Adhyaya 63

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ११३ श्लोक मिलाकर कुल ६४ ३ “लोक हैं) जा >> हु नाग त्रेषष्टितमोड्ध्याय: राजा उपरिचरका चरित्र तथा सत्यवती

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! ઉપરિચર નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજા હતા, જે નિત્ય ધર્મમાં સ્થિત રહેતા; અને કહેવાય છે કે મૃગયા (શિકાર) માટે સદા જવું તેમનું દૃઢ વ્રત હતું।

Verse 2

स चेदिविषयं रम्यं वसु: पौरवनन्दन: । इन्द्रोपदेशाज्जग्राह रमणीयं महीपति:,पौरवनन्दन राजा उपरिचर वसुने इन्द्रके कहनेसे अत्यन्त रमणीय चेदिदेशका राज्य स्वीकार किया था

પૌરવવંશના આનંદરૂપ વસુ રાજાએ ઇન્દ્રના ઉપદેશથી અતિ રમણીય ચેદિદેશનું રાજ્ય સ્વીકાર્યું।

Verse 3

तमाश्रमे न्यस्तशस्त्र निवसन्तं तपोनिधिम्‌ । देवा: शक्रपुरोगा वै राजानमुपतस्थिरे

એક સમયે રાજા (વસુ) શસ્ત્રો ત્યજી આશ્રમમાં નિવાસ કરતાં તપોનિધિ બની ગયા; ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) અગ્રેસર દેવતાઓ તે રાજા પાસે ઉપસ્થિત થયા।

Verse 4

इन्द्रत्वमहों राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै । त॑ सान्त्वेन नृपं साक्षात्‌ तपस: संन्यवर्तयन्‌

‘અહો! આ રાજા તપસ્યા દ્વારા ઇન્દ્રત્વ ઇચ્છે છે’ એમ વિચારી દેવતાઓ સ્વયં પ્રગટ થઈ સાંત્વના દ્વારા તે નૃપને તપસ્યાથી નિવૃત્ત કરાવ્યા।

Verse 5

देवा ऊचु: न संकीर्येत धर्मो5यं पृथिव्यां पृथिवीपते । त्वया हि धर्मो विधृतः कृत्स्नं धारयते जगत्‌

દેવોએ કહ્યું—હે પૃથ્વીપતે! એવી કાળજી રાખો કે આ ધરતી પર ધર્મમાં સંકરતા અને અવ્યવસ્થા ન ફેલાય. કારણ કે તમારા દ્વારા ધારિત ધર્મ જ સમગ્ર જગતને ધારણ કરે છે.

Verse 6

इन्द्र वाच लोके धर्म पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहित: । धर्मयुक्तस्ततो लोकान्‌ पुण्यान्‌ प्राप्स्यसि शाश्वतान्‌

ઇન્દ્રએ કહ્યું—રાજન! આ લોકમાં સદા નિયમિત અને સમાધાનચિત્ત રહી ધર્મનું પાલન કરો. ધર્મયુક્ત રહેશો તો તમે શાશ્વત પુણ્યલોકોને પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 7

दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखाभूतो मम प्रिय: । रम्य: पृथिव्यां यो देशस्तमावस नराधिप

વૈશંપાયને કહ્યું—હું સ્વર્ગમાં વસું છું અને તમે ભૂમિ પર; છતાં આજથી તમે મારા પ્રિય સખા બન્યા. હે નરાધિપ! પૃથ્વી પર જે દેશ સર્વથી રમ્ય અને સુંદર હોય, તેમાં નિવાસ કરો.

Verse 8

पशव्यश्रैव पुण्यश्च प्रभूतधनधान्यवान्‌ । स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्न भोग्यैर्भूमिगुणैर्युत:

વૈશંપાયને કહ્યું—તે પશુધનથી સમૃદ્ધ અને પુણ્યવાન હતો; તેની પાસે બહુ ધન અને ધાન્ય હતું. તે પોતાના રાજ્યનું રક્ષણ કરવા સમર્થ, સ્વભાવથી સૌમ્ય, અને ભૂમિના ભોગ્ય ગુણો તથા કુદરતી સમૃદ્ધિઓથી યુક્ત હતો.

Verse 9

अर्थवानेष देशो हि धनरत्नादिभिय्युत: । वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप

વૈશંપાયને કહ્યું—આ દેશ ખરેખર સમૃદ્ધ છે; ધન, રત્ન વગેરે વડે યુક્ત છે. અહીંની વસુધા પણ સંપત્તિથી પરિપૂર્ણ છે; તેથી હે ચેદિરાજ! ચેદીઓમાં નિવાસ કરો.

Verse 10

धर्मशीला जनपदा: सुसंतोषाश्न साधव: । न च मिथ्याप्रलापो>त्र स्वैरेष्वपि कुतोडन्यथा

વૈશંપાયન બોલ્યા—તે દેશના લોકો ધર્મશીલ, સંતોષી અને સાધુ હતા. ત્યાં ખોટો કે ફોકટ પ્રલાપ ન હતો; તો સ્વેચ્છાથી કરવાના વિષયોમાં પણ ધર્મથી વિમુખતા કેવી રીતે થાય?

Verse 11

न च पित्रा विभज्यन्ते पुत्रा गुरुहिते रता: । युज्जते धुरि नो गाश्न कृशान्‌ संधुक्षयन्ति च

વૈશંપાયન બોલ્યા—ગુરુહિતમાં રત પુત્રોને પિતા પણ અલગ પાડી ભેદભાવથી વહેંચતો નથી. આવા પુત્રો કામ માટે ધુરિમાં જોડવા યોગ્ય હોય છે; તેઓ કષ્ટથી ડરતા નથી અને અગ્નિ પણ પ્રજ્વલિત કરે છે—જે સેવા જરૂરી હોય તેમાં સદા તત્પર રહે છે.

Verse 12

सर्वे वर्णा: स्वधर्मस्था: सदा चेदिषु मानद । न ते>स्त्यविदितं किंचित्‌ त्रिषु लोकेषु यद्‌ भवेत्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે માનદ! ચેદિ દેશમાં બધા વર્ણો સદા પોતાના-પોતાના સ્વધર્મમાં સ્થિત રહે, તો ત્રણ લોકોમાં જે કંઈ બને તેમાંથી કશું પણ તને અજાણ રહેશે નહીં.

Verse 13

इस समय चेदिदेश पशुओंके लिये हितकर

વૈશંપાયન બોલ્યા—તે સમયે ચેદિ દેશ પશુઓ માટે હિતકર, પુણ્યપ્રદ, ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ અને સ્વર્ગસમાન સુખદ હોવાથી રક્ષણયોગ્ય હતો; તે સૌમ્ય હતો અને ભોગ્ય પદાર્થો તથા ભૂમિના ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત હતો. આ દેશ અનેક વસ્તુઓથી પરિપૂર્ણ, ધન-રત્નાદિથી સમૃદ્ધ છે; અહીંની વસુધા ખરેખર વसु (સંપત્તિ)થી ભરપૂર છે. તેથી તું ચેદિનો પાલક બનીને ત્યાં જ નિવાસ કર. ત્યાંના લોકો ધર્મશીલ, સંતોષી અને સાધુ છે; ત્યાં હાસ-પરिहासમાં પણ કોઈ ખોટું બોલતો નથી, તો અન્ય પ્રસંગે કેવી રીતે બોલે! પુત્રો સદા ગુરુજનોના હિતમાં રત રહે છે; પિતા જીવતા જ તેમનો ભાગલા પાડતો નથી. ત્યાંના લોકો બળદોને ભાર વહન માટે લગાડતા નથી અને દીન તથા અનાથનું પોષણ કરે છે. હે માનદ! ચેદિ દેશમાં બધા વર્ણો સદા પોતાના-પોતાના ધર્મમાં સ્થિત રહે છે; ત્રણ લોકમાં જે કંઈ બને તે ત્યાં રહેતાં પણ તારી પાસેથી છુપાશે નહીં—તું સર્વજ્ઞ રહેશે. અને મેં તને દેવોપભોગ્ય, સ્ફટિક સમ નિર્મળ, દિવ્ય, આકાશચારી અને વિશાળ એવું વિમાન ભેટ આપ્યું છે; મારા દ્વારા દત્ત તે વિમાન આકાશમાં તારી સેવામાં સદા હાજર રહેશે.

Verse 14

त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थित: । चरिष्यस्युपरिस्थो हि देवो विग्रहवानिव,सम्पूर्ण मनुष्योंमें एक तुम्हीं इस श्रेष्ठ विमानपर बैठकर मूर्तिमान्‌ देवताकी भाँति सबके ऊपर-ऊपर विचरोगे

વૈશંપાયન બોલ્યા—સમસ્ત મનુષ્યોમાં એક તું જ આ શ્રેષ્ઠ વિમાન પર આરુઢ થઈ, મૂર્તિમાન દેવતાની જેમ, સૌના ઉપર-ઉપર વિહરશે.

Verse 15

ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपंकजाम्‌ । धारयिष्यति संग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम्‌

હું તને આ વૈજયંતી માળા આપું છું—જેમાં ગૂંથાયેલા કમળ કદી મલિન થતા નથી. તું તેને ધારણ કરશ તો યુદ્ધમાં શસ્ત્રાસ્ત્રોના પ્રહારોમાંથી તને અક્ષત રાખશે.

Verse 16

लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप । इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत्‌,नरेश्वर! यह माला ही इन्द्रमालाके नामसे विख्यात होकर इस जगत्में तुम्हारी पहचान करानेके लिये परम धन्य एवं अनुपम चिह्न होगी

હે નરાધિપ! આ જ માળા અહીં તારો લક્ષણચિહ્ન બનશે. ‘ઇન્દ્રમાળા’ નામે વિખ્યાત આ મહાન, અપ્રતિમ અને પરમ ધન્ય માળા જગતમાં તારી ઓળખનું નિશાન થશે.

Verse 17

यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदन: । इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां प्रतिपालिनीम्‌

એવું કહી વૃત્રનિષૂદન ઇન્દ્રએ રાજાને સ્નેહોપહારરૂપે વાંસની એક યષ્ટિ આપી—ઇષ્ટપ્રદાનના હેતુથી, અને શિષ્ટ જનનું રક્ષણ કરનાર ચિહ્નરૂપે.

Verse 18

तस्या: शक्रस्य पूजार्थ भूमौ भूमिपतिस्तदा । प्रवेशं कारयामास गते संवत्सरे तदा,तदनन्तर एक वर्ष बीतनेपर भूपाल वसुने इन्द्रकी पूजाके लिये उस छड़ीको भूमिमें गाड़ दिया

પછી એક વર્ષ વીતી ગયા પછી, ભૂમિપતિ વસુએ શક્ર (ઇન્દ્ર)ની પૂજાર્થે તે યષ્ટિને ભૂમિમાં ગાડી સ્થાપિત કરાવી.

Verse 19

ततः प्रभृति चाद्यापि यष्टे: क्षितिपसत्तमै: । प्रवेश: क्रियते राजन्‌ यथा तेन प्रवर्तित:,राजन्‌! तबसे लेकर आजतक श्रेष्ठ राजाओंद्वारा छड़ी धरतीमें गाड़ी जाती है। वसुने जो प्रथा चला दी, वह अबतक चली आती है

હે રાજન! તે સમયથી લઈને આજ સુધી શ્રેષ્ઠ રાજાઓ દ્વારા યષ્ટિને ભૂમિમાં ગાડવાનો ‘પ્રવેશ’ વિધિ કરવામાં આવે છે—જેમ તેણે પ્રથમે પ્રవర્તિત કર્યો હતો. આમ વસુએ ચલાવેલી પ્રથા આજેય ચાલુ છે.

Verse 20

अपरेद्युस्ततस्तस्या: क्रियते<त्युच्छूयो नृपैः । अलंकृताया: पिटकैर्गन्धमाल्यैश्न भूषणै:

વૈશંપાયન બોલ્યા—બીજા દિવસે રાજાઓએ તે દંડને ત્યાંથી ઉઠાવી અત્યંત ઊંચા સ્થાને સ્થાપ્યો. પછી તેને વસ્ત્ર-આવરણ, સુગંધ, હાર અને આભૂષણોથી શોભાવ્યો.

Verse 21

माल्यदामपरिक्षिप्ता विधिवत्‌ क्रियतेडपि च । भगवान्‌ पूज्यते चात्र हंसरूपेण चेश्वर:

વૈશંપાયન બોલ્યા—દંડને વિધિપૂર્વક પુષ્પમાળા અને હારોથી વળગી સજાવવામાં આવ્યો અને નિર્ધારિત ક્રિયાઓ કરવામાં આવી. ત્યાં જ દેવેશ્વર ઇન્દ્રની હંસરূপે પૂજા થઈ.

Verse 22

स्वयमेव गृहीतेन वसो: प्रीत्या महात्मन: । सतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्टवा देव: कृतां शुभाम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—મહાત્મા વસુની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ મહેન્દ્રે સ્વયં પોતાના હાથે તે અર્પણ સ્વીકાર્યું. સત્પુરુષોની રીત મુજબ કરાયેલી તે શુભ પૂજા જોઈ દેવરાજ ઇન્દ્ર આનંદિત થયા.

Verse 23

वसुना राजमुख्येन प्रीतिमानब्रवीत्‌ प्रभु: । ये पूजयिष्यन्ति नरा राजानश्न महं मम

વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજમુખ્યા વસુથી પ્રસન્ન થઈ પ્રભુ ઇન્દ્ર બોલ્યા—“જે મનુષ્યો અને જે રાજાઓ મારી પૂજા કરશે,

Verse 24

कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नुटप: । तेषां श्रीरविजयश्रैव सराष्ट्राणां भविष्यति

વૈશંપાયન બોલ્યા—“અને જેમ ચેદિના અધિપતિ રાજા (ઉપરિચર વસુ) આનંદથી આ ઉત્સવનું આયોજન કરે છે, તેમ જ જે લોકો અને રાજાઓ આનંદથી તેને કરાવશે, તેમને તથા તેમના સમગ્ર રાજ્યને શ્રી અને વિજય પ્રાપ્ત થશે.”

Verse 25

तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति | एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप

આ રીતે તે જનપદ ઉત્તરોત્તર સમૃદ્ધ થશે અને પ્રજા આનંદિત રહેશે. હે રાજન, આ પ્રમાણે મહાત્મા મહેન્દ્ર (મઘવા ઇન્દ્ર)નું પ્રેમપૂર્વક યથોચિત સન્માન કરવામાં આવ્યું.

Verse 26

वसु: प्रीत्या मघवता महाराजो5भिसत्कृत: । उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नरा:

વૈશંપાયન બોલ્યા—મઘવા ઇન્દ્રએ મહારાજ વસુનું પ્રેમપૂર્વક ઉત્તમ રીતે સન્માન કર્યું. જે મનુષ્યો સદા શક્ર (ઇન્દ્ર)નો ઉત્સવ કરાવે છે, તેઓ ઇન્દ્રોત્સવ દ્વારા ઇન્દ્રનો વરદાન મેળવી એ જ ઉત્તમ ગતિ પામે છે, જે ભૂમિ-રત્નાદિ દાનના પુણ્યથી યુક્ત લોકો પામે છે.

Verse 27

भूमिरत्नादिभिदनिस्तथा पूज्या भवन्ति ते । वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन च

ભૂમિ, રત્નાદિ દાનોથી તેઓ પૂજ્ય બને છે; તેમ જ વરદાન આપવાથી, મહાયજ્ઞોથી અને શક્ર (ઇન્દ્ર)ના ઉત્સવથી પણ.

Verse 28

सम्पूजितो मघवता वसुश्नैदी श्वरो नृप: । पालयामास धर्मेण चेदिस्थ: पृथिवीमिमाम्‌,इन्द्रके द्वारा उपर्युक्त रूपसे सम्मानित चेदिराज वसुने चेदिदेशमें ही रहकर इस पृथ्वीका धर्मपूर्वक पालन किया

મઘવા ઇન્દ્ર દ્વારા યથોચિત રીતે પૂજિત થયેલા, શ્નૈદી વંશના અધિપતિ રાજા વસુ ચેદિ દેશમાં રહી આ પૃથ્વીનું ધર્મપૂર્વક પાલન કરવા લાગ્યા.

Verse 29

इन्द्रप्रीत्या चेदिपतिश्नकारेन्द्रमहं वसु: । पुत्राश्नास्य महावीर्या: पज्चासन्नमितौजस:

વૈશંપાયન બોલ્યા—ઇન્દ્રને પ્રસન્ન કરવા ચેદિરાજ વસુ નકારમાં દર વર્ષે ઇન્દ્રોત્સવ ઉજવતા. તેમના પાંચ પુત્રો હતા—બધા મહાવીર અને અપાર બળવાળા.

Verse 30

नानाराज्येषु च सुतान्‌ स सम्राडभ्यषेचयत्‌ । महारथो मागधानां विश्रुतो यो बृहद्रथ:,सम्राट्‌ वसुने विभिन्न राज्योंपर अपने पुत्रोंको अभिषिक्त कर दिया। उनमें महारथी बृहद्रथ मगध देशका विख्यात राजा हुआ

વૈશંપાયન બોલ્યા— તે સમ્રાટે વિવિધ રાજ્યોમાં પોતાના પુત્રોનો અભિષેક કરીને તેમને રાજા તરીકે સ્થાપ્યા. તેમામાં મગધ દેશનો વિખ્યાત મહારથી બૃહદ્રથ સમ્રાટ થયો.

Verse 31

प्रत्यग्रह: कुशाम्बश्व यमाहुर्मणिवाहनम्‌ । मावेल्लश्न यदुश्चैव राजन्यश्वापराजित:

વૈશંપાયન બોલ્યા— બીજા પુત્રનું નામ પ્રત્યગ્રહ હતું. ત્રીજો કુશાંબ હતો, જેને મણિવાહન પણ કહેતા. ચોથો માવેલ્લ હતો. પાંચમો રાજકુમાર યદુ— યુદ્ધમાં કદી પરાજિત ન થતો ક્ષત્રિય હતો.

Verse 32

एते तस्य सुता राजनू्‌ राजर्षेर्भूरितेजस: । न्‍्यवासयन्‌ नामभ्रि: स्वैस्ते देशांश्ष पुराणि च,राजा जनमेजय! महातेजस्वी राजर्षि वसुके इन पुत्रोंने अपने-अपने नामसे देश और नगर बसाये

વૈશંપાયન બોલ્યા— હે રાજા જનમેજય! આ તે મહાતેજસ્વી રાજર્ષિના પુત્રો હતા. તેમણે પોતાના-પોતાના નામે દેશો અને નગરો વસાવ્યાં.

Verse 33

वासवा: पड्च राजानः पृथग्वंशाश्व शाश्वता: | वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— વસુના પાંચ પુત્રો અલગ-અલગ દેશોના રાજા બન્યા અને તેમણે પોતાની-પોતાની શાશ્વત વંશપરંપરા ચલાવી. તેમામાં ચેદિરાજ વસુ ઇન્દ્રે આપેલા સ્ફટિકમણિમય વિમાન-પ્રાસાદમાં આકાશમાં જ નિવાસ કરતો. ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ તેની સેવામાં રહેતા; તેથી તે ‘ઉપરિચર’ નામે વિખ્યાત થયો.

Verse 34

उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम्‌ । राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ તે મહાત્મા નૃપની સેવા કરવા ઉપસ્થિત થયા. તેથી તેનું નામ ‘રાજોપરિચર’ એમ પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 35

पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तिमतीं गिरि: । अरौत्सीच्चेतनायुक्त: कामात्‌ कोलाहल: किल,उनकी राजधानीके समीप शुक्तिमती नदी बहती थी। एक समय कोलाहल नामक सचेतन पर्वतने कामवश उस दिव्यरूपधारिणी नदीको रोक लिया

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— તેની રાજધાનીની નજીક શુક્તિમતી નદી વહેતી હતી. કહે છે કે એક વખત ચેતનાયુક્ત ‘કોલાહલ’ નામના પર્વતે કામવશ તે દિવ્યરૂપધારિણી નદીનો પ્રવાહ અટકાવ્યો.

Verse 36

गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत्‌ । निश्षक्राम ततस्तेन प्रहारविवरेण सा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— નદીનો પ્રવાહ અટક્યો તે જોઈ ઉપરિચર વસુએ પોતાના પગથી કોલાહલ પર્વત પર પ્રહાર કર્યો. તે પ્રહારે પર્વતમાં ચીર પડ્યો અને તે ચીરમાંથી નદી બહાર નીકળી પૂર્વવત્ ફરી વહેવા લાગી.

Verse 37

तस्यां नद्यामजनयन्मिथुनं पर्वत: स्वयम्‌ । तस्माद्‌ विमोक्षणात्‌ प्रीता नदी राज्ञे न्‍्यवेदयत्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— તે નદીમાં પર્વતે પોતે જ જોડિયા સંતાન ઉત્પન્ન કર્યું. અવરોધમાંથી મુક્ત કરવાને કારણે પ્રસન્ન થયેલી નદીએ તે બંને સંતાનો રાજાને અર્પણ કર્યા.

Verse 38

यः पुमानभवत् तत्र तं स राजर्षिसत्तम: | वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिन्दम:,उनमें जो पुरुष था, उसे शत्रुओंका दमन करनेवाले धनदाता राजर्षिप्रवर वसुने अपना सेनापति बना लिया

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— તેમાં જે પુરુષ હતો, તેને શત્રુદમન કરનાર, ધનદાતા રાજર્ષિશ્રેષ્ઠ વસુએ પોતાનો સેનાપતિ બનાવ્યો.

Verse 39

चकार पत्नीं कन्यां तु तथा तां गिरिकां नृपः । वसो: पत्नी तु गिरिका कामकालं न्यवेदयत्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— અને જે કન્યા હતી, તેને નૃપે પત્ની બનાવી; તેનું નામ ગિરિકા હતું. વસુની પત્ની ગિરિકાએ ઋતુકાળ આવતાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની, પુત્રોત્પત્તિ-યોગ્ય સમયે રાજા સાથે સમાગમ કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી.

Verse 40

ऋतुकालमनुप्राप्ता सनाता पुंसवने शुचि: । तदह: पितरश्वैनमूचुर्जहि मृगानिति

વૈશંપાયન બોલ્યા—જ્યારે ગર્ભાધાનનો ઋતુકાળ આવ્યો અને તે સ્નાન કરીને પુંસવનવિધિ માટે શુદ્ધ થઈ, તે જ દિવસે પિતૃઓએ રાજાને કહ્યું—“હિંસક મૃગોનો વધ કર.” રાજાએ પિતૃઆજ્ઞાનો ભંગ ન કરતાં શિકાર માટે વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું; પરંતુ તેનું મન ગિરિકામાં જ અડગ રહ્યું.

Verse 41

त॑ राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वर | स पितृणां नियोगं तमनतिक्रम्य पार्थिव:

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ! તે સમયે પિતૃઓ તે રાજસત્તમ પર પ્રસન્ન હતા. પૃથ્વીપતિએ પિતૃનિયોગનો ભંગ ન કરતાં હિંસક મૃગોના વધ માટે વનમાં પ્રવેશ કર્યો; છતાં કામથી વ્યાકુળ થઈ તેનું મન ગિરિકામાં જ સ્થિર રહ્યું—જે સ્નાન કરીને ઋતુકાળે શુદ્ધ બની યોગ્ય સમયે સમાગમની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી ચૂકી હતી.

Verse 42

चकार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन्‌ | अतीवरूपसम्पन्नां साक्षाच्छियमिवापराम्‌

કામવશ રાજાએ શિકાર કર્યો અને ગિરિકાનું જ સતત સ્મરણ કરતો રહ્યો—અતિશય રૂપસંપન્ન, જાણે પ્રત્યક્ષ બીજી લક્ષ્મી હોય તેમ.

Verse 43

अशोकैश्नम्पकैश्वूतैरनेकैरतिमुक्तकै: । पुन्नागै: कर्णिकारैश्व वकुलैर्दिव्यपाटलै:

અશોક, ચંપક, આમ્ર, અનેક અતિમુક્તક લતાઓ, પુન્નાગ, કર્ણિકાર, વકુલ અને દિવ્ય પાટલ—આ બધાથી તે વન શોભિત હતું.

Verse 44

पाटलैनरिकेलैश्व चन्दनैश्नार्जुनैस्तथा । एतै रम्यैर्महावक्षै: पुण्यै: स्वादुफलैर्युतम्‌

પાટલ, નારિકેલ, ચંદન અને અર્જુન વગેરે રમ્ય, પવિત્ર, મહાવૃક્ષોથી—મીઠાં ફળોથી યુક્ત—તે વન ભરપૂર હતું.

Verse 45

कोकिलाकुलसंनादं मत्तभ्रमरनादितम्‌ । वसन्तकाले तत्‌ तस्य वन चैत्ररथोपमम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—વસંતઋતુમાં તેનું તે વન પ્રસિદ્ધ ચૈત્રરથ વન સમાન શોભતું હતું. કોયલોના સમૂહગાનથી તે ગુંજતું હતું અને મત્ત ભમરાઓના ગુંજનથી સર્વત્ર ભરાઈ ગયું હતું.

Verse 46

मन्मथाभिपरीतात्मा नापश्यद्‌ गिरिकां तदा । अपश्यन्‌ कामसंतप्तश्नरमाणो यदृच्छया

વૈશંપાયન બોલ્યા—મન્મથથી આક્રાંત મનવાળા રાજાએ તે સમયે ગિરિકાને જોયી નહીં. તેણીને ન જોઈ, કામતાપથી દગ્ધ થઈ, તે યદૃચ્છાએ અહીં-ત્યાં ફરવા લાગ્યો.

Verse 47

पुष्पसंछन्नशाखाग्रं पललवैरुपशोभितम्‌ । अशोकं स्तबकैश्छन्न॑ं रमणीयमपश्यत

વૈશંપાયન બોલ્યા—ફરતાં ફરતાં તેમણે એક રમણીય અશોકવૃક્ષ જોયું; તેની ડાળીઓના અગ્રભાગો પુષ્પોથી ઢંકાયેલા હતા, તે નવનવાં પલ્લવોથી શોભિત હતું અને ગુચ્છ-ગુચ્છ ફૂલોથી ભરપૂર આવરાયેલું હતું.

Verse 48

अधस्तात्‌ तस्य छायायां सुखासीनो नराधिप: । मधुगन्धैश्न संयुक्त पुष्पगन्धथमनोहरम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજા તે વૃક્ષની નીચે તેની છાયામાં સુખપૂર્વક બેઠા. તે સ્થાન મકરંદની મધુર સુગંધ અને પુષ્પસૌરભથી પરિપૂર્ણ હતું; જે મનને સહેજે મોહી લેતું હતું.

Verse 49

वायुना प्रेर्यमाणस्तु धूम्राय मुदमन्वगात्‌ । तस्य रेत: प्रचस्कन्द चरतो गहने वने

વૈશંપાયન બોલ્યા—કામને પ્રજ્વલિત કરનાર પવનથી પ્રેરાઈ રાજાનું મન રતિસુખ તરફ વળ્યું. આમ ઘન વનમાં ફરતાં ફરતાં તેનું વીર્ય અનાયાસે સ્ખલિત થયું.

Verse 50

स्कन्नमात्रं च तद्‌ रेतो वृक्षपत्रेण भूमिप: । प्रतिजग्राह मिथ्या मे न पतेद्‌ रेत इत्युत,उसके स्खलित होते ही राजाने यह सोचकर कि मेरा वीर्य व्यर्थ न जाय, उसे वृक्षके पत्तेपर उठा लिया

વીર્ય સ્ખલિત થતાં જ ભૂપતિએ ‘મારું બીજ વ્યર્થ ન જાય’ એમ વિચારી વૃક્ષના પાન પર તેને ઝીલી લીધું.

Verse 51

इदं मिथ्या परिस्कन्नं रेतो मे न भवेदिति । ऋतुश्न तस्या: पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभु:

પ્રભુએ વિચાર્યું—‘મારું આ સ્ખલિત વીર્ય વ્યર્થ ન થાય; અને મારી પત્નીનો ઋતુકાળ પણ નિષ્ફળ ન જાય.’

Verse 52

संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुन: पुनः । अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तम:

આ રીતે વિચારી રાજાએ વારંવાર મનન કર્યું; અને વીર્ય અમોઘ બની શકે એમ જાણી રાજશ્રેષ્ઠે તેને ફળદાયી કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 53

शुक्रप्रस्थापने काल॑ महिष्या: प्रसमीक्ष्य वै अभिमन्त्रयाथ तच्छुक्रमारात्‌ तिष्ठन्तमाशुगम्‌

મહિષીના ગર્ભાધાનનો યોગ્ય સમય જોઈ તેમણે તે વીર્યને પુત્રોત્પત્તિકારક મંત્રોથી અભિમંત્રિત કર્યું; પછી નજીક ઊભેલા ઝડપી શ્યેનને જોયો.

Verse 54

सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो गत्वा श्येनं ततोडब्रवीत्‌ । मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रे मम गृहं नय

ધર્મ-અર્થના સૂક્ષ્મ તત્ત્વો જાણનાર રાજા શ્યેન પાસે જઈ બોલ્યો—“સૌમ્ય! મારું પ્રિય કરવા માટે આ વીર્ય મારા ઘરે લઈ જા.”

Verse 55

गिरिकाया: प्रयच्छाशु तस्या हागर्तवमद्य वै । गृहीत्वा तत्‌ तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “ઝડપથી આ ગિરિકાને પહોંચાડ; કારણ કે આજ જ તેનો ઋતુકાળ છે.” તે બીજ લઈને વેગવાન શ્યેન (બાજ) તરત જ ઉડી ઊઠ્યો અને ઉતાવળે ત્યાંથી નીકળી ગયો.

Verse 56

जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगम: । तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथापर:,वह आकाशबचारी पक्षी सर्वोत्तम वेगका आश्रय ले उड़ा जा रहा था, इतनेहीमें एक दूसरे बाजने उसे आते देखा

આ આકાશચારી પક્ષી પરમ વેગ ધારણ કરીને દોડી ઊડ્યો. એટલામાં જ બીજા એક શ્યેન (બાજ) એ આવતો તે શ્યેન જોઈ લીધો.

Verse 57

अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्टवैवामिषशड्कया । तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ सम्प्रचक्रतु:

તેના પાસે માંસ હશે એવી શંકાથી તેને જોઈને જ બીજો બાજ તરત જ તેના પર તૂટી પડ્યો. પછી આકાશમાં બંનેએ ચાંચ-યુદ્ધ શરૂ કર્યું.

Verse 58

युध्यतोरपतदू रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि । तत्राद्विकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्‌ वराप्सरा:

બંને લડતા હતા ત્યારે તે બીજ યમુનાના જળમાં પડી ગયું. ત્યાં ‘અદ્રિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ એક શ્રેષ્ઠ અપ્સરા બ્રહ્મશાપથી માછલી બની યમુનામાં રહેતી હતી.

Verse 59

मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी । श्येनपादपरि भ्रष्ट तद्‌ वीर्यमथ वासवम्‌

યમુનામાં રહેનારી તે અપ્સરા શાપવશ માછલીભાવને પ્રાપ્ત થઈ હતી. એ સમયે શ્યેનના પંજામાંથી છૂટી પડેલું વાસવ (ઇન્દ્ર)-સંબંધિત તે બીજ યમુનામાં પડ્યું.

Verse 60

जग्राह तरसोपेत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी । कदाचिदपि मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविन:

વૈશંપાયન બોલ્યા—મત્સ્યરૂપ ધારણ કરેલી અદ્રિકા વેગથી આગળ આવી તેને ઝપટે લઈ ગઈ. પછી માછીમારીથી જીવન ચલાવતા માછીમારોએ તે માછલીને જાળમાં ફસાવી બાંધી; અને તેનું પેટ ચીરીને અંદરથી એક કન્યા અને એક પુત્રને જોયા—યમુનાના જળમાં કામ અને દૈવનું આ અદ્ભુત પરિણામ પ્રગટ થયું.

Verse 61

मासे च दशमे प्राप्तेतदा भरतसत्तम । उज्जहुरुदरात्‌ तस्याः स्त्री पुमांसं च मानुषम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! દસમો માસ આવતા માછીમારોએ તે માછલીને જાળમાં પકડી. તેનું પેટ ચીરીને તેમણે બે માનવ સંતાનો બહાર કાઢ્યાં—એક કન્યા અને એક પુત્ર.

Verse 62

आश्चर्यभूतं तद्‌ गत्वा राज्ञेडथ प्रत्यवेदयन्‌ काये मत्स्या इमौ राजन्‌ सम्भूतौ मानुषाविति

વૈશંપાયન બોલ્યા—આ આશ્ચર્યજનક ઘટના જોઈ માછીમારો રાજા પાસે જઈને અહેવાલ આપ્યો—“મહારાજ! આ માછલીના શરીર (ઉદર)માંથી આ બે માનવ સંતાનો ઉત્પન્ન થયા છે.”

Verse 63

तयो: पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा । स मत्स्यो नाम राजासीदू धार्मिक: सत्यसंगर:

ત્યારે રાજા ઉપરિચરે તે બેમાંથી પુરુષ બાળકને પોતાના પાસે રાખ્યો. એ જ આગળ ચાલીને ‘મત્સ્ય’ નામનો રાજા થયો—ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યપ્રતિજ્ઞ.

Verse 64

साप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत । या पुरोक्ता भगवता तिर्यग्योनिगता शुभा

વૈશંપાયન બોલ્યા—તે શુભા ક્ષણમાત્રમાં શાપમુક્ત થઈ ફરી અપ્સરા બની; જેના વિષે ભગવતે અગાઉ કહ્યું હતું કે તે તિર્યક્-યોનિમાં ગઈ છે.

Verse 65

मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि । ततः सा जनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिना

વૈશંપાયન બોલ્યા—“બે માનવ પુત્રોને જન્મ આપ્યા પછી તું શાપમુક્તિ પામશે.” ત્યારબાદ તેણે તે બંનેને જન્મ આપ્યો અને પછી માછલી મારનારના હાથે મારાઈ ગઈ.

Verse 66

संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च । सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सरा:

વૈશંપાયન બોલ્યા—માછલીનું રૂપ ત્યજી તેણે તેજસ્વી દિવ્ય રૂપ ધારણ કર્યું; પછી તે શ્રેષ્ઠ અપ્સરા સિદ્ધો, ઋષિઓ અને ચારણોના માર્ગે ઊર્ધ્વ લોકોમાં પ્રસ્થાન કરી ગઈ.

Verse 67

इधर वह शुभलक्षणा अप्सरा अद्विका क्षणभरमें शापमुक्त हो गयी। भगवान्‌ ब्रह्माजीने पहले ही उससे कह दिया था कि 'तिर्यगू-योनिमें पड़ी हुई तुम दो मानव-संतानोंको जन्म देकर शापसे छूट जाओगी।” अतः मछली मारनेवाले मललाहने जब उसे काटा तो वह मानव-बालकोंको जन्म देकर मछलीका रूप छोड़ दिव्य रूपको प्राप्त हो गयी। इस प्रकार वह सुन्दरी अप्सरा सिद्ध महर्षि और चारणोंके पथसे स्वर्गलोकमें चली गयी || ६४-- ६६ || सा कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी । राज्ञा दत्ता च दाशाय कन्येयं ते भवत्विति

વૈશંપાયન બોલ્યા—એ જ ક્ષણે શુભલક્ષણાં અપ્સરા અદ્વિકા શાપમુક્ત થઈ ગઈ. ભગવાન બ્રહ્માએ પહેલેથી જ તેને કહ્યું હતું—“તિર્યક્-યોનિમાં પડીને તું બે માનવ સંતાનોને જન્મ આપ્યા પછી શાપથી છૂટશે.” તેથી જ્યારે માછલી મારનાર (મલ્લાહ) એ માછલીને ચીરી, ત્યારે તેણે બે માનવ શિશુઓને જન્મ આપ્યો; માછલીનું રૂપ ત્યજી તેણે દિવ્ય રૂપ પ્રાપ્ત કર્યું. આમ તે સુંદર અપ્સરા સિદ્ધો, મહર્ષિઓ અને ચારણોના માર્ગે સ્વર્ગલોકમાં ચાલી ગઈ. જડવા સંતાનોમાં જે કન્યા હતી, તે માછલીની પુત્રી હોવાથી તેના શરીરમાં માછલીની ગંધ હતી; રાજાએ તેને દાશ (માછીમાર) ને સોંપીને કહ્યું—“આ કન્યા તારી પુત્રી બની રહે.”

Verse 68

रूपसत्त्वसमायुक्ता सर्वे: समुदिता गुणै: । सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—રૂપ અને અંતઃસત્ત્વથી યુક્ત તથા સર્વ સદ્ગુણોથી સમૃદ્ધ હોવાથી તે ‘સત્યવતી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. પરંતુ માછીમારોના આશ્રયમાં રહેતાં તેને ‘મત્સ્યગંધા’ પણ કહેવામાં આવતી. પિતાની સેવા માટે તે યમુનાના જળમાં નાવ ચલાવતી. એક દિવસ તીર્થયાત્રાના હેતુથી સર્વત્ર વિચરતા મહર્ષિ પરાશરે તેને જોઈ—તે અપૂર્વ રૂપસૌંદર્યથી દીપ્ત હતી; એવી કે સિદ્ધોના હૃદયમાં પણ તેને મેળવવાની ઇચ્છા જાગી ઊઠે.

Verse 69

आसीत्‌ सा मत्स्यगन्धैव कंचित्‌ काल शुचिस्मिता । शुश्रूषार्थ पितुर्नावं वाहयन्तीं जले च ताम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—કેટલાક સમય સુધી તે કન્યા ‘મત્સ્યગંધા’ નામે જ જાણીતી રહી; શુચિસ્મિત તે પિતાની સેવા માટે જળમાં નાવ ચલાવતી હતી.

Verse 70

तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्‌ वै पराशर: । अतीवरूपसम्पन्नां सिद्धानामपि काड्क्षिताम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—તીર્થયાત્રા માટે સર્વત્ર ભ્રમણ કરતા મહર્ષિ પરાશરે એક અતિશય રૂપસૌંદર્યવાળી કન્યાને જોઈ—જેને મેળવવાની ઇચ્છા સિદ્ધોના હૃદયમાં પણ જાગી ઊઠે એવી મનોહર હતી.

Verse 71

दृष्टवैव स च तां धीमांश्नकमे चारुहासिनीम्‌ । दिव्यां तां वासवीं कन्यां रम्भोरुं मुनिपुड़व:

વૈશંપાયન બોલ્યા—તેને જોતા જ પરમ બુદ્ધિમાન મునિશ્રેષ્ઠ પરાશરે તે શ્યામવર્ણા, મનોહર હાસ્યવાળી, કેળાની કાંડી જેવી જાંઘો ધરાવતી, દિવ્ય ‘વાસવી-કન્યા’ને ઓળખી; અને તેના રૂપથી આકર્ષાઈ તેના સાથે સંગમની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી.

Verse 72

संगमं मम कल्याणि कुरुष्वेत्यभ्यभाषत । साब्रवीत्‌ पश्य भगवन्‌ पारावारे स्थितानूषीन्‌,और कहा--'कल्याणी! मेरे साथ संगम करो।” वह बोली--“भगवन्‌! देखिये, नदीके आर-पार दोनों तटोंपर बहुत-से ऋषि खड़े हैं

તેણે કહ્યું—“કલ્યાણી! મારી સાથે સંગમ કર.” તે બોલી—“ભગવન્! જુઓ—નદીના આ કાંઠે અને પેલા કાંઠે અનેક ઋષિઓ ઊભા છે.”

Verse 73

आवयोर्दष्टयोरेभि: कथं तु स्थात्‌ समागम: । एवं तयोक्तो भगवान्‌ नीहारमसूजत्‌ प्रभु:

તે બોલી—“આ લોકો આપણને બંનેને જોઈ રહ્યા છે; એવી સ્થિતિમાં આપણો સંગમ કેવી રીતે શક્ય?” એમ કહતાં જ સમર્થ ભગવાન પરાશરે ધુમ્મસનું આવરણ રચ્યું.

Verse 74

येन देश: स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत्‌ । दृष्टवा सृष्ट तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा

વૈશંપાયન બોલ્યા—તે ધુમ્મસના કારણે આખો પ્રદેશ જાણે અંધકારમાં ડૂબી ગયો. પછી, તે પરમર્ષિએ સર્જેલું ધુમ્મસ જોઈને લોકો કારણ સમજી ગયા.

Verse 75

सत्यवत्युवाच विद्धि मां भगवन्‌ कनन्‍्यां सदा पितृवशानुगाम्‌,सत्यवतीने कहा--भगवन्‌! आपको मालूम होना चाहिये कि मैं सदा अपने पिताके अधीन रहनेवाली कुमारी कन्या हूँ

સત્યવતીએ કહ્યું—ભગવન્! મને વિષે જાણો: હું સદા પિતાના અધિકારને અનુસરતી અવિવાહિત કન્યા છું.

Verse 76

त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्‍्याभावो ममानघ । कन्यात्वे दूषिते वापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम

નિષ્પાપ મહર્ષિ! તમારા સંયોગથી મારું કન્યાભાવ દૂષિત થશે. હે દ્વિજોત્તમ! કન્યાત્વ ભંગ થાય તો હું ઘેર કેવી રીતે જઈ શકું? કન્યાત્વ પર કલંક પડે તો હું જીવવા ઇચ્છતી નથી. ભગવન્! આ વિષયે સારી રીતે વિચાર કરીને જે યોગ્ય લાગે તે કરો.

Verse 77

गृहं गन्तुमृषे चाहं धीमन्‌ न स्थातुमुत्सहे । एतत्‌ संचिन्त्य भगवन्‌ विधत्स्व यदनन्तरम्‌

હે ધીમાન ઋષિ! હું ન તો ઘેર જઈ શકું છું, ન અહીં રહેવાની હિંમત છે. ભગવન્! આ વિચાર કરીને આગળ શું કરવું તે નક્કી કરો.

Verse 78

एवमुक्तवतीं तां तु प्रीतिमानृषिसत्तम: । उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि

તે એમ બોલી ત્યારે સ્નેહથી ભરેલા ઋષિશ્રેષ્ઠે કહ્યું—“મારું પ્રિય કાર્ય કરીને પણ તું કન્યાજ રહેશે.”

Verse 79

वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि | वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्व: शुचिस्मिते

“ભીરુ, ભામિની! તને જે ઇચ્છા હોય તે વર મારી પાસે માગ. શુચિસ્મિતે! મારું પ્રસાદ ભૂતકાળમાં કદી વ્યર્થ ગયું નથી.”

Verse 80

एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम्‌ । स चास्यै भगवान्‌ प्रादान्मनस:काडूक्षितं भुवि

એમ કહ્યે પછી સત્યવતીએ પોતાના દેહ માટે ઉત્તમ સુગંધનો વર માગ્યો. ત્યારે ભગવાન મહર્ષિ પરાશરે આ ધરતી પર તેને મનગમતો વર આપી દીધો.

Verse 81

ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुण भूषिता । जगाम सह संसर्गमृषिणाद्भधुतकर्मणा

પછી વર પ્રાપ્ત કરીને પ્રસન્ન થયેલી સત્યવતી સ્ત્રીભાવને અનુરૂપ ગુણોથી શોભિત થઈ અને અદ્ભુતકર્મા મહર્ષિ પરાશર સાથે સંગમમાં પ્રવૃત્ત થઈ. તેના દેહમાંથી ઉત્તમ સુગંધ ફેલાતી હોવાથી ધરતી પર તેનું બીજું નામ ‘યોજનગંધા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 82

तेन गन्धवतीत्येवं नामास्या: प्रथितं भुवि | तस्यास्तु योजनाद्‌ गन्धमाजिध्रन्त नरा भुवि

આ કારણે ધરતી પર તેનું નામ ‘ગંધવતી’ એમ પ્રસિદ્ધ થયું. અને લોકો એક યોજન દૂરથી પણ તેની સુગંધ અનુભવી શકતા હતા.

Verse 83

इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम्‌

આ રીતે અનુત્તમ વર મેળવી હર્ષિત સત્યવતીએ મહર્ષિ પરાશરનો સંયોગ પ્રાપ્ત કર્યો અને તત્કાળ એક પુત્રને જન્મ આપ્યો. યમુનાના દ્વીપમાં પરાશરનંદન, અત્યંત શક્તિશાળી વ્યાસ પ્રગટ થયા.

Verse 84

पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भ सुषाव सा । जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्य: स वीर्यवान्‌

પરાશર સાથે સંયુક્ત થતાં જ તેણે તરત ગર્ભ ધારણ કર્યો અને તરત જ પ્રસવ પણ કર્યો. યમુનાના દ્વીપમાં પરાશરપુત્ર વીર્યવાન પારાશર્ય (વ્યાસ) જન્મ્યો.

Verse 85

स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे | स्मृतो<5हं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोडब्रवीत्‌

માતાની અનુમતિ લઈને તેમણે મનને એકાગ્ર તપસ્યામાં સ્થિર કર્યું. અને તેણીને કહ્યું—“જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે મારું સ્મરણ કરજે; હું અવશ્ય દર્શન આપીશ.” એમ કહી માતાને વિદાય આપી વ્યાસજી તપમાં પ્રવૃત્ત થયા.

Verse 86

एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात्‌ | न्यस्तो द्वीपे स यद्‌ बालस्तस्माद्‌ द्वैपायन: स्मृत:

આ રીતે મહર્ષિ પરાશર દ્વારા સત્યવતીના ગર્ભમાંથી દ્વૈપાયન (વ્યાસ)નો જન્મ થયો. અને બાળપણમાં જ તેને એક દ્વીપ પર મૂકવામાં આવ્યો હોવાથી તે ‘દ્વૈપાયન’ નામે સ્મરાય છે.

Verse 87

(ततः सत्यवती हृष्टा जगाम स्वं निवेशनम्‌ । तस्यास्त्वायोजनाद्‌ गन्धमाजिध्रन्ति नरा भुवि ।।

ત્યારબાદ સત્યવતી આનંદિત થઈ પોતાના ઘરે ગઈ. તે દિવસથી પૃથ્વી પરના લોકો એક યોજન દૂરથી પણ તેની દિવ્ય સુગંધ અનુભવવા લાગ્યા. તેનો પિતા દાશરાજ પણ એ સુગંધ પામી અત્યંત પ્રસન્ન થયો. દાશરાજે પૂછ્યું—“બાળે! પહેલાં માછલી જેવી ગંધને કારણે લોકો તને ‘મત્સ્યગંધા’ કહેતા; હવે આ સુગંધ ક્યાંથી આવી? કોણે તારી દુર્ગંધ દૂર કરી આ સુવાસ આપી?” સત્યવતીએ કહ્યું—“પિતાજી! મહર્ષિ શક્તિના પુત્ર, મહાપ્રાજ્ઞ પરાશર—હું નાવ ચલાવતી હતી ત્યારે તેમણે મને જોઈ કૃપા કરી. તેમણે મારા શરીરમાંથી મત્સ્યગંધ દૂર કરી એવી સુગંધ આપી કે જે એક યોજન સુધી ફેલાય. ઋષિના આ પ્રસાદને જોઈ લોકો પણ આનંદિત થયા.”

Verse 88

ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाड्क्षया । विव्यास वेदान्‌ यस्मात्‌ स तस्माद्‌ व्यास इति स्मृत:

બ્રહ્મા અને બ્રાહ્મણો પર અનુગ્રહ કરવાની ઇચ્છાથી તેમણે વેદોનું વિસ્તરણ-વિભાજન કર્યું. તેથી તેઓ ‘વ્યાસ’ નામે સ્મરાય છે.

Verse 89

वेदानध्यापयामास महाभारतपज्चमान्‌ | सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम्‌

ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ અને વરદાયક ભગવાન વ્યાસે સુમંતુ, જૈમિની, પૈલ, પોતાના પુત્ર શુક અને મને—વૈશમ્પાયનને—ચારેય વેદો તથા ‘પાંચમો વેદ’ ગણાતા મહાભારતનું અધ્યયન કરાવ્યું. ત્યારબાદ તેઓ સૌએ અલગ અલગ રીતે મહાભારતની સંહિતાઓ પ્રકાશિત કરી અને પ્રચારિત કરી.

Verse 90

प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशम्पायनमेव च । संहितास्तै: पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिता:

દાશે કહ્યું—સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રભુ, વરદાતા ભગવાન વ્યાસે સુમંતુ, જૈમિની, પૈલ, પોતાના પુત્ર શુકદેવ અને મને—વૈશમ્પાયનને—ચારેય વેદો તથા પાંચમા વેદ મહાભારતનું અધ્યયન કરાવ્યું. ત્યારબાદ તેમણે દરેકે અલગ અલગ રીતે મહાભારતની ભિન્ન ભિન્ન સંહિતાઓ પ્રગટ કરી અને પ્રચારિત કરી.

Verse 91

तथा भीष्म: शान्तनवो गड़ायाममितद्युति: | वसुवीर्यात्‌ समभवन्महावीर्यो महायशा:,अमिततेजस्वी शान्तनुनन्दन भीष्म आठवें वसुके अंशसे तथा गंगाजीके गर्भसे उत्पन्न हुए। वे महान्‌ पराक्रमी और अत्यन्त यशस्वी थे

દાશે કહ્યું—આ રીતે શાંતનુનો પુત્ર, અમિત તેજવાળો ભીષ્મ ગંગાના ગર્ભમાંથી વસુની શક્તિના અંશ દ્વારા જન્મ્યો. તે મહાપરાક્રમી અને મહાયશસ્વી થયો—બળ, તેજ અને કીર્તિથી જગતમાં પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 92

वेदार्थविच्च भगवानृषिर्विप्रो महायशा: । शूले प्रोत: पुराणर्षिरचौरश्लनौरशड्कया

દાશે કહ્યું—આ પ્રાચીન વર્તાંત છે. વેદાર્થના જ્ઞાતા, મહાયશસ્વી, પ્રાચીન મુનિ અને બ્રહ્મર્ષિ ભગવાન અણીમાંડવ્ય—ચોર ન હોવા છતાં—ચોરીના શંકામાત્રથી શૂળી પર ચઢાવવામાં આવ્યા. પરલોકમાં ગયા પછી તે કીર્તિમાન મહર્ષિએ પ્રથમ ધર્મને બોલાવી આ રીતે કહ્યું.

Verse 93

अणीमाण्डव्य इत्येवं विख्यात: स महायशा: । स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान्‌

તે મહાયશસ્વી મહર્ષિ ‘અણીમાંડવ્ય’ નામે વિખ્યાત હતા. પ્રાચીન કાળમાં તેમણે ધર્મને બોલાવી આ વચન કહ્યાં.

Verse 94

इषीकया मया बाल्याद्‌ विद्धा होका शकुन्तिका । तत्‌ किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत्‌ पापमहं स्मरे

ધર્મરાજ! બાળપણમાં એક વાર બાળસુલભ અજ્ઞાનથી મેં એક સીંક વડે એક પક્ષીના બચ્ચાને ભેદી નાખ્યું હતું. એ જ એક અપરાધ મને યાદ આવે છે; એ સિવાય મારા બીજા કોઈ પાપનું મને સ્મરણ નથી.

Verse 95

तन्मे सहस्रममितं कस्मान्नेहाजयत्‌ तपः । गरीयान्‌ ब्राह्णवध: सर्वभूतवधाद्‌ यत:

મેં અપરિમિત સહસ્રગણું તપ કર્યું છે; તો પણ એ તપે મારા આ નાનકડા પાપને કેમ જીતીને નષ્ટ ન કર્યું? કારણ કે બ્રાહ્મણવધ સર્વ પ્રાણીઓના વધ કરતાં પણ વધુ ભારે પાપ છે.

Verse 96

तस्मात्‌ त्वं किल्बिषी धर्म शूद्रयोनौ जनिष्यसि । तेन शापेन धर्मोडपि शूद्रयोनावजायत

અતએવ, હે ધર્મ! તું પાપથી કલુષિત છે; તારે શૂદ્રયોનિમાં જન્મ લેવો પડશે. એ જ શાપના કારણે—કારણ કે તું મને શૂળી પર ચઢાવીને એ જ અપરાધ કર્યો—ધર્મ પણ શૂદ્રયોનિમાં જન્મ્યો.

Verse 97

विद्वान्‌ विदुररूपेण धार्मी तनुरकिल्बिषी । संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात्‌

પાપરહિત ધર્મરાજનું જ દેહ જ્ઞાની વિદુરના રૂપે પ્રગટ થયું. એ જ સમયે ગવલ્ગણથી સંજય નામનો સૂત જન્મ્યો; તે મુનિઓ સમાન જ્ઞાની અને ધર્માત્મા હતો.

Verse 98

सूर्याच्च कुन्तिकन्याया जज्ञे कर्णो महाबल: । सहजं कवचं बिश्रत्‌ कुण्डलो द्योतितानन:

સૂર્યથી અને કન્યા કુંતીથી મહાબળી કર્ણ જન્મ્યો. તે જન્મથી જ સહજ કવચ ધારણ કરતો હતો, અને જન્મજાત કુંડળોની કાંતિથી તેનું મુખ તેજસ્વી હતું.

Verse 99

अनुग्रहार्थ लोकानां विष्णुलोकनमस्कृत: । वसुदेवात्‌ तु देवक्यां प्रादुर्भूतोी महायशा:

લોકો પર અનુગ્રહ કરવા માટે, વિષ્ણુલોકમાં પણ જેમને નમસ્કાર થાય એવા મહાયશસ્વી ભગવાન વિષ્ણુ વસુદેવના દ્વારા દેવકીના ગર્ભમાંથી પ્રાદુર્ભૂત થયા.

Verse 100

अनादिनिधनो देव: स कर्ता जगत: प्रभु: । अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं त्रिगुणात्मकम्‌

દાશએ કહ્યું—તે ભગવાન આદિ-અંત રહિત, તેજસ્વી; સમગ્ર જગતના કર્તા અને પ્રભુ છે. તેમને જ અવ્યક્ત, અક્ષર (અવિનાશી) બ્રહ્મ અને ત્રિગુણમય પ્રધાન કહેવામાં આવે છે.

Verse 101

आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं प्रभुम्‌ । पुरुष विश्वकर्माणं सत्त्वयोगं ध्रुवाक्षरम्‌

દાશએ કહ્યું—તે જ આત્મા છે, અવ્યય છે; તે જ પ્રકૃતિ, પ્રભવ અને પ્રભુ છે. તે જ અંતર્યામી પુરુષ, વિશ્વકર્મા; સત્ત્વયોગથી પ્રાપ્ત થનાર અને ધ્રુવ અક્ષર છે. તેથી તેને અનેક નામોથી કહેવામાં આવે છે—અનંત અને અચલ, દેવ, હંસ, નારાયણ, પ્રભુ, ધાતા, અજન્મા, અવ્યક્ત, પર, અવ્યય, કૈવલ્ય, નિર્ગુણ, વિશ્વરૂપ, અનાદિ, જન્મરહિત અને અવિકારી. સર્વવ્યાપી તે પરમ પુરુષ, પરમાત્મા—સર્વનો કર્તા અને સર્વ ભૂતોનો પિતામહ છે.

Verse 102

अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम्‌ । धातारमजमव्यक्तं यमाहु: परमव्ययम्‌

દાશએ કહ્યું—તેમને અનંત અને અચલ—દેવ, હંસ, નારાયણ, પ્રભુ; ધાતા, અજ, અવ્યક્ત, પરમ અને અવ્યય કહે છે. તેઓ જ અંતરાત્મા અને અવ્યય તત્ત્વ; તેઓ જ પ્રકૃતિ (ઉપાદાન), ઉત્પત્તિનું કારણ, અધિષ્ઠાતા પ્રભુ, અંતર્વર્તી પુરુષ અને વિશ્વકર્મા છે. સત્ત્વગુણથી પ્રાપ્ત થનાર અને પ્રણવ ‘ઓં’થી સૂચિત તેઓ અનાદિ, જન્મરહિત, અવિકારી, સર્વવ્યાપી—પરમ પુરુષ, પરમાત્મા—સર્વના કર્તા અને સર્વ ભૂતોના પિતામહ છે.

Verse 103

कैवल्यं निर्गुणं विश्वमनादिमजमव्ययम्‌ | पुरुष: स विभु: कर्ता सर्वभूतपितामह:

દાશએ કહ્યું—તે પરમ તત્ત્વ કૈવલ્ય છે, નિર્ગુણ છે; તે જ વિશ્વરૂપ—અનાદિ, અજ અને અવ્યય છે. તે જ પુરુષ—સર્વવ્યાપી, સમર્થ, કર્તા અને નિયંતા—સમસ્ત ભૂતોનો પિતામહ છે. અને તે એક પરમને સૃષ્ટિનું ઉપાદાન અને કારણ, અધિષ્ઠાતા પ્રભુ, વિશ્વકર્મા, સત્ત્વથી પ્રાપ્ત થનાર, તેમજ પ્રણવ ‘ઓં’ વગેરે—વિવિધ નામો અને વિશેષણોથી સ્તુતિ કરવામાં આવે છે.

Verse 104

धर्मसंवर्धनार्थाय प्रजज्ञेडन्धकवृष्णिषु । अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यों सर्वशास्त्रविशारदौ

દાશએ કહ્યું—ધર્મના સંવર્ધન અને સ્થાપન માટે તેઓ અંધક અને વૃષ્ણિકુલમાં જન્મ્યા. તે બે ભાઈ બલરામ અને શ્રીકૃષ્ણ રૂપે ત્યાં અવતર્યા—અસ્ત્ર-શસ્ત્રના જાણકાર, મહાપરાક્રમી અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિશારદ.

Verse 105

सात्यकि: कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ । सत्यकाद्‌ हृदिकाच्चैव जज्ञाते<स्त्रविशारदौ

સાત્યકી અને કૃતવર્મા—બન્ને નારાયણના અનુવ્રતી—ક્રમશઃ સત્યક અને હૃદિકમાંથી જન્મ્યા. તેઓ બન્ને અસ્ત્રવિદ્યામાં અત્યંત નિપુણ અને શ્રીકૃષ્ણના અનુગામી હતા.

Verse 106

भरद्वाजस्य च स्कन्न॑ द्रोण्यां शुक्रमवर्धत । महर्षेरुग्रतपसस्तस्माद्‌ द्रोणो व्यजायत

ઉગ્રતપસ્વી મહર્ષિ ભરદ્વાજનું વીર્ય એક દ્રોણીમાં સ્ખલિત થઈ ત્યાં ધીમે ધીમે પરિપક્વ બન્યું. એ જ બીજમાંથી દ્રોણનો જન્મ થયો.

Verse 107

गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वत: | अश्वत्थाम्नश्न॒ जननी कृपश्चैव महाबल:

ગૌતમવંશીય શરદ્વતનું વીર્ય શરસ્તંબ પર પડી બે ભાગમાં વિભાજિત થયું; તેમાંથી એક કન્યા અને એક પુત્ર જન્મ્યા. કન્યાનું નામ કૃપી—જે આગળ ચાલીને અશ્વત્થામાની જનની બની; અને પુત્ર મહાબલી કૃપ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 108

अभश्रृत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादेव महाबल: । तथैव धृष्टद्युम्नोडपि साक्षादग्निसमद्युति:

ત્યારબાદ દ્રોણમાંથી મહાબલી અશ્વત્થામાનો જન્મ થયો. એ જ રીતે યજ્ઞકર્મ ચાલતાં પ્રજ્વલિત અગ્નિમાંથી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પ્રગટ થયો—જે સాక్షાત્ અગ્નિદેવ સમાન તેજસ્વી હતો.

Verse 109

वैताने कर्मणि तत: पावकात्‌ समजायत । वीरो द्रोणविनाशाय धनुरादाय वीर्यवान्‌

ત્યારબાદ વૈતાન યજ્ઞકર્મમાં પાવક અગ્નિમાંથી એક વીર ઉત્પન્ન થયો. તે પરાક્રમી વીર ધનુષ ધારણ કરીને દ્રોણના વિનાશ માટે પ્રગટ થયો.

Verse 110

तत्रैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा । विभ्राजमाना वपुषा बिश्रती रूपमुत्तमम्‌

એ જ યજ્ઞવેદી પર શુભલક્ષણવાળી, તેજસ્વિની કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) જન્મી. પોતાના દેહકાંતિથી ઝળહળતી, તે અદ્વિતીય સૌંદર્યરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થઈ.

Verse 111

प्रह्मदशिष्यो नग्नजित्‌ सुबलश्चाभवत्‌ ततः । तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात्‌

ત્યારબાદ બ્રહ્મદશની શિષ્યપરંપરામાં નગ્નજિત્ પ્રગટ થયો અને પછી સુબલ જન્મ્યો. દેવતાઓના કોપથી તેની સંતતિ ધર્મનો નાશ કરનાર બની.

Verse 112

गान्धारराजपुत्रो 5 भूच्छकुनि: सौबलस्तथा । दुर्योधनस्य जननी जज्ञातेडर्थविशारदौ

ગાંધારરાજનો પુત્ર શકુનિ જન્મ્યો—જે સૌબલ નામે પણ વિખ્યાત હતો. અને તેની બહેન ગાંધારી દુર્યોધનની જનની બની. તે બંને અર્થવિદ્યામાં વિશારદ હતા.

Verse 113

कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वर: । क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्वैव महाबल:

કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ)થી ધૃતરાષ્ટ્ર—માનવોમાં અધિપતિ—જન્મ્યો; અને વિચિત્રવીર્યની ક્ષેત્રભૂતા (પત્ની)માં મહાબલી પાંડુ પણ જન્મ્યો.

Verse 114

धर्मार्थकुशलो धीमान्‌ मेधावी धूतकल्मष: । विदुर: शूद्रयोनौ तु जज्ञे द्रैपायनादपि

ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ, બુદ્ધિમાન, મેધાવી અને કલ્મષરહિત વિદુર પણ દ્વૈપાયન (વ્યાસ)થી શૂદ્રયોનિમાં જન્મ્યો.

Verse 115

पाण्डोस्तु जज्ञिरे पज्च पुत्रा देवसमा: पृथक्‌ । द्वयो: स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद्‌ युधिष्ठिर:

પાંડુની બે પત્નીઓથી અલગ-અલગ પાંચ પુત્રો જન્મ્યા; તેઓ સર્વે દેવસમાન હતા. તે બે સ્ત્રીઓથી જન્મેલા પુત્રોમાં યુધિષ્ઠિર જ્યેષ્ઠ અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ હતો—ધર્મ અને રાજધર્મને ધારણ કરનાર ઉત્તમ ગુણોમાં અગ્રગણ્ય હતો.

Verse 116

धर्माद्‌ युधिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदर: । इन्द्रादू धनंजय: श्रीमान्‌ सर्वशस्त्रभृतां वर:

ધર્મથી યુધિષ્ઠિર જન્મ્યો, મારુત (વાયુદેવ)થી વૃકોદર (ભીમ) અને ઇન્દ્રથી શ્રીમાન ધનંજય (અર્જુન)—જે સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો.

Verse 117

जज्ञाते रूपसम्पन्नावश्चिभ्यां च यमावपि । नकुल: सहदेवश्व गुरुशुश्रूषणे रतो

અને અશ્વિનીકુમારોમાંથી રૂપસંપન્ન જોડિયા ભાઈઓ જન્મ્યા—નકુલ અને સહદેવ. તેઓ સદા ગુરુજનોની સેવા-શુશ્રૂષામાં રત રહેતા.

Verse 118

तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमत: । दुर्योधनप्रभूतयो युयुत्सु: करणस्तथा

ત્યારબાદ ધીમાન ધૃતરાષ્ટ્રને દુર્યોધનપ્રમુખ સો પુત્રો જન્મ્યા; તેમજ યુયુત્સુ નામનો પુત્ર પણ થયો, જેને ‘કરણ’ પણ કહેતા.

Verse 119

ततो दुःशासनश्वैव दुःसहश्लापि भारत | दुर्मर्षणो विकर्णश्व॒ चित्रसेनो विविंशति:

ત્યારબાદ, હે ભારત! દુઃશાસન, દુઃસહ, દુર્મર્ષણ, વિકર્ણ, ચિત્રસેન અને વિવિંશતિ—આ નામો પણ (ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોમાં) ગણાયા.

Verse 120

जय: सत्यव्रतश्नैव पुरुमित्रश्न भारत । वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्नव एकादश महारथा:

દાશે કહ્યું—હે ભારત! ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોમાં અને તેમના સહાયકોમાં આ અગિયાર મહારથી હતા—દુર્યોધન, દુઃશાસન, દુઃસહ, દુર્મર્ષણ, વિકર્ણ, ચિત્રસેન, વિવિંશતિ, જય, સત્યવ્રત, પુરુમિત્ર તથા વૈશ્યા સ્ત્રીનો પુત્ર યુયુત્સુ।

Verse 121

अभिमन्यु: सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत । स्वस्त्रीयो वासुदेवस्य पौत्र: पाण्डोर्महात्मन:,अर्जुनद्वारा सुभद्राके गर्भसे अभिमन्युका जन्म हुआ। वह महात्मा पाण्डुका पौत्र और भगवान्‌ श्रीकृष्णका भानजा था

દાશે કહ્યું—અર્જુનથી સુભદ્રાના ગર્ભે અભિમન્યુ જન્મ્યો. તે વાસુદેવ (શ્રીકૃષ્ણ)નો ભાણેજ અને મહાત્મા પાંડુનો પૌત્ર હતો.

Verse 122

पाण्डवेभ्यो हि पाज्चाल्यां द्रौपद्यां पच जज्ञिरे । कुमारा रूपसम्पन्ना: सर्वशास्त्रविशारदा:,पाण्डवोंद्वारा द्रौपदीके गर्भसे पाँच पुत्र उत्पन्न हुए थे, जो बड़े ही सुन्दर और सब शास्त्रोंमें निपुण थे

દાશે કહ્યું—પાંડવો દ્વારા પાંચાલકન્યા દ્રૌપદીના ગર્ભે પાંચ કુમારો જન્મ્યા; તેઓ રૂપસંપન્ન અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિપુણ હતા.

Verse 123

प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्‌ सुतसोमो वृकोदरात्‌ । अर्जुनाच्छुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलि:

દાશે કહ્યું—યુધિષ્ઠિરથી પ્રતિવિંધ્ય, વૃકોદર (ભીમ)થી સુતસોમ, અર્જુનથી શ્રુતકીર્તિ અને નકુલથી શતાનીક જન્મ્યો.

Verse 124

तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेन: प्रतापवान्‌ | हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कच:

દાશે કહ્યું—એ જ રીતે સહદેવથી પરાક્રમી શ્રુતસેન જન્મ્યો. અને વનમાં ભીમે હિડિમ્બાથી ઘટોત્કચ નામનો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 125

शिखण्डी द्रुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वमागता । यां यक्ष: पुरुषं चक्रे स्थूण: प्रियचिकीर्षया

દાશે કહ્યું—દ્રુપદથી શિખંડી કન્યા રૂપે જન્મી; પછી કાળાંતરે પુત્રત્વને પામી. સ્થૂણ નામના યક્ષે ઉપકાર કરવાની ઇચ્છાથી તેને પુરુષ બનાવી દીધી.

Verse 126

कुरूणां विग्रहे तस्मिन्‌ समागच्छन्‌ बहून्‌ यथा । राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे

દાશે કહ્યું—કુરુઓના તે વિગ્રહમાં, જેમ કલ્પી શકાય તેમ, અસંખ્ય દળો એકત્ર થયા; યુદ્ધમાં લડવા ઉત્સુક રાજાઓના શતસહસ્રો ત્યાં ભેગા થયા.

Verse 127

तेषामपरिमेयानां नामथेयानि सर्वश: । न शकक्‍्यानि समाख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि । एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम्‌

તે અપાર (રાજાઓ અને વીરો)નાં નામ સર્વ રીતે પૂર્ણપણે કહેવા શક્ય નથી—અયુત વર્ષો સુધી ગણીએ તોય. તેથી અહીં માત્ર મુખ્ય નામો જ જણાવ્યા છે, જેમના ચરિત્રોથી આ આખ્યાન વિસ્તર્યું છે.

Verse 743

विस्मिता साभवत्‌ कन्या व्रीडिता च तपस्विनी । जिससे वहाँका सारा प्रदेश अन्धकारसे आच्छादित-सा हो गया। महर्षिद्वारा कुहरेकी सृष्टि देखकर वह तपस्विनी कन्या आश्वर्यचकित एवं लज्जित हो गयी

એ તપસ્વિની કન્યા આશ્ચર્યચકિત પણ થઈ અને લજ્જિત પણ થઈ.

Verse 826

तस्या योजनगन्धेति ततो नामापरं स्मृतम्‌ । तदनन्तर वरदान पाकर प्रसन्न हुई सत्यवती नारीपनके समागमोचित गुण (सद्यः ऋतुस्नान आदि)-से विभूषित हो गयी और उसने अद्धुतकर्मा महर्षि पराशरके साथ समागम किया। उसके शरीरसे उत्तम गन्ध फैलनेके कारण पृथ्वीपर उसका गन्धवती नाम विख्यात हो गया। इस पृथ्वीपर एक योजन दूरके मनुष्य भी उसकी दिव्य सुगन्धका अनुभव करते थे। इस कारण उसका दूसरा नाम योजनगन्धा हो गया

ત્યારથી તેનું બીજું નામ ‘યોજનગંધા’ પણ સ્મરવામાં આવ્યું.