर्धमानो बलवान् स्वस्त्रिषूत्तमो5भवत् | वेदाड़ानि च सर्वाणि जजाप जयतां वर:
વધતો વધતો તે બળવાન થયો અને પોતાના અસ્ત્ર-શસ્ત્રોના પ્રયોગમાં ઉત્તમ બન્યો. વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે વીરએ સર્વ વેદાંગોનું પણ જપ-અધ્યયન કર્યું।
Verse 143
यस्मिन् काले जपन्नास्ते धीमान् सत्यपराक्रम: । नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत् तस्मिन् काले महात्मन:
વસુષેણ (કર્ણ) અત્યંત બુદ્ધિમાન અને સત્યપરાક્રમી હતો. જે સમયે તે જપમાં લીન રહેતો, તે મહાત્મા પાસે એવી કોઈ વસ્તુ ન હતી કે બ્રાહ્મણો માંગે તો તે દાન ન કરી દે।
Verse 144
तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा पुत्रार्थे भूतभावन: । ययाचे कुण्डले वीर॑ कवचं च सहाड्गजजम्
પુત્રના હિત માટે ભૂતભાવન ઇન્દ્રે બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને વીર કર્ણ પાસે તેના બંને કુંડળ અને શરીર સાથે સહજ જન્મેલું કવચ માગ્યું।
Verse 145
उत्कृत्य कर्णो ह्ददात् कवचं कुण्डले तथा । शक्ति शक्रो ददौ तस्मै विस्मितश्नलेदमब्रवीत्
વૈશંપાયન બોલ્યા— કર્ણે પોતાના શરીર સાથે ચોંટેલા સ્વાભાવિક કવચ અને કુંડળો ઉપાડી કાપી દાનમાં આપી દીધાં. તે જોઈ ઇન્દ્ર આશ્ચર્યચકિત થયો; તેણે કર્ણને એક દિવ્ય શક્તિ આપી અને કહ્યું— “દુર્ધર્ષ વીર! દેવ, અસુર, મનુષ્ય, ગંધર્વ, નાગ કે રાક્ષસ— એમમાંથી જેના પર તું આ શક્તિ ફેંકીશ, તે એક જણ નિશ્ચિત જ પ્રાણ ગુમાવશે.”
Verse 146
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । यस्मिन् क्षेप्स्यसि दुर्धर्ष स एको न भविष्यति
“દુર્ધર્ષ વીર! દેવ, અસુર, મનુષ્ય, ગંધર્વ, નાગ અને રાક્ષસ— એમમાંથી જેના પર તું આ অস্ত્ર ફેંકીશ, તે એક જણ જીવતો નહીં રહે.”
Verse 147
पुरा नाम च तस्यासीद् वसुषेण इति क्षितौ । ततो वैकर्तन: कर्ण: कर्मणा तेन सो5भवत्,पहले कर्णका नाम इस पृथ्वीपर वसुषेण था। फिर कवच और कुण्डल काटनेके कारण वह वैकर्तन नामसे प्रसिद्ध हुआ
પૂર્વે આ ધરતી પર તેનું નામ વસુષેણ હતું. પછી તે કર્મના કારણે— કવચ અને કુંડળ કાપી આપવાથી— કર્ણ ‘વૈકર્તન’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 148
आमुक्तकवचो वीरो यस्तु जज्ञे महायशा: । स कर्ण इति विख्यात: पृथाया: प्रथम: सुतः,जो महायशस्वी वीर कवच धारण किये हुए ही उत्पन्न हुआ, वह पृथाका प्रथम पुत्र कर्ण नामसे ही सर्वत्र विख्यात था
કવચ ધારણ કરીને જ જન્મેલો મહાયશસ્વી એ વીર, પૃથાનો પ્રથમ પુત્ર— ‘કર્ણ’ નામે સર્વત્ર વિખ્યાત હતો.
Verse 149
स तु सूतकुले वीरो ववृधे राजसत्तम | कर्ण नरवरश्रेष्ठ सर्वशस्त्रभूृतां वरम्,महाराज! वह वीर सूतकुलमें पाला-पोसा जाकर बड़ा हुआ था। नरश्रेष्ठ कर्ण सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ था
હે રાજશ્રેષ્ઠ! તે વીર સૂતકુળમાં ઉછરીને મોટો થયો. નરશ્રેષ્ઠ કર્ણ સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગણાતો હતો.
Verse 150
दुर्योधनस्यथ सचिवं मित्र शत्रुविनाशनम् | दिवाकरस्य त॑ विद्धि राजन्नंशमनुत्तमम्
તે દુર્યોધનનો મંત્રી અને મિત્ર હતો, તેમજ તેના શત્રુઓનો વિનાશ કરનાર પણ હતો. રાજન! કર્ણને તું સૂર્યદેવનો અનુત્તમ અંશ જાણ.
Verse 151
यस्तु नारायणो नाम देवदेव: सनातन: । तस्यांशो मानुषेष्वासीद् वासुदेव: प्रतापवान्
દેવોના પણ દેવ, સનાતન નારાયણ—તેમનો જ અંશ મનુષ્યોમાં પ્રતિાપી વાસુદેવ (શ્રીકૃષ્ણ) રૂપે પ્રગટ થયો.
Verse 152
शेषस्यांशश्ष नागस्य बलदेवो महाबल: । सनत्कुमार प्रद्युम्न॑ विद्धि राजन् महौजसम्,महाबली बलदेवजी शेषनागके अंश थे। राजन! महातेजस्वी प्रद्युम्मनको तुम सनत्कुमारका अंश जानो
મહાબલી બલદેવ શેષનાગનો અંશ હતો. અને રાજન! મહાતેજસ્વી પ્રદ્યુમ્નને તું સનત્કુમારનો અંશ જાણ.
Verse 153
एवमन्ये मनुष्येन्द्रा बहवों5शा दिवौकसाम् | जज्ञिरे वसुदेवस्य कुले कुलविवर्धना:
આ જ રીતે વસુદેવના વંશમાં અનેક અન્ય નરેન્દ્રો જન્મ્યા—તેઓ દેવતાઓના અંશ હતા; અને તેઓ સૌ પોતાના કુલને વધારનાર હતા.
Verse 154
गणस्त्वप्सरसां यो वै मया राजन प्रकीर्तित: । तस्य भाग: क्षितौ जज्ञे नियोगाद् वासवस्य ह,महाराज! मैंने अप्सराओोंके जिस समुदायका वर्णन किया है, उसका अंश भी इन्द्रके आदेशसे इस पृथ्वीपर उत्पन्न हुआ था
મહારાજ! મેં જે અપ્સરાઓના સમૂહનું વર્ણન કર્યું છે, તેનો એક ભાગ પણ વાસવ (ઇન્દ્ર)ના આદેશથી આ ધરતી પર જન્મ્યો હતો.
Verse 155
तानि षोडश देवीनां सहस्राणि नराधिप । बभूवुर्मानुषे लोके वासुदेवपरिग्रह:,नरेश्वर! वे अप्सराएँ मनुष्यलोकमें सोलह हजार देवियोंके रूपमें उत्पन्न हुई थीं, जो सब-की-सब भगवान् श्रीकृष्णकी पत्नियाँ हुईं
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે નરાધિપ! તે સોળ સહસ્ર અપ્સરાઓ માનવલોકમાં દેવીઓના રૂપે જન્મી, અને તે સર્વે વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણની પત્નીઓ બની.
Verse 156
श्रियस्तु भाग: संजज्ञे रत्यर्थ पृथिवीतले । भीष्मकस्य कुले साध्वी रुक्मिणी नाम नामत:
વૈશંપાયન બોલ્યા—પૃથ્વી પર લોકાનંદાર્થે શ્રી (લક્ષ્મી)નો એક અંશ જન્મ્યો; તે વિદર્ભરાજ ભીષ્મકના કુળમાં સતી-સાધ્વી રુક્મિણી નામે પ્રગટ થયો.
Verse 157
द्रौपदी त्वथ संजज्ञे शचीभागादनिन्दिता । द्रुपदस्य कुले कन्या वेदिमध्यादनिन्दिता
વૈશંપાયન બોલ્યા—પછી અનિંદિતા દ્રૌપદી શચીના અંશથી જન્મી. રાજા દ્રુપદના કુળમાં તે યજ્ઞવેદીના મધ્યમાંથી કન્યા રૂપે પ્રગટ થઈ.
Verse 158
नातिहस्वा न महती नीलोत्पलसुगन्धिनी । पद्मायताक्षी सुश्रोणी स्वसिताज्चितमूर्थजा
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે ન બહુ નાની હતી, ન બહુ મોટી. તેના અંગોમાંથી નીલકમળ જેવી સુગંધ પ્રસરી રહી હતી. તેના નેત્ર કમળદળ સમાન વિશાળ અને સુંદર હતા; તેની કટિ-નિતંબ મનોહર હતા; અને તેના કાળા, વાળાં વાળ અદભુત શોભા ધરાવતા હતા.
Verse 159
सर्वलक्षणसम्पूर्णा वैदूर्यमणिसंनिभा । पज्चानां पुरुषेन्द्राणां चित्तप्रमथनी रह:
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે સર્વ શુભ લક્ષણોથી પરિપૂર્ણ અને વૈદૂર્ય મણિ સમાન કાંતિમતી હતી. એકાંતમાં રહી તે પાંચ પુરુષેન્દ્ર પાંડવોના ચિત્તને સતત મોહીત અને વ્યાકુલ કરતી હતી.
Verse 160
सिद्धिर्धतिश्व ये देव्यौ पज्चानां मातरौ तु ते । कुन्ती माद्री च जज्ञाते मतिस्तु सुबलात्मजा
વૈશંપાયન બોલ્યા— ‘સિદ્ધિ’ અને ‘ધૃતિ’ નામની એ બે દેવીઓ જ પૃથ્વી પર અવતરી પાંચ પાંડવોની બે માતાઓ—કુંતી અને માદ્રી—રૂપે જન્મી. અને સુબલરાજની પુત્રી ગાંધારી રૂપે સ્વયં ‘મતિ’ દેવી પ્રગટ થઈ. આમ કુરુ–પાંડવ વંશની મુખ્ય માતાઓ સિદ્ધિ, ધૃતિ અને મતિ—આ દિવ્ય ગુણોની જ સાકાર અભિવ્યક્તિ ઠરે છે.
Verse 161
इति देवासुराणां ते गन्धर्वाप्सरसां तथा । अंशावतरणं राजन् राक्षसानां च कीर्तितम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— રાજન! આ રીતે દેવો અને અસુરોનું, તેમજ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓનું, અને રાક્ષસોનું પણ અંશાવતરણ તને વર્ણવવામાં આવ્યું છે.
Verse 162
ये पृथिव्यां समुद्भूता राजानो युद्ध दुर्मदा: । महात्मानो यदूनां च ये जाता विपुले कुले
વૈશંપાયન બોલ્યા— પૃથ્વી પર યુદ્ધના મદથી ઉન્મત્ત થઈ જે-જે રાજાઓ ઉત્પન્ન થયા, અને યાદવોના વિશાળ કુળમાં જે-જે મહાત્મા વીરો જન્મ્યા—તેમના સૌના સ્વરૂપ અને ઉદ્ભવ મેં પહેલેથી જ તને કહી દીધા છે. આ અંશાવતરણનો પ્રસંગ દોષદૃષ્ટિ છોડીને સાંભળવો જોઈએ; તે ધન, યશ, પુત્ર, આયુષ્ય અને વિજય આપનાર છે.
Verse 163
ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या मया ते परिकीर्तिता: । धन्यं यशस्यं पुत्रीयमायुष्यं विजयावहम् । इदमंशावतरणं श्रोतव्यमनसूयता
વૈશંપાયન બોલ્યા— બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય—આ બધાનું મેં તને વર્ણન કરી દીધું છે. આ અંશાવતરણનું આખ્યાન મંગલમય છે; તે ધન, યશ, પુત્ર, દીર્ઘ આયુષ્ય અને વિજય આપનાર છે. રાજન! તેને અનસૂયા—દોષદૃષ્ટિ અને ઈર્ષ્યા વિના—સાંભળવું જોઈએ.
Verse 164
अंशावतरणं श्रुत्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् । प्रभवाप्ययवित् प्राज्ञो न कृच्छेष्ववसीदति
દેવો, ગંધર્વો અને રાક્ષસોના આ અંશાવતરણને સાંભળીને, જગતના ઉત્પત્તિ-પ્રલયના અધಿಷ್ಠાન પરમાત્માને જાણનાર પ્રાજ્ઞ પુરુષ ભારે કષ્ટોમાં પણ ખચકાતો નથી.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how desire and immediacy can be reconciled with dharma: whether a union without the father’s immediate participation is legitimate, and which vivāha form is ethically permissible for a kṣatriya in this setting.
Ethical action is framed as context-sensitive: dharma is articulated through recognized social categories (vivāha types, varṇa appropriateness), but it is stabilized by truthful promises that protect vulnerable parties and secure legitimate succession.
There is no explicit phalaśruti formula; instead, a functional meta-commentary appears as Kaṇva’s validation and prophecy, which positions the union as dharmya and narratively anchors the future imperial outcome of their lineage.