Adhyaya 15

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः सूत उवाच प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा / ससर्ज देवान् गन्धर्वान् ऋषींश्चैवासुरोरगान्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં ચૌદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. સૂતજી બોલ્યા—પૂર્વે સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ “પ્રજાઓ સર્જો” એવી આજ્ઞા આપતાં દક્ષે દેવો, ગંધર્વો, ઋષિઓ તેમજ અસુરો અને નાગોનું સર્જન કર્યું।

Verse 2

यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः / तदा ससर्ज भूतानि मैथुनेनैव धर्मतः

જ્યારે સર્જન કરતાં છતાં તે પ્રજાઓ વધતી ન હતી, ત્યારે તેણે ધર્માનુસાર મૈથુન દ્વારા જ પ્રાણીઓનું સર્જન કર્યું।

Verse 3

असिक्न्यां जनयामास वीरणस्य प्रजापतेः / सुतायां धर्मयुक्तायां पुत्राणां तु सहस्त्रकम्

પ્રજાપતિ વીરણની ધર્મયુક્ત પુત્રી અસિક્નીમાં દક્ષે એક હજાર પુત્રોને જનમ આપ્યો।

Verse 4

तेषु पुत्रेषु नष्टेषु मायया नारदस्य सः / षष्टिं दक्षो ऽसृजत् कन्या वैरण्यां वै प्रजापतिः

નારદની માયાથી જ્યારે તે પુત્રો નષ્ટ થયા, ત્યારે પ્રજાપતિ દક્ષે વૈરણ્યામાંથી સાઠ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી।

Verse 5

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश / विंशत् सप्त च सोमाय चतस्त्रो ऽरिष्टनेमिने

તેણે દસ પુત્રીઓ ધર્મને, તેર કશ્યપને, સત્તાવીસ સોમ (ચંદ્ર)ને અને ચાર અરિષ્ટનેમિને અર્પણ કરી।

Verse 6

द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते / द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत् तासां वक्ष्ये ऽथ निस्तरम्

બહુપુત્રને બે (કન્યાઓ), ધીમાન કૃશાશ્વને બે, અને એ જ રીતે અંગિરસને પણ બે અપાઈ. હવે હું તેમની વંશપરંપરાનું ક્રમશઃ વર્ણન કરીશ.

Verse 7

अरुन्धती वसुर्जामी लम्बा भानुर्मरुत्वती / संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी

અરુન્ધતી, વસુ, જામી, લંબા, ભાનુ, મરુત્વતી, સંકલ્પા, મુહૂર્તા, સાધ્યા, વિશ્વા અને ભામિની—આ તેના પવિત્ર નામો છે.

Verse 8

धर्मपत्न्यो दश त्वेतास्तासां पुत्रान् निबोधत / विश्वाया विश्वदेवास्तु साध्या साध्यानजीजनत्

આ ધર્મની દસ પત્નીઓ છે; હવે તેમના પુત્રોને જાણો. વિશ્વાથી વિશ્વદેવો જન્મ્યા અને સાધ્યાએ સાધ્યોને જન્મ આપ્યો.

Verse 9

मरुत्वन्तो मरुत्वत्यां वसवो ऽष्टौ वसोः सुताः / भानोस्तु भानवश्चैव मुहूर्ता वै मुहूर्तजाः

મરુત્વતીમાંથી મરુત્વંતો જન્મ્યા; અને વસુમાંથી આઠ વસુ પુત્રરૂપે થયા. ભાનુમાંથી ભાનવો, અને મુહૂર્તામાંથી મુહૂર્તગણ જન્મ્યા.

Verse 10

लम्बायाश्चाथ घोषो वै नागवीथी तु जामिजा / पृथिवीविषयं सर्वमरुन्दत्यामजायत / संकल्पायास्तु संकल्पो धर्मपुत्रा दश स्मृताः

લંબામાંથી ઘોષ જન્મ્યો, અને જામીજામાંથી નાગવીથી. અરુન્ધતીમાંથી પૃથ્વી-વિષયનો સર્વ વિસ્તાર પ્રગટ થયો. સંકલ્પામાંથી સંકલ્પ જન્મ્યો—આ ધર્મના દસ પુત્ર તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 11

आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलो ऽनलः / प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

આપ, ધ્રુવ, સોમ, ધર, અનિલ, અનલ, પ્રત્યૂષ અને પ્રભાસ—આઠ વસુ તરીકે પ્રકીર્તિત છે; તેઓ જગતને ધારણ કરનાર દેવતાઓ છે.

Verse 12

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो धुनिस्तथा / ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः

આપમાંથી વૈતંડ્ય તથા શ્રમ, શ્રાંત અને ધુનિ પુત્રો થયા. ધ્રુવમાંથી ભગવાન કાલ જન્મ્યા, જે લોકોને નિયમિત કરી માપે છે.

Verse 13

सोमस्य भगवान् वर्चा धरस्य द्रविणः सुतः / पुरोजवो ऽनिलस्य स्यादविज्ञातगतिस्तथा

સોમનું દિવ્ય નામ ‘વર્ચા’ (તેજ) છે. ધરનું ‘દ્રવિણ-સુત’ કહેવાય છે. અનિલનું ‘પુરોજવ’ તથા ‘અવિજ્ઞાત-ગતિ’ એમ પણ કીર્તન થાય છે.

Verse 14

कुमारो ह्यनलस्यासीत् सेनापतिरिति स्मृतः / देवलो भगवान् योगी प्रत्यूषस्याभवत् सुतः / विश्वकर्मा प्रभासस्य शिल्पकर्ता प्रजापतिः

અનલનો પુત્ર કુમાર થયો, જે દેવસેનાનો સેનાપતિ તરીકે સ્મૃત છે. પ્રત્યૂષનો પુત્ર ભગવાન યોગી દેવલ થયો. પ્રભાસનો પુત્ર વિશ્વકર્મા—શિલ્પકર્તા પ્રજાપતિ—દિવ્ય કારિગર છે.

Verse 15

अदितिर्दितिर्दनुस्तद्वदरिष्टा सुरसा तथा / सुरभिर्विनता चैव ताम्र क्रोधवशा इरा / कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञा तत्पुत्रान् वै निबोधत

અદિતિ, દિતિ, દનુ; તેમજ અરિષ્ટા અને સુરસા; સુરભિ અને વિનતા; તામ્રા, ક્રોધવશા, ઇરા અને કદ્રૂ—હે ધર્મજ્ઞ મુનિ, હવે તેમના પુત્રોને પણ જાણો.

Verse 16

अंशो धाता भगस्त्वष्टा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा / विवस्वान् सविता पूषा ह्यंशुमान् विष्णुरेव च

અંશ, ધાતા, ભગ, ત્વષ્ટા, મિત્ર, વરુણ અને અર્યમા; તેમજ વિવસ્વાન, સવિતા, પૂષા અને અંશુમાન—આજ આદિત્યો છે, અને એમમાં વિષ્ણુ પણ વિરાજે છે.

Verse 17

तुषिता नाम ते पूर्वं चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / वैवस्वते ऽन्तरे प्रोक्ता आदित्याश्चादितेः सुताः

પૂર્વે ચાક્ષુષ મનુના મન્વંતરમાં તે દેવો ‘તુષિત’ નામે ઓળખાતા. વર્તમાન વૈવસ્વત મનુના મન્વંતરમાં તેઓ અદિતિના પુત્ર ‘આદિત્ય’ તરીકે પ્રખ્યાત કહેવાયા છે.

Verse 18

दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपाद् बलसंयुतम् / हिरण्यकशिपुं ज्येष्ठं हिरण्याक्षं तथापरम्

દિતીએ કશ્યપથી બળસંપન્ન બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો—જેઠો હિરણ્યકશિપુ અને બીજો હિરણ્યાક્ષ।

Verse 19

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो महाबलपराक्रमः / आराध्य तपसा देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / दृष्ट्वालेभेवरान् दिव्यान् स्तुत्वासौ विविधैः स्तवै

મહાબળ અને પરાક્રમશાળી દૈત્ય હિરણ્યકશિપુએ તપસ્યા દ્વારા પરમેષ્ઠી દેવ બ્રહ્માની આરાધના કરી. દર્શન પામી, વિવિધ સ્તવોથી સ્તુતિ કરીને તેણે દિવ્ય વરદાન મેળવ્યાં.

Verse 20

अथ तस्य बलाद् देवाः सर्व एव सुरर्षयः / बाधितास्ताडिता जग्मुर्देवदेवं पितामहम्

પછી તેના બળથી પીડિત અને પ્રહૃત થયેલા સર્વ દેવો તથા દેવર્ષિઓ—બધા જ—દેવોના દેવ પિતામહ બ્રહ્મા પાસે શરણ લેવા ગયા.

Verse 21

शरण्यं शरणं देवं शंभुं सर्वजगन्मयम् / ब्रह्माणं लोककर्तारं त्रातारं पुरुषं परम् / कूटस्थं जगतामेकं पुराणं पुरुषोत्तमम्

હું સર્વના શરણ્ય દેવ શંભુનું શરણ લઉં છું—જે સર્વ જગતમાં વ્યાપ્ત છે; જે બ્રહ્મા રૂપે લોકકર્તા, ત્રાતા, પરમ પુરુષ છે; કૂટસ્થ, સર્વનો એક આધાર, પ્રાચીન પુરુષોત્તમ છે।

Verse 22

स याचितो देववरैर्मुनिभिश्च मुनीश्वराः / सर्वदेवहितार्थाय जगाम कमलासनः

દેવશ્રેષ્ઠો અને મુનિઓ—હે મુનીશ્વરો—એમણે વિનંતી કરતાં, સર્વ દેવોના હિતાર્થે કમલાસન બ્રહ્મા પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 23

संस्तूयमानः प्रणतैर्मुनीन्द्रैरमरैरपि / क्षीरोदस्योत्तरं कूलं यत्रास्ते हरिरीश्वरः

પ્રણત મુનિશ્રેષ્ઠો અને દેવો દ્વારા સતત સ્તુત થતો, તે ક્ષીરસાગરના ઉત્તર કિનારે પહોંચ્યો, જ્યાં ઈશ્વર હરિ નિવાસ કરે છે।

Verse 24

दृष्ट्वा देवं जगद्योनिं विष्णुं विश्वगुरुं शिवम् / ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिरभाषत

જગદ્યોનિ દેવ—વિષ્ણુ, જે વિશ્વગુરુ અને શિવસ્વરૂપ છે—તેમને જોઈ, તેણે મસ્તકથી તેમના ચરણોને વંદન કર્યું અને કૃતાંજલિ થઈને બોલ્યો।

Verse 25

ब्रह्मोवाच त्वं गतिः सर्वभूतानामनन्तो ऽस्यखिलात्मकः / व्यापी सर्वामरवपुर्महायोगी सनातनः

બ્રહ્મા બોલ્યા: તમે જ સર્વ ભૂતોની ગતિ અને પરમ આશ્રય છો—અનંત, આ અખિલ જગતના આત્મસ્વરૂપ. સર્વવ્યાપી, સર્વ દેવોના વપુ ધારણ કરનાર, તમે સનાતન મહાયોગી છો।

Verse 26

त्वमात्मा सर्वभूतानां प्रधानं प्रकृतिः परा / वैराग्यैश्वर्यनिरतो रागातीतो निरञ्जनः

તમે સર્વભૂતોના આત્મા છો; તમે જ પ્રધાન અને પરા પ્રકૃતિ છો. વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્યમાં સ્થિત, તમે રાગાતીત અને સંપૂર્ણ નિરંજન છો।

Verse 27

त्वं कर्ता चैव भर्ता च निहन्ता सुरविद्विषाम् / त्रातुमर्हस्यनन्तेश त्राता हि परमेश्वरः

તમે જ કર્તા અને ભર્તા છો, તથા દેવદ્વેષીઓના સંહારક પણ. હે અનંતેશ! અમને રક્ષવા યોગ્ય તમે જ છો, કારણ કે પરમેશ્વર જ સાચા ત્રાતા છે।

Verse 28

इत्थं स विष्णुर्भगवान् ब्रह्मणा संप्रबोधितः / प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षः पीतवासासुरद्विषः

આ રીતે બ્રહ્માએ પ્રબોધિત કરેલા ભગવાન વિષ્ણુએ કહ્યું—જેનાં કમળનેત્ર નિદ્રાથી પૂર્ણ ખુલ્યા હતા, જે પીતવસ્ત્રધારી અને અસુરદ્વેષી છે।

Verse 29

किमर्थं सुमहावीर्याः सप्रजापतिकाः सुराः / इमं देशमनुप्राप्ताः किं वा कार्यं करोमि वः

હે મહાવીર્યશાળી દેવો! પ્રજાપતિઓ સહિત તમે આ દેશમાં શા માટે આવ્યા છો? અને તમારા માટે હું કયું કાર્ય કરું?

Verse 30

देवा ऊचुः हिरण्यकशिपुर्नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः / बाधते भगवन् दैत्यो देवान् सर्वान् सहर्षिभिः

દેવોએ કહ્યું—હે ભગવન! બ્રહ્માના વરથી દર્પિત થયેલો હિરણ્યકશિપુ નામનો દૈત્ય, ઋષિઓ સહિત સર્વ દેવોને પીડાવે છે।

Verse 31

अवध्यः सर्वभूतानां त्वामृते पुरुषोत्तम / हन्तुमर्हसि सर्वेषां त्वं त्रातासि जगन्मय

હે પુરુષોત્તમ! તમને વિના સર્વ ભૂતોમાં કોઈ પણ ખરેખર અવધ્ય નથી; પરંતુ સર્વના હિત માટે દુષ્ટોનો સંહાર કરવા યોગ્ય એકમાત્ર તમે જ છો, કારણ કે તમે જગતમાં વ્યાપી રક્ષક છો।

Verse 32

श्रुत्वा तद्दैवतैरुक्तं स विष्णुर्लोकभावनः / वधाय दैत्यमुख्यस्य सो ऽसृजत् पुरुषं स्वयम्

દેવતાઓના વચન સાંભળી, લોકોના પોષક વિષ્ણુએ દૈત્યોના મુખ્યના વધ માટે સ્વયં એક દિવ્ય પુરુષને પ્રગટ કર્યો।

Verse 33

मेरुपर्वतवर्ष्माणं घोररूपं भयानकम् / शङ्खचक्रगदापाणिं तं प्राह गरुडध्वजः

ત્યારે શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ગરુડધ્વજે મેરુ પર્વત સમાન વિશાળ દેહવાળા, ઘોર અને ભયાનક રૂપ ધરાવનાર તે પુરુષને સંબોધ્યો।

Verse 34

हत्वा तं दैत्यराजं त्वं हिरण्यकशिपुं पुनः / इमं देशं समागन्तुं क्षिप्रमर्हसि पौरुषात्

તે દૈત્યરાજ હિરણ્યકશિપુનો વધ કરીને, પછી તમારા પૌરુષબળથી શીઘ્ર આ દેશમાં પાછા આવવું તમને યોગ્ય છે।

Verse 35

निशम्य वैष्णवं वाक्यं प्रणम्य पुरुषोत्तमम् / महापुरुषमव्यक्तं ययौ दैत्यमहापुरम्

વૈષ્ણવ વચન સાંભળી, તેણે પુરુષોત્તમ—મહાપુરુષ, અવ્યક્ત—ને પ્રણામ કર્યો અને પછી દૈત્યોના મહાન નગર તરફ ગયો।

Verse 36

विमुञ्चन् भैरवं नादं शङ्खचक्रगदाधरः / आरुह्य गरुडं देवो महामेरुरिवापरः

ભયંકર નાદ છોડતાં શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન ગરુડ પર આરોહણ કરીને, બીજા મહામેરુ સમા તેજસ્વી લાગ્યા।

Verse 37

आकर्ण्य दैत्यप्रवरा महामेघरवोपमम् / समाचचक्षिरे नादं तदा दैत्यपतेर्भयात्

મહામેઘના ગર્જનાસમાન તે નાદ સાંભળી, દૈત્યશ્રેષ્ઠો દૈત્યપતિના ભયથી તરત જ તે ધ્વનિ તરફ ચેત્યા।

Verse 38

असुरा ऊचुः कश्चिदागच्छति महान् पुरुषो देवचोदितः / विमुञ्चन् भैरवं नादं तं जानीमो ऽमरार्दन

અસુરોએ કહ્યું—દેવચોદિત એક મહાન પુરુષ આવી રહ્યો છે, ભયંકર નાદ છોડે છે; અમે તેને ઓળખીએ છીએ—તે અમરોનો અર્દન કરનાર છે।

Verse 39

ततः सहासुरवरैर्हिरण्यकशिपुः स्वयम् / संनद्धैः सायुधैः पुत्रैः प्रह्रादाद्यैस्तदा ययौ

પછી હિરણ્યકશિપુ પોતે અસુરશ્રેષ્ઠો સાથે, પ્રહ્લાદ આદિ પુત્રો સહિત, શસ્ત્રધારી અને યુદ્ધસજ્જ બનીને નીકળ્યો।

Verse 40

दृष्ट्वा तं गरुडासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम् / पुरुषं पर्वताकारं नारायणमिवापरम्

ગરુડાસીન, કરોડો સૂર્ય સમા તેજસ્વી, પર્વતાકાર મહાપુરુષને જોઈ તેઓ તેને જાણે બીજો નારાયણ જ માન્યા।

Verse 41

दुद्रुवुः केचिदन्योन्ममूचुः संभ्रान्तलोचनाः / अयं स देवो देवानां गोप्ता नारायणो रिपुः

કેટલાંક દોડી ગયા, અને કેટલાંક ગભરાયેલા નેત્રોથી ભયમાં ચીસ પાડી ઉઠ્યા—“આ જ તે દેવ—નારાયણ—દેવોના રક્ષક અને શત્રુઓનો શત્રુ!”

Verse 42

अस्माकमव्ययो नूनं तत्सुतो वा समागतः / इत्युक्त्वा शस्त्रवर्षाणि ससृजुः पुरुषाय ते / तानि चाशेषतो देवो नाशयामास लीलया

“નિશ્ચયે આપણો અવ્યય—અથવા તેનો પુત્ર—આવી પહોંચ્યો છે!” એમ કહી તેમણે તે પરમ પુરુષ પર શસ્ત્રવર્ષા કરી; પરંતુ પ્રભુએ લીલામાત્રથી તે બધું નિઃશેષ નાશ કરી દીધું।

Verse 43

तदा हिरण्यकशिपोश्चत्वारः प्रथितौजसः / पुत्रा नारायणोद्भूतं युयुधुर्मेघनिः स्वनाः / प्रह्रादश्चाप्यनुह्रादः संह्रादो ह्राद एव च

ત્યારે હિરણ્યકશિપુના ચાર પુત્રો—પ્રસિદ્ધ પરાક્રમી—મેઘગર્જના સમો નાદ કરતા, નારાયણથી ઉદ્ભવેલા તે પ્રાકટ્ય સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા: પ્રહ્લાદ, અનુહ્લાદ, સંહ્લાદ અને હ્લાદ।

Verse 44

प्रह्रादः प्राहिणोद् ब्राह्ममनुह्रादो ऽथ वैष्णवम् / संह्रादश्चापि कौमारमाग्नेयं ह्राद एव च

પ્રહ્લાદે બ્રાહ્મ (બ્રહ્માસંબંધિત) અસ્ત્ર પ્રેર્યું; પછી અનુહ્લાદે વૈષ્ણવ. સંહ્લાદે કૌમાર, અને હ્લાદે આગ્નેય અસ્ત્ર છોડ્યું।

Verse 45

तानि तं पुरुषं प्राप्य चत्वार्यस्त्राणि वैष्णवम् / न शेकुर्बाधितुं विष्णुं वासुदेवं यथा तथा

તે પરમ પુરુષ સુધી પહોંચ્યા પછી પણ, તે ચાર વૈષ્ણવ અસ્ત્રો કોઈ રીતે પણ વિષ્ણુ—વાસુદેવ—ને પીડિત કરી શક્યા નહીં।

Verse 46

अथासौ चतुरः पुत्रान् महाबाहुर्महाबलः / प्रगृह्य पादेषु करैः संचिक्षेप ननाद च

ત્યારે તે મહાબાહુ, મહાબલી પોતાના ચાર પુત્રોના પગ હાથથી પકડીને દૂર ફેંકી દીધા અને ઊંચે સ્વરે ગર્જના કરી।

Verse 47

विमुक्तेष्वथ पुत्रेषु हिरण्यकशिपुः स्वयम् / पादेन ताडयामास वेगेनोरसि तं बली

પુત્રો છૂટ્યા પછી, મહાબલી હિરણ્યકશિપુએ પોતે જ ભારે વેગથી પોતાના પગથી તેના વક્ષસ્થળ પર પ્રહાર કર્યો।

Verse 48

स तेन पीडितो ऽत्यर्थं गरुडेन तथाऽशुगः / अदृश्यः प्रययौ तूर्णं यत्र नारायणः प्रभुः / गत्वा विज्ञापयामास प्रवृत्तमखिलं तथा

ગરુડથી અત્યંત પીડિત તે ઝડપી જન અદૃશ્ય બની તુરંત જ્યાં પ્રભુ નારાયણ હતા ત્યાં ગયો; અને ત્યાં જઈને થયેલું બધું યથાવત્ નિવેદન કર્યું।

Verse 49

संचिन्त्य मनसा देवः सर्वज्ञानमयो ऽमलः / नरस्यार्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्धतनुं तथा

પછી સર્વજ્ઞ સ્વરૂપ, નિર્મળ દેવએ મનમાં વિચાર કરીને પોતાના દેહનો અડધો ભાગ મનુષ્યનો અને અડધો ભાગ સિંહનો રચ્યો।

Verse 50

नृसिंहवपुरव्यक्तो हिरण्यकशिपोः पुरे / आविर्बभूव सहसा मोहयन् दैत्यपुङ्गवान्

હિરણ્યકશિપુના નગરમાં પ્રભુ નૃસિંહવપુમાં—જે પહેલાં અવ્યક્ત હતું—અચાનક પ્રગટ થયા અને દૈત્યશ્રેષ્ઠને મોહીત કર્યો।

Verse 51

दंष्ट्राकरालो योगात्मा युगान्तदहनोपमः / समारुह्यात्मनः शक्तिं सर्वसंहारकारिकाम् / भाति नारायणो ऽनन्तो यथा मध्यन्दिने रविः

દંષ્ટ્રાઓથી ભયંકર, યોગાત્મસ્વરૂપ, યુગાંતની અગ્નિ સમો પ્રજ્વલિત—પોતાની સર્વસંહારકારિણી શક્તિ પર આરુઢ અનંત નારાયણ મધ્યાહ્નના સૂર્ય સમો પ્રકાશે છે।

Verse 52

दृष्ट्वा नृसिंहवपुषं प्रह्रादं ज्येष्ठपुत्रकम् / वधाय प्रेरयामास नरसिहस्य सो ऽसुरः

નૃસિંહભાવ-વપુ ધરાવતો પોતાનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર પ્રહ્લાદ જોઈ, નૃસિંહ પ્રત્યે વૈરથી તે અસુરે પ્રહ્લાદના વધ માટે પ્રેરણા આપી।

Verse 53

इमं नृसिंहवपुषं पूर्वस्माद् बहुशक्तिकम् / सहैव त्वनुजैः सर्वैर्नाशयाशु मयेरितः

“આ નૃસિંહદેહધારીને—જે પૂર્વ કરતાં પણ વધુ શક્તિશાળી છે—તેના સર્વ અનુજ સાથીઓ સાથે તાત્કાલિક નાશ કરો; આ મારી આજ્ઞા છે।”

Verse 54

तत्संनियोगादसुरः प्रह्रादो विष्णुमव्ययम् / युयुधे सर्वयत्नेन नरसिंहेन निर्जितः

તે નિયતિસંયોગથી અસુર પ્રહ્લાદે અવ્યય વિષ્ણુ સાથે સર્વ પ્રયત્નથી યુદ્ધ કર્યું; પરંતુ નૃસિંહ દ્વારા તે પરાજિત થયો।

Verse 55

ततः संचोदितो दैत्यो हिरण्याक्षस्तदानुजः / ध्यात्वा पशुपतेरस्त्रं ससर्ज च ननाद च

પછી પ્રેરિત થયેલો દૈત્ય હિરણ્યાક્ષ—પોતાના અનુજ સાથે—પશુપતિ (શિવ) ના અસ્ત્રનું ધ્યાન કરીને તેને પ્રયોગ કર્યો અને ઊંચે ગર્જના કરી।

Verse 56

तस्य देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / न हानिमकरोदस्त्रं यथा देवस्य शूलिनः

દેવોના પણ દેવ, અમિત તેજવાળા વિષ્ણુ સામે તે અસ્ત્ર કોઈ હાનિ કરી શક્યું નહીં; જેમ ત્રિશૂલધારી દેવ શિવ સામે પણ તે નિષ્ફળ રહ્યું.

Verse 57

दृष्ट्वा पराहतं त्वस्त्रं प्रह्रादो भाग्यगौरवात् / मेने सर्वात्मकं देवं वासुदेवं सनातनम्

ત્વષ્ટાનું અસ્ત્ર નિષ્પ્રભ બન્યું જોઈ, પોતાના સૌભાગ્યના ગૌરવથી પ્રહ્લાદે સનાતન વાસુદેવને સર્વ જીવોના અંતરાત્મા-રૂપ દેવ તરીકે માન્યો.

Verse 58

संत्यज्य सर्वशस्त्राणि सत्त्वयुक्तेन चेतसा / ननाम शिरसा देवं योगिनां हृदयेशयम्

બધાં શસ્ત્રો ત્યજી, સત્ત્વયુક્ત ચિત્તથી તેણે મસ્તક નમાવી તે દેવને પ્રણામ કર્યો, જે યોગીઓના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 59

स्तुत्वा नारायणैः स्तोत्रैः ऋग्यजुः सामसंभवैः / निवार्य पितरं भ्रातृन् हिरण्याक्षं तदाब्रवीत्

ઋગ્-યજુઃ-સામમાંથી ઉપજેલા સ્તોત્રોથી નારાયણની સ્તુતિ કરીને, પિતા અને ભાઈઓને રોકી, તેણે ત્યારે હિરણ્યાક્ષને કહ્યું.

Verse 60

अयं नारायणो ऽनन्तः शाश्वतो भगवानजः / पुराणपुरुषो देवो महायोगी जगन्मयः

આ નારાયણ અનંત છે—શાશ્વત, ભગવાન, અજ. એ જ પુરાણપુરુષ દેવ, મહાયોગી, સમગ્ર જગતમાં વ્યાપ્ત અને જગન્મય છે.

Verse 61

अयं धाता विधाता च स्वयञ्ज्योतिर्निरञ्जनः / प्रधानपुरुषस्तत्त्वं मूलप्रकृतिरव्ययः

આ ધાતા અને વિધાતા છે; સ્વયંપ્રકાશ અને નિરંજન છે. એ જ પ્રધાન-પુરુષ તત્ત્વની પરમ સત્યતા, અવ્યય મૂળપ્રકૃતિ છે.

Verse 62

ईश्वरः सर्वभूतानामन्तर्यामी गुणातिगः / गच्छध्वमेनं शरणं विष्णुमव्यक्तमव्ययम्

તે સર્વભૂતોના ઈશ્વર, અંતર્યામી અને ગુણાતીત છે. તેની જ શરણ જાઓ—અવ્યક્ત અને અવ્યય વિષ્ણુની.

Verse 63

एवमुक्ते सुदुर्बुद्धिर्हिरण्यकशिपुः स्वयम् / प्रोवाच पुत्रमत्यर्थं मोहितो विष्णुमायया

આ રીતે કહેવાતાં, અતિ દુર્બુદ્ધિ હિરણ્યકશિપુ પોતે—વિષ્ણુની માયાથી મોહિત થઈ—પુત્રને લાંબે બોલ્યો.

Verse 64

अयं सर्वात्मना वध्यो नृसिंहो ऽल्पपराक्रमः / समागतो ऽस्मद्भवनमिदानीं कालचोदितः

‘આ નરસિંહને નિઃસંદેહ સંહારવો જોઈએ; તેનો પરાક્રમ અલ્પ છે. કાળની પ્રેરણાથી તે હવે આપણા જ ભવનમાં આવી પહોંચ્યો છે.’

Verse 65

विहस्य पितरं पुत्रो वचः प्राह महामतिः / मा निन्दस्वैनमीशानं भूतानामेकमव्ययम्

પિતાને જોઈ હસીને, મહામતિ પુત્ર બોલ્યો—‘તેમની નિંદા ન કરો; તેઓ ઈશાન છે, સર્વ ભૂતોના એકમાત્ર અવ્યય પ્રભુ.’

Verse 66

कथं देवो महादेवः शाश्वतः कालवर्जितः / कालेन हन्यते विष्णुः कालात्मा कालरूपधृक्

કાળાતીત અને શાશ્વત એવા મહાદેવ દેવ કેવી રીતે છે, અને છતાં કાળાત્મા તથા કાળરૂપધારી વિષ્ણુ કાળથી હણાય છે એમ કેમ કહેવાય?

Verse 67

ततः सुवर्णकशिपुर्दुरात्मा विधिचोदितः / निवारितो ऽपि पुत्रेण युयोध हरिमव्ययम्

પછી દુષ્ટમનનો સુવર્ણકશિપુ વિધિના પ્રેરણાથી, પુત્રે રોક્યો છતાં અવિનાશી હરિ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો।

Verse 68

संरक्तनयनो ऽन्तो हिरण्यनयनाग्रजम् / नखैर्विदारयामास प्रह्रादस्यैव पश्यतः

ધર્મક્રોધથી રક્ત નેત્રો ધરાવનાર, સ્તંભની અંદર રહેલા પ્રભુએ, પ્રહ્લાદ જોતા જોતાં, હિરણ્યનયનના અગ્રજને પોતાના નખોથી વિદાર્યો।

Verse 69

हते हिरण्यकशिपौ हिरण्याक्षो महाबलः / विसृज्य पुत्रं प्रह्रादं दुद्रुवे भयविह्वलः

હિરણ્યકશિપુ હણાયો ત્યારે, મહાબલી હિરણ્યાક્ષ ભયથી વ્યાકુળ થઈ પોતાના પુત્ર પ્રહ્લાદને છોડીને ભાગી ગયો।

Verse 70

अनुह्रादादयः पुत्रा अन्ये च शतशो ऽसुराः / नृसिंहदेहसंभूतैः सिंहैर्नोता यमालयम्

અનુહ્રાદ વગેરે પુત્રો અને અન્ય સૈકડો અસુરો, નૃસિંહના દેહમાંથી ઉત્પન્ન સિંહો દ્વારા હાંકી કાઢાઈ યમાલય તરફ ધકેલાયા।

Verse 71

ततः संहृत्य तद्रूपं हरिर्नारायणः प्रभुः / स्वमेव परमं रूपं ययौ नारायणाह्वयम्

ત્યારે પ્રભુ હરિ—નારાયણ—એ ધારણ કરેલું તે રૂપ સંહરીને, ‘નારાયણ’ નામે પ્રસિદ્ધ પોતાના પરમ સ્વરૂપમાં પાછા ગયા।

Verse 72

गते नारायणे दैत्यः प्रह्रादो ऽसुरसत्तमः / अभिषेकेण युक्तेन हिरण्याक्षमयोजयत्

નારાયણ પ્રસ્થાન કર્યા પછી, અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ દૈત્ય પ્રહ્લાદે વિધિપૂર્વક અભિષેક કરીને હિરણ્યાક્ષને રાજ્યાધિકાર આપ્યો।

Verse 73

स बाधयामास सुरान् रणे जित्वा मुनीनपि / लब्ध्वान्धकं महापुत्रं तपसाराध्य शङ्करम्

તે યુદ્ધમાં દેવોને જીતીને તેમને પીડિત કરતો રહ્યો, અને મુનિઓને પણ સતાવ્યા. તેમજ તપસ્યા દ્વારા શંકરની આરાધના કરીને તેણે મહાપુત્ર અંધકને પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 74

देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान् बध्वाच धरणीमिमाम् / नीत्वा रसातलं चक्रे वन्दीमिन्दीवरप्रभाम्

ઇન્દ્ર સહિત દેવોને જીતીને તેણે આ ધરતીને બાંધી લીધી; અને તેને રસાતલમાં લઈ જઈ, કમળવર્ણી ધરણીને જાણે બંધિની બનાવી દીધી।

Verse 75

ततः सब्रह्मका देवाः परिम्लानमुखश्रियः / गत्वा विज्ञापयामासुर्विष्णवे हरिमन्दिरम्

ત્યારે બ્રહ્મા સહિત દેવતાઓ, જેમના મુખની શોભા મ્લાન થઈ ગઈ હતી, હરિના મંદિરમાં જઈ વિષ્ણુને વિનયપૂર્વક પોતાની અરજી રજૂ કરવા લાગ્યા।

Verse 76

स चिन्तयित्वा विश्वात्मा तद्वधोपायमव्ययः / सर्वेदेवमयं शुभ्रं वाराहं वपुरादधे

ત્યારે અવ્યય વિશ્વાત્માએ વિચાર કરીને તેના વધનો ઉપાય રચ્યો; અને સર્વદેવમય, શુભ્ર તેજસ્વી વરાહ-રૂપ ધારણ કર્યું।

Verse 77

गत्वा हिरण्यनयनं हत्वा तं पुरुषोत्तमः / दंष्ट्रयोद्धारयामास कल्पादौ धरणीमिमाम्

હિરણ્યનયન પાસે જઈ તેને વધ કરીને, પુરુષોત્તમે કલ્પના આરંભે પોતાની દંષ્ટ્રાઓથી આ ધરતીને ઊંચકી લીધી।

Verse 78

त्यक्त्वा वराहसंस्थानं संस्थाप्य च सुरद्विजान् स्वामेव प्रकृतिं दिव्यां ययौ विष्णुः परं पदम्

વરાહદેહ ત્યજીને અને દેવો તથા દ્વિજોને તેમના યોગ્ય ક્રમમાં સ્થાપિત કરીને, વિષ્ણુ પોતાની દિવ્ય પ્રકૃતિમાં પરત જઈ પરમ પદને પામ્યા।

Verse 79

तस्मिन् हते ऽमररिपौ प्रह्रादौ विष्णुतत्परः / अपालयत् स्वकंराज्यं भावं त्यक्त्वा तदाऽसुरम्

દેવોના શત્રુના વધ પછી, વિષ્ણુપરાયણ પ્રહ્લાદે ત્યારે આસુરી ભાવ ત્યજી પોતાનું રાજ્ય સંભાળ્યું।

Verse 80

इयाज विधिवद् देवान् विष्णोराराधने रतः / निः सपत्नं तदा राज्यं तस्यासीद् विष्णुवैभवात्

તે વિધિપૂર્વક દેવતાઓનું યજન કરતો અને વિષ્ણુની આરાધનામાં રત રહેતો; વિષ્ણુના વૈભવથી ત્યારે તેનું રાજ્ય નિઃસપત્ન અને નિરુપદ્રવ બન્યું।

Verse 81

ततः कदाचिदसुरो ब्राह्मणं गृहमागतम् / तापसं नार्चयामास देवानां चैव मायया

ત્યારે એક વખત તે અસુર માયા-મોહના વશમાં થઈ પોતાના ઘરે આવેલા બ્રાહ્મણ તપસ્વીનું પૂજન-સત્કાર ન કર્યો; અને એ જ ભ્રમથી દેવતાઓનું પણ અપમાન કર્યું।

Verse 82

स तेन तापसो ऽत्यर्थं मोहितेनावमानितः / शशापासुरराजानं क्रोधसंरक्तलोचनः

તે અત્યંત મોહિત વ્યક્તિ દ્વારા ભારે અપમાનિત થયેલા તપસ્વીના નેત્રો ક્રોધથી લાલ થયા અને તેણે અસુરરાજને શાપ આપ્યો।

Verse 83

यत्तद्वलं समाश्रित्य ब्राह्मणानवमन्यसे / सा भक्तिर्वैष्णवी दिव्या विनाशं ते गमिष्यति

જે (માત્ર) બળનો આશ્રય લઈને તું બ્રાહ્મણોનું અપમાન કરે છે, એ જ દિવ્ય વૈષ્ણવી ભક્તિ તને વિનાશ તરફ લઈ જશે।

Verse 84

इत्युक्त्वा प्रययौ तूर्णं प्रह्रादस्य गृहाद् द्विजः / मुमोह राज्यसंसक्तः सो ऽपि शापबलात् ततः

આવું કહી તે દ્વિજ પ્રહ્લાદના ઘરેથી ત્વરિત નીકળી ગયો. ત્યારબાદ શાપના બળથી રાજ્યમાં આસક્ત પ્રહ્લાદ પણ મોહગ્રસ્ત થયો।

Verse 85

बाधयामास विप्रेन्द्रान् न विवेद जनार्दनम् / पितुर्वधमनुस्मृत्य क्रोधं चक्रे हरिं प्रति

તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ઋષિઓને પીડવા લાગ્યો અને જનાર્દન (પ્રભુ) હાજર છે તે ઓળખી ન શક્યો. પિતૃવધનું સ્મરણ કરીને તેણે હરિ પ્રત્યે ક્રોધ કર્યો।

Verse 86

तयोः समभवद् युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् / नारायणस्य देवस्य प्रह्रादस्यामरद्विषः

તે બંને વચ્ચે અતિ ઘોર અને રોમાંચક યુદ્ધ ઊભું થયું—દેવેશ નારાયણ અને અમરોના દ્વેષી અસુર પ્રહ્લાદ વચ્ચે।

Verse 87

कृत्वा तु सुमहद् युद्धं विष्णुना तेन निर्जितः / पुर्वसंस्कारमाहात्म्यात् परस्मिन् पुरुषे हरौ / संजातं तस्य विज्ञानं शरण्यं शरणं ययौ

અતિ મહાન યુદ્ધ કરીને તે તે જ વિષ્ણુ દ્વારા પરાજિત થયો. પરંતુ પૂર્વસંસ્કારના મહાત્મ્યથી પરમ પુરુષ હરિ વિષે તેને સાચું વિવેકજ્ઞાન થયું અને તે શરણ્ય—તે શરણ—ની શરણમાં ગયો।

Verse 88

ततः प्रभृति दैत्येन्द्रो ह्यनन्यां भक्तिमुद्वहन् / नारायणे महायोगमवाप पुरुषोत्तमे

ત્યારથી દૈત્યેન્દ્રે એકનિષ્ઠ ભક્તિ ધારણ કરીને પુરુષોત્તમ નારાયણમાં મહાયોગ પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 89

हिरण्यकशिपोः पुत्रे योगसंसक्तचेतसि / अवाप तन्महद् राज्यमन्धको ऽसुरपुङ्गवः

હિરણ્યકશિપુના પુત્રનું ચિત્ત જ્યારે યોગમાં લીન થયું, ત્યારે અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ અંધકે તે વિશાળ રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 90

हिरण्यनेत्रतनयः शंभोर्देहसमुद्भवः / मन्दरस्थामुमां देवीं चकमे पर्वतात्मजाम्

હિરણ્યનેત્રનો પુત્ર—જે શંભુના દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયો હતો—મંદર પર્વત પર વસતી પર્વતાત્મજા દેવી ઉમાને ઇચ્છવા લાગ્યો।

Verse 91

पुरा दारुवने पुण्ये मुनयो गृहमेधिनः / ईश्वराराधनार्थाय तपश्चेरुः सहस्त्रशः

પ્રાચીન કાળે પુણ્ય દારુવનમાં ગૃહસ્થ મુનિઓ—હજારોની સંખ્યામાં—ઈશ્વર આરાધના માટે તપશ્ચર્યા કરતા હતા।

Verse 92

ततः कदाचिन्महति कालयोगेन दुस्तरा / अनावृष्टिरतीवोग्रा ह्यासीद् भूतविनाशिनी

પછી એક સમયે મહાન કાલયોગથી દુસ્તર એવી અતિ ઉગ્ર અનાવૃષ્ટિ ઊભી થઈ, જે પ્રાણીઓનો વિનાશ કરનારી હતી।

Verse 93

समेत्य सर्वे मुनयो गौतमं तपसां निधिम् / अयाचन्त क्षुधाविष्टा आहारं प्राणधारणम्

ત્યારે બધા મુનિઓ ભેગા થઈ તપસ્વીઓના નિધિ ગૌતમ પાસે ગયા અને ભૂખથી પીડાઈ પ્રાણધારણ માટે આહાર યાચ્યો।

Verse 94

स तेभ्यः प्रददावन्नं मृष्टं बहुतरं बुधः / सर्वे बुबुजिरे विप्रा निर्विशङ्केन चेतसा

પછી તે બુદ્ધિમાને તેમને સ્વાદિષ્ટ અને બહુ પ્રમાણમાં અન્ન આપ્યું; અને બધા બ્રાહ્મણ મુનિઓ નિઃશંક ચિત્તે ભોજન કર્યું।

Verse 95

गते तु द्वादशे वर्षे कल्पान्त इव शङ्करी / बभूव वृष्टिर्महती यथापूर्वमभूज्जगत्

બાર વર્ષ વીતી ગયા પછી શંકરીએ—કલ્પાંતની શક્તિ સમાન—મહાન વરસાદ વરસાવ્યો; અને જગત પૂર્વવત થયું।

Verse 96

ततः सर्वे मुनिवराः समामन्त्र्य परस्परम् / महर्षि गौतमं प्रोचुर्गच्छाम इति वेगतः

ત્યારે સર્વ મુનિવરો પરસ્પર પરામર્શ કરીને મહર્ષિ ગૌતમને બોલ્યા— “ચાલો, જઈએ”; અને તેઓ ત્વરાથી નીકળી પડ્યા।

Verse 97

निवारयामास च तान् कञ्चित् कालं यथासुखम् / उषित्वा मद्गृहे ऽवश्यं गच्छध्वमिति पण्डिताः

અને તેમણે તેમને થોડો સમય સન્માનપૂર્વક રોક્યા, જેથી તેઓ સુખથી રહે. “મારા ગૃહમાં અવશ્ય નિવાસ કરીને પછી જ પ્રસ્થાન કરો,” એમ પંડિતોને કહ્યું।

Verse 98

ततो मायामयीं सृष्ट्वा कृशां गां सर्व एव ते / समीपं प्रापयामासुगौतमस्य महात्मनः

પછી તેમણે સૌએ માયાથી એક કૃશ (દુર્બળ) ગાય સર્જી, તેને મહાત્મા ગૌતમના સમીપે લાવી મૂકી।

Verse 99

सो ऽनुवीक्ष्य कृपाविष्टस्तस्याः संरक्षणोत्सुकः / गोष्ठे तां बन्धयामास स्पृष्टमात्रा ममार सा

તેને જોઈ તેઓ કરુણાથી ભરાઈ ગયા અને રક્ષણ કરવા ઉત્સુક થઈ ગોશાળામાં બાંધી; પરંતુ સ્પર્શમાત્રથી જ તે મરી ગઈ।

Verse 100

स शोकेनाभिसंतप्तः कार्याकार्यं महामुनिः / न पश्यति स्म सहसा तादृशं मुनयो ऽब्रुवन्

શોકથી દગ્ધ થયેલા તે મહામુનિને તરત શું કરવું અને શું ન કરવું તે દેખાયું નહીં; તેમને એવી સ્થિતિમાં જોઈ મુનિઓએ કહ્યું।

Verse 101

गोवध्येयं द्विजश्रेष्ठ यावत् तव शरीरगा / तावत् ते ऽन्नं न भोक्तव्यं गच्छामो वयमेव हि

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જ્યાં સુધી તારા શરીરમાં ગોવધનું પાપ વસે છે, ત્યાં સુધી તારે અન્ન ભોજન ન કરવું; અમે પોતે જ તને છોડીને જઈએ છીએ।

Verse 102

तेन ते मुदिताः सन्तो देवदारुवनं शुभम् / जग्मुः पापवशं नीतास्तपश्चर्तुं यथा पुरा

તે કારણે પ્રસન્ન થયેલા તે સાધુજન શુભ દેવદારુવનમાં ગયા; પાપના વશમાં દોરાઈ, પૂર્વવત્ ફરી તપશ્ચર્યા કરવા પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 103

स तेषां मायया जातां गोवध्यां गौतमो मुनिः / केनापि हेतुना ज्ञात्वा शशापातीवकोपनः

તેમની માયાથી ઉત્પન્ન થયેલ ગોવધને કોઈ કારણસર જાણી, મુનિ ગૌતમ અતિ ક્રોધથી તેમને શાપ આપ્યો।

Verse 104

भविष्यन्ति त्रयीबाह्या महापातकिभिः समाः / बभूवुस्ते तथा शापाज्जायमानाः पुनः पुनः

તેઓ વેદત્રયીથી બહિષ્કૃત થઈ મહાપાતકીઓ સમાન બનશે; અને તે શાપથી તેઓ વારંવાર જન્મ લેતા રહ્યા।

Verse 105

सर्वे संप्राप्य देवेशं शङ्करं विष्णुमव्ययम् / अस्तुवन् लौकिकैः स्तोत्रैरुच्छिष्टा इव सर्वगौ

તેઓ સર્વે દેવેશ—અવ્યય શંકર, જે વિષ્ણુ જ છે—ની પાસે જઈ, લૌકિક સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરવા લાગ્યા; જાણે સર્વ પ્રકારની ગાયો ઉચ્છિષ્ટ અર્પે તેમ।

Verse 106

देवदेवौ महादेवौ भक्तानामार्तिनाशनौ / कामवृत्त्या महायोगौ पापान्नस्त्रातुमर्हथः

હે દેવોના દેવ, હે બે મહાદેવ—ભક્તોની આર્તિ નાશ કરનાર! હે મહાયોગી, કૃપાવશ વરદાન આપવા ઇચ્છા ફેરવનાર—કૃપા કરીને અમને પાપમાંથી ઉગારશો।

Verse 107

तदा पार्श्वस्थितं विष्णुं संप्रेक्ष्य वृषभध्वजः / किमेतेषां भवेत् कार्यं प्राह पुण्यैषिणामिति

ત્યારે વૃષભધ્વજ (શિવ) પોતાના બાજુમાં ઊભેલા વિષ્ણુને જોઈને પૂછ્યું—“આ પુણ્ય ઇચ્છનારાઓ માટે શું કરવું?”

Verse 108

ततः स भगवान् विष्णुः शरण्यो भक्तवत्सलः / गोपतिं प्राह विप्रेन्द्रानालोक्य प्रणतान् हरिः

પછી શરણ્ય અને ભક્તવત્સલ ભગવાન વિષ્ણુ—હરિ—એ પ્રણામ કરેલા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ઋષિઓને જોઈ ગોપતિને કહ્યું।

Verse 109

न वेदबाह्ये पुरुषे पुण्यलेशो ऽपि शङ्कर / संगच्छते महादेव धर्मो वेदाद् विनिर्बभौ

હે શંકર! જે પુરુષ વેદથી બહાર છે, તેમાં પુણ્યનો લેશમાત્ર પણ સ્થિર થતો નથી. હે મહાદેવ! કારણ કે ધર્મ પોતે વેદમાંથી જ પ્રગટ થયો છે.

Verse 110

तथापि भक्तवात्सल्याद् रक्षितव्या महेश्वर / अस्माभिः सर्व एवेमे गन्तारो नरकानपि

તથાપિ, હે મહેશ્વર! ભક્તવાત્સલ્યથી આ બધાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; નહિંતર અહીંના આપણે સૌ નરકોમાં પણ જવા પાત્ર બની જઈશું.

Verse 111

तस्माद् वै वेदबाह्यानां रक्षणार्थाय पापिनाम् / विमोहनाय शास्त्राणि करिष्यामो वृषध्वज

અતએવ વેદથી બહાર રહેલા પાપીઓના રક્ષણાર્થે અને તેમને વેદમાર્ગથી વિમોહિત કરવા માટે, હે વૃષધ્વજ (શિવ)! અમે શાસ્ત્રોની રચના કરીશું।

Verse 112

एवं संबोधितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा / चकार मोहशास्त्राणि केशवो ऽपि शिवेरितः

માધવ મુરારિએ આ રીતે સંબોધ્યા પછી રુદ્રે મોહશાસ્ત્રો રચ્યાં; અને શિવની પ્રેરણાથી કેશવે પણ તેમને (દૈવી યોજનામાં) પ્રવર્તિત કર્યા।

Verse 113

कापालं नाकुलं वामं भैरवं पूर्वपश्चिमम् / पञ्चरात्रं पाशुपतं तथान्यानि सहस्त्रशः

કાપાલ, નાકુલ, વામ, ભૈરવ, પૂર્વ અને પશ્ચિમ પરંપરાઓ; પાંચારાત્ર અને પાશુપત—તથા આવા હજારો અન્ય મતપ્રણાલીઓ પણ।

Verse 114

सृष्ट्वा तानूचतुर्देवौ कुर्वाणाः शास्त्रचोदितम् / पतन्तो निरये घोरे बहून् कल्पान् पुनः पुनः

તેને સર્જીને ચાર દેવોએ કહ્યું—“શાસ્ત્રની પ્રેરણાથી કર્મ કરતા હોવા છતાં જે દુષ્કર્મ કરે છે, તેઓ ભયંકર નરકમાં વારંવાર અનેક કલ્પો સુધી પડે છે।”

Verse 115

जायन्तो मानुषे लोके क्षीणपापचयास्ततः / ईश्वराराधनबलाद् गच्छध्वं सुकृतां गतिम् / वर्तध्वं मत्प्रसादेन नान्यथा निष्कृतिर्हि वः

ફરી માનવલોકમાં જન્મ લઈને તમારો પાપસંચય ક્ષીણ થશે; ઈશ્વર-આરાધનાના બળથી તમે પુણ્યથી પ્રાપ્ત શુભ ગતિને પામશો. મારા પ્રસાદમાં સ્થિર રહો—આ સિવાય તમારું સાચું પ્રાયશ્ચિત્ત નથી।

Verse 116

एवमीश्वरविष्णुभ्यां चोदितास्ते महर्षयः / आदेशं प्रत्यपद्यन्त शिरसासुरविद्विषोः

આ રીતે ઈશ્વર (શિવ) અને વિષ્ણુના પ્રેરણાથી તે મહર્ષિઓએ અસુરવિદ્વેષીના આદેશને શિર નમાવી સ્વીકાર્યો।

Verse 117

चक्रुस्ते ऽन्यानि शास्त्राणि तत्र तत्र रताः पुनः / शिष्यानध्यापयामासुर्दर्शयित्वा फलानि तु

તેઓ વારંવાર વિવિધ શાસ્ત્રોમાં રત રહી અનેક સ્થળોએ અન્ય ગ્રંથો રચતા રહ્યા; અને ફળ દર્શાવી શિષ્યોને અધ્યાપન આપ્યું।

Verse 118

मोहयन्त इमं लोकमवतीर्य महीतले / चकार शङ्करो भिक्षां हितायैषां द्विजैः सह

પૃથ્વી પર અવતરીને આ લોકને મોહિત કરતાં શંકરે આ દ્વિજોની સાથે તેમના પરમ હિતાર્થે ભિક્ષાવૃત્તિ ધારણ કરી।

Verse 119

कपालमालाभरणः प्रेतभस्मावगुण्ठितः / विमोहयंल्लोकमिमं जटामण्डलमण्डितः

કપાલમાળા ધારણ કરીને, પ્રેતભસ્મથી આવૃત થઈ, અને જટામંડળથી શોભિત થઈ, તે આ સમગ્ર લોકને વિમોહિત કરે છે।

Verse 120

निक्षिप्य पार्वतीं देवीं विष्णावमिततेजसि / नियोज्याङ्गभवं रुद्रं भैरवं दुष्टनिग्रहे

દેવી પાર્વતીને અમિત તેજસ્વી વિષ્ણુને સોંપીને, (શિવે) પોતાના અંગથી ઉત્પન્ન રુદ્ર—ભૈરવને—દુષ્ટોના નિગ્રહ માટે નિયુક્ત કર્યો।

Verse 121

दत्त्वा नारायणे देवीं नन्दिनं कुलनन्दिनम् / संस्थाप्य तत्र गणपान् देवानिन्द्रपुरोगमान्

દેવીને નારાયણને અર્પણ કરીને અને કુલનંદન નંદિનને પણ આપી, તેણે ત્યાં શિવગણોના ગણપતિઓ તથા ઇન્દ્ર-પ્રમુખ દેવોને સ્થાપ્યા।

Verse 122

प्रस्थिते ऽथ महादेवे विष्णुर्विश्वतनुः स्वयम् / स्त्रीरूपधारी नियतं सेवते स्म महेश्वरीम्

પછી મહાદેવ પ્રસ્થાન કર્યા પછી, વિશ્વતનુ વિષ્ણુ સ્વયં સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને, અચળ નિષ્ઠાથી મહેશ્વરી દેવીની સેવા કરતો રહ્યો।

Verse 123

ब्रह्मा हुताशनः शक्रो यमो ऽन्ये सुरपुङ्गवाः / सिषेविरे महादेवीं स्त्रीवेशं शोभनं गताः

બ્રહ્મા, હુતાશન (અગ્નિ), શક્ર (ઇન્દ્ર), યમ અને અન્ય શ્રેષ્ઠ દેવોએ સુંદર સ્ત્રીવેશ ધારણ કરીને મહાદેવીની સેવા કરી।

Verse 124

नन्दीश्वरश्च भगवान् शंभोरत्यन्तवल्लभः / द्वारदेशे गणाध्यक्षो यथापूर्वमतिष्ठत

અને શંભુને અત્યંત પ્રિય ભગવાન નંદીશ્વર, દ્વારસ્થાને ગણાધ્યક્ષ બની, યથાપૂર્વ રીતે જ ઊભા રહ્યા।

Verse 125

एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो ह्यन्धको नाम दुर्मतिः / आहर्तुकामो गिरिजामाजगामाथ मन्दरम्

આ દરમિયાન, દુર્મતિ દૈત્ય અંધક—ગિરિજાને હરણ કરવાની ઇચ્છાથી—મંદર પર્વત પર આવી પહોંચ્યો।

Verse 126

संप्राप्तमन्धकं दृष्ट्वा शङ्करः कालभैरवः / न्यषेधयदमेयात्मा कालरूपधरो हरः

અંધકને નજીક આવતો જોઈ શંકર—કાલભૈરવ—અમેય સ્વરૂપ, કાળરૂપધારી હરએ તેને રોકી અટકાવ્યો।

Verse 127

तयोः समभवद् युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् / शूलेनोरसि तं दैत्यमाजघान वृषध्वजः

બન્ને વચ્ચે અતિ ભયંકર, રોમાંચક યુદ્ધ ઊભું થયું. ત્યારે વૃષધ્વજ (શિવ) એ ત્રિશૂલથી તે દૈત્યના વક્ષ પર પ્રહાર કર્યો।

Verse 128

ततः सहस्त्रशो दैत्यः ससर्जान्धकसंज्ञितान् / नन्दिषेणादयो दैत्यैरन्धकैरभिनिर्जिताः

પછી તે દૈત્યએ હજારોની સંખ્યામાં ‘અંધક’ નામના જીવો સર્જ્યા. અને નંદિષેણ વગેરેને તે દૈત્ય-અંધકોએ સંપૂર્ણ રીતે પરાજિત કર્યા।

Verse 129

घण्टाकर्णो मेघनादश्चण्डेशश्चण्डतापनः / विनायको मेघवाहः सोमनन्दी च वैद्युतः

ઘંટાકર્ણ, મેઘનાદ, ચંડેશ, ચંડતાપન, વિનાયક, મેઘવાહ, સોમનંદી અને વૈદ્યૂત—આ રુદ્રના ઉગ્ર ગણોમાં (પ્રસિદ્ધ) છે।

Verse 130

सर्वे ऽन्धकं दैत्यवरं संप्राप्यातिबलान्विताः / युयुधुः शूलशक्त्यृष्टिगिरिकूटपरश्वधैः

તેઓ સર્વે અતિબળવાન બની દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ અંધકને નજીક જઈ, ત્રિશૂલ, શક્તિ, ઋષ્ટિ, પર્વતશિખરો અને પરશુઓથી તેની સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।

Verse 131

भ्रामयित्वाथ हस्ताभ्यां गृहीतचरणद्वयाः / दैत्येन्द्रेणातिबलिना क्षिप्तास्ते शतयोजनम्

ત્યારે અતિબળવાન દૈત્યેન્દ્રે બંને હાથથી તેમના બંને ચરણ પકડીને ઘુમાવી, તેમને પૂરાં સો યોજન દૂર ફેંકી દીધા।

Verse 132

ततो ऽन्धकनिसृष्टास्ते शतशो ऽथ सहस्त्रशः / कालसूर्यप्रतीकाशा भैरवं त्वभिदुद्रुवुः

પછી અંધકે છોડેલા તેઓ સૈકડાઓ, પછી હજારોની સંખ્યામાં, પ્રલયકાળના સૂર્ય સમા તેજસ્વી બની ભૈરવ તરફ ધસી આવ્યા।

Verse 133

हा हेति शब्दः सुमहान् बभूवातिभयङ्करः / युयोध भैरवो रुद्रः शूलमादाय भीषणम्

‘હા! હા!’ એવો અતિભયંકર મહાન્ નાદ ઊઠ્યો. ત્યારે ભૈરવ-રુદ્રે ભયાનક ત્રિશૂલ ધારણ કરીને યુદ્ધ કર્યું।

Verse 134

दृष्ट्वान्धकानां सुबलं दुर्जयं तर्जितो हरः / जगाम शरणं देवं वासुदेवमजं विभुम्

અંધકોને અત્યંત બળવાન અને અજય જોઈ, પડકાર પામેલા હર (શિવ) અજ, વિભુ દેવ વાસુદેવની શરણમાં ગયા।

Verse 135

सो ऽसृजद् भगवान् विष्णुर्देवीनां शतमुत्तमम् / देवीपार्श्वस्थितो देवो विनाशायामरद्विषाम्

ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ ઉત્તમ એવી સો દેવીઓ પ્રગટ કરી; અને દેવીની બાજુમાં સ્થિત દેવ અમરોના શત્રુઓ (અસુરો)ના વિનાશ માટે પ્રવૃત્ત થયો।

Verse 136

तथान्धकसहस्त्रं तु देवीभिर्यमसादनम् / नीतं केशवमाहात्म्याल्लीलयैव रणाजिरे

તેમ જ રણભૂમિમાં દેવીઓએ કેશવના માહાત્મ્ય-પ્રભાવથી માત્ર લીલા રૂપે અંધકના હજાર યોદ્ધાઓને યમસદનમાં પહોંચાડ્યા।

Verse 137

दृष्ट्वा पराहतं सैन्यमन्धको ऽपि महासुरः / पराङ्मुखोरणात् तस्मात् पलायत महाजवः

પોતાનું સૈન્ય સંપૂર્ણ રીતે પરાજિત થયું જોઈ મહાસુર અંધક પણ તે રણમાંથી મોઢું ફેરવી મહા વેગે ભાગી ગયો।

Verse 138

ततः क्रीडां महादेवः कृत्वा द्वादशवार्षिकीम् / हिताय लोके भक्तानामाजगामाथ मन्दरम्

પછી મહાદેવે બાર વર્ષોની દિવ્ય લીલા કરીને, લોકહિત અને ભક્તાનુગ્રહ માટે, મન્દર પર્વત પર આગમન કર્યું।

Verse 139

संप्राप्तमीश्वरं ज्ञात्वा सर्व एव गणेश्वराः / समागम्योपतस्थुस्तं भानुमन्तमिव द्विजाः

ઈશ્વર આવ્યા છે એમ જાણી સર્વ ગણેશ્વરો એકત્ર થઈ તેમની સેવામાં ઉપસ્થિત રહ્યા—જેમ દ્વિજ તેજસ્વી સૂર્યની આસપાસ ભેગા થાય।

Verse 140

प्रविश्य भवनं पुण्यमयुक्तानां दुरासदम् / ददर्श नन्दिनं देवं भैरवं केशवं शिवः

અસંયમી જન માટે દુર્ગમ એવા તે પવિત્ર ભવનમાં પ્રવેશ કરીને શિવે દેવ નંદી, ભૈરવ અને કેશવનું દર્શન કર્યું।

Verse 141

प्रणामप्रवणं देवं सो ऽनुगृह्याथ नन्दिनम् / आघ्राय मूर्धनीशानः केशवं परिषस्वजे

ત્યારે પ્રણામમાં સદા નમ્ર એવા દેવ (કેશવ) પ્રત્યે નંદિન પર અનુગ્રહ કરીને ઈશાન (શિવ) એ તેના મસ્તક પર સ્નેહથી ચુંબન/ઘ્રાણ કરી કેશવને આલિંગન આપ્યું।

Verse 142

दृष्ट्वा देवी महादेवं प्रीतिविस्फारितेक्षणा / ननाम शिरसा तस्य पादयोरीश्वरस्य सा

મહાદેવને જોઈ દેવીની આંખો આનંદથી વિસ્તરી ગઈ; ત્યારબાદ તેણે મસ્તક નમાવી તે ઈશ્વરના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યો।

Verse 143

निवेद्य विजयं तस्मै शङ्करायाथ शङ्करी / भैरवो विष्णुमाहात्म्यं प्रणतः पार्श्वगो ऽवदत्

તે વિજયની વાત શંકરને નિવેદન કરીને, પછી શંકરી (પાર્વતી) પણ ત્યાં રહી; અને ભૈરવ પ્રણામ કરીને બાજુમાં ઊભો રહી વિષ્ણુની મહિમા વર્ણવવા લાગ્યો।

Verse 144

श्रुत्वा तद्विजयं शंभुर्विक्रमं केशवस्य च / समास्ते भगवानीशो देव्या सह वरासने

તે વિજય અને કેશવના પરાક્રમને સાંભળી, ભગવાન ઈશ (શંભુ) દેવી સાથે ઉત્તમ આસન પર વિરાજમાન રહ્યા।

Verse 145

ततो देवगणाः सर्वे मरीचिप्रमुखा द्विजाः / आजग्मुर्मन्दरं द्रुष्टं देवदेवं त्रिलोचनम्

પછી સર્વ દેવગણો અને મરીચિ-પ્રમુખ દ્વિજ ઋષિઓ, દેવદેવ ત્રિલોચન (શિવ)ના દર્શન માટે મંદર પર્વત પર આવ્યા।

Verse 146

येन तद् विजितं पूर्वं देवीनां शतमुत्तमम् / समागतं दैत्यसैन्यमीश्दर्शनवाञ्छया

જેનાથી પૂર્વકાળે દેવીઓના તે શ્રેષ્ઠ સો સમૂહ પર વિજય મેળવાયો હતો, તે જ કારણે હવે દૈત્યસૈન્ય ઈશ્વરના દર્શનની ઇચ્છાથી એકત્ર થયું છે।

Verse 147

दृष्ट्वा वरासनासीनं देव्या चन्द्रविभूषणम् / प्रणेमुरादराद् देव्यो गायन्ति स्मातिलालसाः

ઉત્તમ આસન પર બિરાજમાન, ચંદ્રને ભૂષણરૂપે ધારણ કરનાર દેવીને જોઈ દેવીઓ આદરપૂર્વક પ્રણામ કરવા લાગી અને ભક્તિલાલસાથી તેની સ્તુતિગાન ગાવા લાગી।

Verse 148

प्रणेमुर्गिरिजां देवीं वामपार्श्वे पिनाकिनः / देवासनगतं देवं नारायणमनामयम्

તેઓ પિનાકી (શિવ)ના વામપાર્શ્વે સ્થિત ગિરિજા દેવીને પ્રણામ કર્યા અને દેવાસન પર બિરાજમાન, નિરામય નારાયણ દેવને પણ નમસ્કાર કર્યા।

Verse 149

दृष्ट्वा सिंहासनासीनं देव्या नारायणेन च / प्रणम्य देवमीशानं पृष्टवत्यो वराङ्गनाः

દેવી અને નારાયણ સાથે સિંહાસન પર બિરાજમાન ઈશાન દેવને જોઈ તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓએ પ્રણામ કર્યો અને પછી તેમને પ્રશ્નો પૂછ્યા।

Verse 150

कन्या ऊचुः कस्त्वं विभ्राजसे कान्त्या केयं बालरविप्रभा / को ऽन्वयं भ्ति वपुषा पङ्कजायतलोचनः

કન્યાઓ બોલી—તમે કોણ છો, જે એવી કાંતિથી ઝળહળો છો? આ કોણ છે, જેના તેજ નવોદિત સૂર્ય સમાન છે? અને આ કમળનેત્ર, તેજસ્વી રૂપધારી કોણ—તમે કયા વંશના છો?

Verse 151

निशम्य तासां वचनं वृषेन्द्रवरवाहनः / व्याजहार महायोगी भूताधिपतिरव्ययः

તેમના વચનો સાંભળી શ્રેષ્ઠ વૃષભવાહન, મહાયોગી, ભૂતાધિપતિ અવ્યય પ્રભુએ પ્રત્યુત્તર આપ્યો।

Verse 152

अहं नारायणो गौरी जगन्माता सनातनी / विभज्य संस्थितो देवः स्वात्मानं बहुधेश्वरः

હું નારાયણ છું; હું જ ગૌરી, જગન્માતા સનાતની છું. એક જ ઈશ્વર પોતાના સ્વાત્માને વિભાજિત કરી અનેક રૂપે સ્થિત રહે છે।

Verse 153

न मे विदुः परं तत्त्वं देवाद्या न महर्षयः / एको ऽयं वेद विश्वात्मा भवानी विष्णुरेव च

મારું પરમ તત્ત્વ દેવાદિઓને પણ જાણીતું નથી, મહર્ષિઓને પણ નથી. એકમાત્ર આ એક વિશ્વાત્મા જાણે છે—એ જ ભવાની અને એ જ વિષ્ણુ પણ।

Verse 154

अहं हि निष्क्रियः शान्तः केवलो निष्परिग्रहः / मामेव केशवं देवमाहुर्देवीमथाम्बिकाम्

હું નિષ્ક્રિય, શાંત, એકમાત્ર (અદ્વિતીય) અને નિઃપરિગ્રહ છું. મને જ કેશવ દેવ કહે છે, અને મને જ દેવી અંબિકા પણ કહે છે।

Verse 155

एष धाता विधाता च कारणं कार्यमेव च / कर्ता कारयिता विष्णुर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः

એ જ ધાતા અને વિધાતા છે; એ જ કારણ અને કાર્ય પણ છે. વિષ્ણુ જ કર્તા અને પ્રેરક છે, અને ભોગ તથા મોક્ષ—બન્નેના ફળ આપે છે।

Verse 156

भोक्ता पुमानप्रमेयः संहर्ता कालरूपधृक् / स्त्रष्टा पाता वासुदेवो विश्वात्मा विश्वतोमुखः

તે ભોક્તા, અપ્રમેય પુરુષ છે; કાળરૂપ ધારણ કરનાર સંહર્તા. તે જ સ્રષ્ટા અને પાતા—વાસુદેવ, વિશ્વાત્મા, સર્વદિશામુખ।

Verse 157

कृटस्थो ह्यक्षरो व्यापी योगी नारायणः स्वयम् / तारकः पुरुषो ह्यात्मा केवलं परमं पदम्

તે કૂટસ્થ, અક્ષર અને સર્વવ્યાપી છે; પરમ યોગી સ્વયં નારાયણ છે. તે જ તારક, પરમ પુરુષ, આત્મા—અદ્વિતીય પરમ પદ છે.

Verse 158

सैषा माहेश्वरी गौरी मम शक्तिर्निरञ्जना / सान्ता सत्या सदानन्दा परं पदमिति श्रुतिः

એ જ માહેશ્વરી ગૌરી—મારી નિરંજન શક્તિ છે. તે શાંત, સત્ય અને સદાનંદમયી; શ્રુતિ તેને પરમ પદ કહે છે.

Verse 159

अस्याः सर्वमिदं जातमत्रैव लयमेष्यति / एषैव सर्वभूतानां गतीनामुत्तमा गतिः

આ સમગ્ર જગત તેનીમાંથી જન્મ્યું છે અને તેમાં જ લય પામશે. સર્વ ભૂતોની સર્વ ગતિઓમાં તે જ ઉત્તમ ગતિ છે.

Verse 160

तयाहं संगतो देव्या केवलो निष्कलः परः / पश्याम्यशेषमेवेदं यस्तद् वेद स मुच्यते

તે દેવી સાથે એકરૂપ થઈ હું એકાકી, નિષ્કલ, પરાત્પર રહું છું; આ સમગ્ર વિશ્વને નિરવશેષ જોઈ રહ્યો છું. જે તે તત્ત્વ જાણે છે તે મુક્ત થાય છે.

Verse 161

तस्मादनादिमद्वैतं विष्णुमात्मानमीश्वरम् / एकमेव विजानीध्वं ततो यास्यथ निर्वृतिम्

અતએવ આદિરહિત, અદ્વૈત, પરમાત્મા અને ઈશ્વર એવા વિષ્ણુને એકમાત્ર જાણો; તે જ્ઞાનથી તમે પરમ શાંતિ અને મોક્ષ પામશો.

Verse 162

मन्यन्ते विष्णुमव्यक्तमात्मानं श्रद्धयान्विताः / ये भिन्नदृष्ट्यापीशानं पूजयन्तो न मे प्रियाः

જે શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ વિષ્ણુને અવ્યક્ત પરમાત્મા માને છે, પરંતુ ભિન્ન દૃષ્ટિથી ઈશાન (શિવ)ની પૂજા કરે છે—એવા ઉપાસકો મને પ્રિય નથી.

Verse 163

द्विषन्ति ये जगत्सूतिं मोहिता रौरवादिषु / पच्यमाना न मुच्यन्ते कल्पकोटिशतैरपि

મોહમાં પડી જગતની જનની/મૂલસ્રોતનો દ્વેષ કરનારાઓ રૌરવ વગેરે નરકોમાં દહન પામતાં હોવા છતાં કરોડો કલ્પો સુધી મુક્ત થતા નથી.

Verse 164

तसमादशेषभूतानां रक्षको विष्णुरव्ययः / यथावदिह विज्ञाय ध्येयः सर्वापदि प्रभुः

અતએવ અવિનાશી વિષ્ણુ જ સર્વ ભૂતોના રક્ષક છે. આ વાતને અહીં યથાવત જાણીને, દરેક આપત્તિમાં તે પ્રભુનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

Verse 165

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं देव्यः सर्वगणेश्वराः / नेमुर्नारायणं देवं देवीं च हिमशैलजाम्

ભગવાનના વચન સાંભળી દેવીઓ અને સર્વ ગણોના અધિપતિઓ—નારાયણ દેવને તથા હિમશૈલજા દેવીને પણ પ્રણામ કરવા લાગ્યા.

Verse 166

प्रार्थयामासुरीशाने भक्तिं भक्तजनप्रिये / भवानीपादयुगले नारायणपदाम्बुजे

તેણીએ ભક્તજનપ્રિય પરમેશ્વરને પ્રાર્થના કરી—“ભવાનીના પાદયુગલમાં અને નારાયણના કમળચરણોમાં મને પ્રેમભક્તિ આપો.”

Verse 167

ततो नारायणं देवं गणेशा मातरो ऽपि च / न पश्यन्ति जगत्सूतिं तद्भुतमिवाभवत्

પછી દેવ નારાયણ, ગણેશગણ અને માતૃકાઓ પણ જગત્સૂતિ (જગતની જનની)ને જોઈ શક્યા નહીં; તે અતિ અદ્ભુત લાગ્યું.

Verse 168

तदन्तरे महादैत्यो ह्यन्धको मन्मथार्दितः / मोहितो गिरिजां देवीमाहर्तुं गिरिमाययौ

આ વચ્ચે મહાદૈત્ય અંધક કામદેવના ઉદ્વેગથી પીડિત થઈ મોહીત થયો અને ગિરિજા દેવીનું હરણ કરવા પર્વત તરફ ગયો.

Verse 169

अथानन्तवपुः श्रीमान् योगी नारायणो ऽमलः / तत्रैवाविरभूद् दैत्यैर्युद्धाय पुरुषोत्तमः

પછી અનંતરૂપ, શ્રીમાન, નિર્મળ યોગી નારાયણ—પુરુષોત્તમ—દૈત્યો સામે યુદ્ધ માટે ત્યાં જ પ્રગટ થયા.

Verse 170

कृत्वाथ पार्श्वे भगवन्तमीशो युद्धाय विष्णुं गणदेवमुख्यैः / शिलादपुत्रेण च मातृकाभिः स कालरुद्रो ऽभिजगाम देवः

પછી ઈશે યુદ્ધ માટે ભગવાન વિષ્ણુને પોતાના પાર्श્વે રાખી, ગણદેવોના અગ્રણી, શિલાદપુત્ર અને માતૃકાઓ સાથે તે દેવ કાલરુદ્ર આગળ વધ્યા.

Verse 171

त्रिशूलमादाय कृशानुकल्पं स देवदेवः प्रययौ पुरस्तात् / तमन्वयुस्ते गणराजवर्या जगाम देवो ऽपि सहस्त्रबाहुः

અગ્નિસમાન તેજસ્વી ત્રિશૂલ ધારણ કરીને દેવોના દેવ આગળ વધ્યા. તેમના પાછળ ગણોના શ્રેષ્ઠ નેતાઓ ચાલ્યા અને સહસ્રબાહુ દેવ પણ સાથે ગયો।

Verse 172

रराज मध्ये भगवान् सुराणां विवाहनो वारिदवर्णवर्णः / तदा सुमेरोः शिखराधिरूढ- स्त्रिलोकदृष्टिर्भगवानिवार्कः

દેવોના મધ્યમાં ગરુડવાહન, વાદળવર્ણી ભગવાન્ અતિ તેજસ્વી રીતે ઝળહળ્યા. પછી સુમેરુના શિખરાગ્ર પર ચઢી ત્રિલોક પર દૃષ્ટિ પાથરી, તેઓ સ્વયં સૂર્ય સમ પ્રજ્વલિત થયા।

Verse 173

जगत्यनादिर्भगवानमेयो हरः सहस्त्राकृतिराविरासीत् / त्रिशूलपाणिर्गगने सुघोषः पपात देवोपरि पुष्पवृष्टिः

ત્યારે જગતના અનાદિ, અમેય ભગવાન હર સહસ્ર રૂપે પ્રગટ થયા. ત્રિશૂલધારી તેઓ આકાશમાં મંગલઘોષ સાથે પ્રગટ થયા અને દેવો પર પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી।

Verse 174

समागतं वीक्ष्य गणेशराजं समावृतं देवरिपुर्गणेशैः / युयोध शक्रेण समातृकाभि- र् गणैरशेषैरमपप्रधानैः

દેવશત્રુઓના ગણેશોથી ઘેરાયેલા ગણરાજને આવતો જોઈ શક્ર (ઇન્દ્ર) માતૃકાઓ સાથે અને અમરોના નેતૃત્વવાળા સર્વ ગણો સાથે તેની સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો।

Verse 175

विजित्य सर्वानपि बाहुवीर्यात् स संयुगे शंभुमनन्तधाम / समाययौ यत्र स कालरुद्रो विमानमारुह्य विहीनसत्त्वः

યુદ્ધમાં ભુજબળથી સર્વને જીતીને તે અનંતધામ શંભુ પાસે પહોંચ્યો, જ્યાં ધૈર્યહીન કાલરુદ્ર વિમાન પર ચઢેલો હતો।

Verse 176

दृष्ट्वान्धकं समयान्तं भगवान् गरुडध्वजः / व्याजहार महादेवं भैरवं भूतिभूषणम्

અંધકના વિનાશનો નિર્ધારિત સમય નજીક આવ્યો છે એમ જોઈ ગરુડધ્વજ ભગવાને મહાદેવ—ભૈરવ, ભસ્મવિભૂષિત—ને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 177

हन्तुमर्हसि दैत्येशमन्धकं लोककण्टकम् / त्वामृते भगवान् शक्तो हन्ता नान्यो ऽस्य विद्यते

લોકોના કંટક એવા દૈત્યેશ અંધકને સંહારવા યોગ્ય માત્ર તમે જ છો. તમારાં વિના, હે ભગવાન, તેને મારવા બીજો કોઈ સમર્થ નથી।

Verse 178

त्वं हर्ता सर्वलोकानां कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः / स्तूयते विविधैर्मन्त्रर्वेदविद्भिर्विचक्षणैः

તમે સર્વ લોકોના સંહારક છો; તમે જ કાલાત્મા, ઐશ્વર્યમય દિવ્ય તનુ છો. વિવેકી વેદવિદો વિવિધ મંત્રોથી તમારી સ્તુતિ કરે છે।

Verse 179

स वासुदेवस्य वचो निशम्य भगवान् हरः / निरीक्ष्य विष्णुं हनने दैत्यन्द्रस्य मतिं दधौ

વાસુદેવના વચન સાંભળી ભગવાન હર (શિવ) એ વિષ્ણુ તરફ નજર કરી દૈત્યેન્દ્રના સંહારનો નિશ્ચય કર્યો।

Verse 180

जगाम देवतानीकं गणानां हर्षमुत्तमम् / स्तुवन्ति भैरवं देवमन्तरिक्षचरा जनाः

દેવતાઓની સેના આગળ વધી અને ગણોમાં પરમ હર્ષ છવાઈ ગયો. અંતરિક્ષમાં વિહરતા જનોએ ભૈરવ દેવની સ્તુતિ કરી।

Verse 181

जयानन्त महादेव कालमूर्ते सनातन / त्वमग्निः सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यशः

જય હો અનંત મહાદેવ, કાલમૂર્તિ સનાતન! તમે સર્વ ભૂતોના અંતરમાં રહેલો અગ્નિ છો; નિત્યશઃ અંદરથી વિચરો અને નિવાસ કરો છો।

Verse 182

त्वं यत्रज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं धाता हरिरव्ययः / त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम्

તમે યજ્ઞક્ષેત્રના જ્ઞાતા છો, તમે જ વષટ્કાર છો. તમે જ ધાતા—અવ્યય હરિ છો. તમે બ્રહ્મા, તમે મહાદેવ; તમે જ પરમ ધામ, પરમ પદ છો।

Verse 183

ओङ्कारमूर्तिर्योगात्मा त्रयीनेत्रस्त्रिलोचनः / महाविभूतिर्देवेशो जयाशेषजगत्पते

ઓંકારમૂર્તિ, યોગાત્મા, વેદત્રયને નેત્રરૂપે ધરાવનાર ત્રિલોચન! મહાવિભૂતિધારી દેવેશ, અશેષ જગત્પતે—તમને જય હો.

Verse 184

ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ गृहीत्वान्धकमीश्वरः / त्रिशूलाग्रेषु विन्यस्य प्रननर्त सतां गतिः

પછી કાલાગ્નિરુદ્ર—સ્વયં ઈશ્વર શિવ—એ અંધકને પકડી ત્રિશૂલના અગ્રભાગો પર સ્થાપિત કર્યો અને વિજયનૃત્ય કર્યું; તેઓ જ સજ્જનોની શરણ અને પરમ ગતિ છે।

Verse 185

दृष्ट्वान्धकं देवगणाः शूलप्रोतं पितामहः / प्रणेमुरीश्वरं देवं भैरवं भवमोचकम्

અંધકને ત્રિશૂલમાં ભેદાયેલો જોઈ દેવગણો તથા પિતામહ બ્રહ્માએ, ભવબંધનમોચક ભૈરવરૂપ ઈશ્વર દેવને પ્રણામ કર્યા।

Verse 186

अस्तुवन् मुनयः सिद्धा जगुर्गन्धर्विकिंनराः / अन्तरिक्षे ऽप्सरः सङ्घा नृत्यन्तिस्म मनोरमाः

સિદ્ધ મુનિઓએ સ્તુતિ કરી, ગંધર્વ અને કિન્નરોએ ગાન કર્યું; અને અંતરિક્ષમાં મનોહર અપ્સરાઓના સમૂહો અતિ સુંદર નૃત્ય કરવા લાગ્યા.

Verse 187

संस्थापितो ऽथशूलाग्रे सो ऽन्धको दग्धकिल्बिषः / उत्पन्नाखिलविज्ञानस्तुष्टाव परमेश्वरम्

પછી અંધકને ત્રિશૂલના અગ્ર પર સ્થાપિત કર્યો; તેના પાપો દગ્ધ થયા. સર્વ જ્ઞાન પ્રગટ થઈ તેણે પરમેશ્વરની સ્તુતિ કરી.

Verse 188

अन्धक उवाच नमामि मूर्ध्ना भगवन्तमेकं समाहिता यं विदुरीशतत्त्वम् / पुरातनं पुण्यमनन्तरूपं कालं कविं योगवियोगहेतुम्

અંધક બોલ્યો—મસ્તક નમાવી હું તે એક ભગવંતને પ્રણામ કરું છું, જેને સમાહિતચિત્તો ઈશ્વર-તત્ત્વરૂપે જાણે છે—જે પુરાતન, પવિત્ર, અનંતરૂપ; કાળસ્વરૂપ, કવિ-ઋષિ, અને યોગમાં સંયોગ-વિયોગનો હેતુ છે.

Verse 189

दंष्ट्राकरालं दिवि नृत्यमानं हुताशवक्त्रं ज्वलनार्करूपम् / सहस्त्रपादाक्षिशिरोभियुक्तं भवन्तमेकं प्रणमामि रुद्रम्

દંષ્ટ્રાઓથી ભયંકર, દિવ્ય આકાશમાં નૃત્ય કરનાર, અગ્નિમુખ, જ્વલંત સૂર્ય સમ રૂપ; સહસ્ર પાદ, નેત્ર અને શિરો ધરાવનાર—એવા એક રુદ્રને હું પ્રણામ કરું છું.

Verse 190

जयादिदेवामरपूजिताङ्घ्रे विभागहीनामलतत्त्वरूप / त्वमग्निरेको बहुधाभिपूज्यसे वाय्वादिभेदैरखिलात्मरूप

જય હો, આદિદેવ! દેવો અને અમરો દ્વારા પૂજિત ચરણવાળા! તમે વિભાગરહિત, નિર્મલ તત્ત્વસ્વરૂપ છો. તમે એક જ અગ્નિ છો; પરંતુ વાયુ વગેરે ભેદોથી અખિલાત્મરૂપ બની અનેક રીતે પૂજાતા છો.

Verse 191

त्वामेकमाहुः पुरुषं पुराणम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् / त्वं पश्यसीदं परिपास्यजस्त्रं त्वमन्तको योगिगणाभिजुष्टः

તમને જ એકમાત્ર પ્રાચીન પરમ પુરુષ કહે છે—સૂર્યવર્ણ, તમસથી પરે. તમે આ સમગ્ર જગતને જુઓ છો અને અવિરત તેનું પાલન કરો છો; તમે જ અંતક છો, યોગિગણ દ્વારા પૂજિત અને આશ્રિત.

Verse 192

एको ऽन्तरात्मा बहुधा निविष्टो देहेषु देहादिविशेषहीनः / त्वमात्मशब्दं परमात्मतत्त्वं भवन्तमाहुः शिवमेव केचित्

એક જ અંતરાત્મા અનેક રીતે દેહોમાં નિવાસ કરે છે, છતાં દેહાદિ ભેદોથી રહિત છે. ‘આત્મા’ શબ્દથી સૂચિત પરમાત્મતત્ત્વ તમે જ છો; તેથી કેટલાક તમને જ શિવ કહે છે.

Verse 193

त्वमक्षरं ब्रह्म परं पवित्र- मानन्दरूपं प्रणवाभिधानम् / त्वमीश्वरो वेदपदेषु सिद्धः स्वयं प्रभो ऽशेषविशेषहीनः

તમે અક્ષર પરબ્રહ્મ છો—પરમ પવિત્ર, આનંદસ્વરૂપ, પ્રણવ ‘ઓં’ નામે અભિહિત. તમે વેદપદોમાં સિદ્ધ ઈશ્વર છો; સ્વયંપ્રભુ, સર્વ ઉપાધિ-ભેદોથી રહિત.

Verse 194

त्वमिन्द्ररूपो वरुणाग्निरूपो हंसः प्राणो मृत्युरन्तासि यज्ञः / प्रजापतिर्भगवानेकरुद्रो नीलग्रीवः स्तूयसे वेदविद्भिः

તમે ઇન્દ્રરૂપ છો, વરુણ અને અગ્નિરૂપ પણ છો. તમે હંસ, પ્રાણ, મૃત્યુ અને અંત; તમે જ યજ્ઞસ્વરૂપ છો. તમે પ્રજાપતિ; તમે ભગવಾನ್ એકરુદ્ર—નીલગ્રીવ—અને વેદવિદો દ્વારા સ્તુત છો.

Verse 195

नारायणस्त्वं जगतामथादिः पितामहस्त्वं प्रपितामहश्च / वेदान्तगुह्योपनिषत्सु गीतः सदाशिवस्त्वं परमेश्वरो ऽसि

તમે નારાયણ છો, સર્વ જગતોના આદિકારણ. તમે પિતામહ (બ્રહ્મા) અને પ્રપિતામહ પણ છો. વેદાંતના ગુહ્ય હૃદય—રહસ્ય ઉપનિષદોમાં—તમારું ગાન થાય છે. તમે સદાશિવ; તમે પરમેશ્વર છો.

Verse 196

नमः परस्तात् तमसः परस्मै परात्मने पञ्चपदान्तराय / त्रिशक्त्यतीताय निरञ्जनाय सहस्त्रशक्त्यासनसंस्थिताय

તમસથી પરે, પરમથી પણ પરે એવા પરમાત્માને નમસ્કાર—જે પંચપદોથી પર, ત્રિશક્તિ (ગુણ)થી અતીત, નિરંજન છે અને સહસ્ર શક્તિઓના આસન પર વિરાજમાન છે।

Verse 197

त्रिमूर्तये ऽनन्दपदात्ममूर्ते जगन्निवासाय जगन्मयाय / नमो ललाटार्पितलोचनाय नमो जनानां हृदि संस्थिताय

ત્રિમૂર્તિ, આનંદપદમાં આત્મમૂર્તિરૂપ, જગતના નિવાસ અને જગન્મય પ્રભુને નમસ્કાર. જેમનું નેત્ર લલાટ પર અર્પિત છે અને જે સર્વના હૃદયમાં સ્થિત છે—તેમને નમઃ।

Verse 198

फणीन्द्रहाराय नमो ऽस्तु तुभ्यं मुनीन्द्रसिद्धार्चितपादयुग्म / ऐश्वर्यधर्मासनसंस्थिताय नमः परान्ताय भवोद्भवाय

ફણીન્દ્રને હારરૂપે ધારણ કરનાર, જેમના પાદયુગ્મને મુનીન્દ્રો અને સિદ્ધો પૂજે છે—તમને નમસ્કાર. ઐશ્વર્ય અને ધર્મના આસન પર સ્થિત પરાત્પર, હે ભવોદ્ભવ—તમને નમઃ।

Verse 199

सहस्त्रचन्द्रार्कविलोचनाय नमो ऽस्तु ते सोम सुमध्यमाय / नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यबाहो नमो ऽम्बिकायाः पतये मृडाय

સહસ્ર ચંદ્ર-સૂર્ય સમાન દૃષ્ટિવાળા, સુમધ્યમ હે સોમ—તમને નમસ્કાર. હે દેવ, હિરણ્યબાહો (સુવર્ણભુજ)—તમને નમસ્કાર. અંબિકાના પતિ મૃડ (મંગલમય રુદ્ર)—તમને નમઃ।

Verse 200

नमो ऽतिगुह्याय गुहान्तराय वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिताय / त्रिकालहीनामलधामधाम्ने नमो महेशाय नमः शिवाय

અતિગુહ્ય, હૃદયગુહાના અંતર્યામી, વેદાંત-વિજ્ઞાનથી સુનિશ્ચિત પ્રભુને નમસ્કાર. ત્રિકાલથી પર, નિર્મળ તેજના ધામસ્વરૂપને નમસ્કાર. મહેશને નમઃ, શિવને નમઃ।