Adhyaya 16

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच अन्दके निगृहीते वै प्रह्लादस्य महात्मनः / विरोचनो नाम सुतो बभूव नृपतिः पुरा

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં પંદરમો અધ્યાય સમાપ્ત. શ્રીકૂર્મ બોલ્યા—અંધકનો નિગ્રહ થયા પછી મહાત્મા પ્રહ્લાદને વિરોચન નામનો પુત્ર પૂર્વકાળે જન્મ્યો, જે રાજા બન્યો।

Verse 2

देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान बहून् वर्षान् महासुरः / पालयामास धर्मेण त्रैलोक्यं सचराचरम्

ઇન્દ્ર સહિત દેવોને જીતીને તે મહાસુરે અનેક વર્ષો સુધી ધર્મપૂર્વક ત્રિલોક—ચર અને અચર સહિત—નું પાલન કર્યું।

Verse 3

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचिद् विष्णुचोदितः / सनत्कुमारो भगवान् पुरं प्राप महामुनिः

તે આમ શાસન કરતો હતો ત્યારે, એક સમયે વિષ્ણુની પ્રેરણાથી ભગવાન મહામુનિ સનત્કુમાર તે નગરમાં આવ્યા।

Verse 4

दृष्ट्वा सिहासनगतो ब्रह्मपुत्रं महासुरः / ननामोत्थाय शिरसा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

બ્રહ્માના પુત્રને સિંહાસન પર આસનસ્થ જોઈ તે મહાસુર ઊભો થયો, મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો અને હાથ જોડીને આ વચન બોલ્યો.

Verse 5

धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि संप्राप्तो मे पुरातनः / योगीश्वरो ऽद्य भगवान् यतो ऽसौ ब्रह्मवित् स्वयम्

હું ધન્ય છું, મને અનુગ્રહ મળ્યો છે. આજે પુરાતન ભગવાન—યોગીઓના ઈશ્વર—મારા પાસે આવ્યા છે; કારણ કે તેઓ સ્વયં બ્રહ્મવિદ્ છે.

Verse 6

किमर्थमागतो ब्रह्मन् स्वयं देवः पितामहः / ब्रूहि मे ब्रह्मणः पुत्र किं कार्यं करवाण्यहम्

હે બ્રહ્મન! તમે કયા હેતુથી આવ્યા છો? તમે તો સ્વયં દેવ-પિતામહ બ્રહ્મા છો. હે બ્રહ્માના પુત્ર, કહો—હું કયું કાર્ય કરું?

Verse 7

सो ऽब्रवीद् भगवान् देवो धर्मयुक्तं महासुरम् / द्रष्टुमभ्यागतो ऽहं वै भवन्तं भाग्यवानसि

ત્યારે ભગવાન દેવે ધર્મમાં સ્થિત તે મહાસુરને કહ્યું—“હું તને જોવા જ આવ્યો છું; તું ખરેખર ભાગ્યવાન છે.”

Verse 8

सुदुर्लभा नीतिरेषा दैत्यानां दैत्यसत्तम / त्रिलोके धार्मिको नूनं त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते

હે દૈત્યશ્રેષ્ઠ! દૈત્યોમાં આવી ધર્મયુક્ત નીતિ અતિ દુર્લભ છે. ખરેખર ત્રિલોકમાં તારા જેવો બીજો કોઈ ધાર્મિક નથી.

Verse 9

इत्युक्तो ऽसुरराजस्तं पुनः प्राह महामुनिम् / धर्माणां परमं धर्मं ब्रूहि मे ब्रह्मवित्तम

આ રીતે સંબોધિત થતાં અસુરરાજે ફરી મહામુનિને કહ્યું— “હે બ્રહ્મવિત્તમ! ધર્મોમાં પરમ ધર્મ, સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ તત્ત્વ મને કહો।”

Verse 10

सो ऽब्रवीद् भगवान् योगी दैत्येन्द्राय महात्मने / सर्वगुह्यतमं धर्ममात्मज्ञानमनुत्तमम्

ત્યારે ભગવાન યોગીએ મહાત્મા દૈત્યેન્દ્રને કહ્યું— “હું તને સર્વથી ગુહ્ય પરમ ધર્મ કહું છું: અનુત્તમ આત્મજ્ઞાન।”

Verse 11

स लब्ध्वा परमं ज्ञानं दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् / निधाय पुत्रे तद्राज्यं योगाभ्यासरतो ऽभवत्

તેણે પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને અને ગુરુદક્ષિણા અર્પણ કરીને, રાજ્ય પુત્રને સોંપ્યું અને યોગાભ્યાસમાં લીન થયો।

Verse 12

स तस्य पुत्रो मतिमान् बलिर्नाम महासुरः / ब्रह्मण्यो धार्मिको ऽत्यर्थं विजिग्ये ऽथ पुरन्दरम्

તેનો પુત્ર ‘બલિ’ નામનો બુદ્ધિમાન મહાસુર હતો— બ્રાહ્મણભક્ત અને અત્યંત ધાર્મિક; પછી તેણે પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને જીત્યો।

Verse 13

कृत्वा तेन महद् युद्धं शक्रः सर्वामरैर्वृतः / जगाम निर्जितो विष्णुं देवं शरणमच्युतम्

તેની સાથે મહાયુદ્ધ કરીને, સર્વ દેવોથી ઘેરાયેલો શક્ર (ઇન્દ્ર) પરાજિત થઈ, અચ્યુત દેવ વિષ્ણુના શરણે ગયો।

Verse 14

तदन्तरे ऽदितिर्देवी देवमाता सुदुः खिता / दैत्येन्द्राणां वधार्थाय पुत्रो मे स्यादिति स्वयम्

એ દરમ્યાન દેવમાતા દેવી અદિતિ અત્યંત દુઃખિત થઈ. તેણે સ્વયં સંકલ્પ કર્યો—“દૈત્યેન્દ્રોના વધ માટે મારો એક પુત્ર જન્મે.”

Verse 15

तताप सुमहद् घोरं तपोराशिस्तपः परम् / प्रपन्ना विष्णुमव्यक्तं शरण्यं शरणं हरिम्

તેણે અત્યંત મહાન અને ઘોર તપ—પરમ તપોરાશિ—આચર્યું. શરણ્ય એવા અવ્યક્ત વિષ્ણુ, હરિની શરણાગતિ સ્વીકારી.

Verse 16

कृत्वा हृत्पद्मकिञ्जल्के निष्कलं परमं पदम् / वासुदेवमनाद्यन्तमानन्दं व्योम केवलम्

હૃદયકમળના કેશરોમાં નિષ્કલ પરમ પદ સ્થાપી, આદિ-અંત રહિત વાસુદેવનું ધ્યાન કરવું—જે કેવળ વ્યોમસ્વરૂપ, શુદ્ધ આનંદ છે.

Verse 17

प्रसन्नो भगवान् विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः / आविर्बभूव योगात्मा देवमातुः पुरो हरिः

પ્રસન્ન થઈ ભગવાન વિષ્ણુ—શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર—પ્રગટ થયા. યોગાત્મા હરિ દેવમાતાના સમક્ષ આવિર્ભૂત થયા.

Verse 18

दृष्ट्वा समागतं विष्णुमदितिर्भक्तिसंयुता / मेने कृतार्थमात्मानं तोषयामास केशवम्

વિષ્ણુને સમક્ષ આવેલાં જોઈ ભક્તિથી યુક્ત અદિતિએ પોતાને કૃતાર્થ માન્યું અને કેશવને પ્રસન્ન કરવા લાગી.

Verse 19

अदितिरुवाच जयाशेषदुः खौघनाशैकहेतो जयानन्तमाहात्म्ययोगाभियुक्त / जयानादिमध्यान्तविज्ञानमूर्ते जयाशेषकल्पामलानन्दरूप

અદિતિ બોલી—તમને જય હો, સર્વ દુઃખના પ્રવાહનો નાશ કરનાર એકમાત્ર હેતુ તમે; તમને જય હો, યોગયુક્ત અને અનંત મહાત્મ્યથી યુક્ત તમે. તમને જય હો, આদি-મધ્ય-અંત વ્યાપી સર્વજ્ઞ ચૈતન્યમૂર્તિ; તમને જય હો, સર્વ કલ્પોમાં નિર્મળ આનંદસ્વરૂપ તમે.

Verse 20

नमो विष्णवे कालरूपाय तुभ्यं नमो नारसिंहाय शेषाय तुभ्यम् / नमः कालरुद्राय संहारकर्त्रे नमो वासुदेवाय तुभ्यं नमस्ते

હે વિષ્ણુ, કાળરૂપે રહેનાર, તમને નમસ્કાર; હે નરસિંહ, તમને નમસ્કાર; હે શેષ, તમને નમસ્કાર. હે કાળરુદ્ર, સંહારકર્તા, તમને નમસ્કાર; હે વાસુદેવ, તમને નમસ્કાર—તમને પ્રણામ.

Verse 21

नमो विश्वमायाविधानाय तुभ्यं नमो योगगम्याय सत्याय तुभ्यम् / नमो धर्मविज्ञाननिष्ठाय तुभ्यं नमस्ते वराहाय भूयो नमस्ते

વિશ્વની માયાનું વિધાન કરનાર તમને નમસ્કાર; યોગથી પ્રાપ્ત થનાર સત્યસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર. ધર્મ અને વિવેકજ્ઞાનમાં નિષ્ઠાવાન તમને નમસ્કાર. હે વરાહ, તમને નમસ્કાર—વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 22

नमस्ते सहस्त्रार्कचन्द्राभमूर्ते नमो वेदविज्ञानधर्माभिगम्य / नमो देवदेवादिदेवादिदेव प्रभो विश्वयोने ऽथ भूयो नमस्ते

સહસ્ર સૂર્ય-ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી મૂર્તિવાળા તમને નમસ્કાર; વેદ, જ્ઞાન અને ધર્મ દ્વારા ગમ્ય તમને નમસ્કાર. દેવોના દેવ, દેવોમાં આદિદેવ, તમને નમસ્કાર. હે પ્રભુ, વિશ્વયોનિ, ફરી તમને નમસ્કાર.

Verse 23

नमः शंभवे सत्यनिष्ठाय तुभ्यं नमो हेतवे विश्वरूपाय तुभ्यम् / नमो योगपीठान्तरस्थाय तुभ्यं शिवायैकरूपाय भूयो नमस्ते

હે શંભુ, સત્યમાં નિષ્ઠાવાન, તમને નમસ્કાર; હે હેતુ, વિશ્વરૂપ, તમને નમસ્કાર. યોગપીઠના અંતરમાં નિવાસ કરનાર તમને નમસ્કાર. હે શિવ, એકરસ અખંડ સ્વરૂપ, તમને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 24

एवं स भगवान् कृष्णो देवमात्रा जगन्मयः / तोषितश्छन्दयामास वरेण प्रहसन्निव

આ રીતે દેવમાત્ર અને જગન્મય ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રસન્ન થઈ, જાણે મંદ સ્મિત સાથે, તેમને વરદાન આપ્યું।

Verse 25

प्रणम्य शिरसा भूमौ सा वब्रे वरमुत्तमम् / त्वामेव पुत्रं देवानां हिताय वरये वरम्

તે ધરતી પર માથું મૂકીને પ્રણામ કરી બોલી—“હું ઉત્તમ વર માગું છું: દેવોના હિત માટે તમને જ પુત્રરૂપે વરું છું।”

Verse 26

तथास्त्वित्याह भगवान् प्रपन्नजनवत्सलः / दत्त्वा वरानप्रमेयस्तत्रैवान्तरधीयत

શરણાગતજનવત્સલ ભગવાને કહ્યું, “તથાસ્તુ।” પછી અપરિમિત વરો આપી, ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા।

Verse 27

ततो बहुतिथे काले भगवन्तं जनार्दनम् / दधार गर्भं देवानां माता नारायणं स्वयम्

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ, દેવોની માતાએ સ્વયં નારાયણ—ભગવાન જનાર્દનને—ગર્ભમાં ધારણ કર્યો।

Verse 28

समाविष्टे हृषीकेशे देवमातुरथोदरम् / उत्पाता जज्ञिरे घोरा बलेर्वैरोचनेः पुरे

જ્યારે હૃષીકેશ દેવમાતાના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે બલિ વૈરોચનના નગરમાં ભયંકર અપશકુનો પ્રગટ થયા।

Verse 29

निरीक्ष्य सर्वानुत्पातान् दैत्येन्द्रो भयविह्वलः / प्रह्लादमसुरं वृद्धं प्रणम्याह पितामहम्

બધાં અપશકુનો જોઈ દૈત્યોનો અધિપતિ ભયથી વ્યાકુળ થયો. તેણે વૃદ્ધ અસુર પ્રહ્લાદને પ્રણામ કરી ‘પિતામહ’ કહી સંબોધ્યો.

Verse 30

बलिरुवाच पितामह महाप्राज्ञ जायन्ते ऽस्मत्पुरे ऽधुना / किमुत्पाता भवेत् कार्यमस्माकं किंनिमित्तकाः

બલિ બોલ્યો— હે પિતામહ, હે મહાપ્રાજ્ઞ! અમારા નગરમાં હવે અપશકુનો ઊભા થાય છે. આ કેવા ઉત્પાત છે? અમારે શું કરવું, અને તેનું કારણ શું છે?

Verse 31

निशम्य तस्य वचनं चिरं ध्यात्वा महासुरः / नमस्कृत्य हृषीकेशमिदं वचनमब्रवीत्

તેના વચન સાંભળી મહાસુરે લાંબો સમય વિચાર કર્યો. પછી હૃષીકેશને પ્રણામ કરીને આ વચન બોલ્યો.

Verse 32

प्रह्लाद उवाच यो यज्ञैरिज्यते विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् / दधारासुरनाशार्थं माता तं त्रिदिवौकसाम्

પ્રહ્લાદ બોલ્યો— જે વિષ્ણુ યજ્ઞોથી પૂજાય છે અને જેમનું આ સર્વ જગત છે; દેવતાઓની રક્ષા અને અસુરોના નાશ માટે દેવમાતાએ તેમને ગર્ભે ધારણ કર્યા.

Verse 33

यस्मादभिन्नं सकलं भिद्यते यो ऽखिलादपि / स वासुदेवो देवानां मातुर्देहं समाविशत्

જેનાથી અખંડ સર્વ સૃષ્ટિ ભિન્ન-ભિન્ન રૂપે પ્રગટ થાય છે, અને જે સર્વથી પર હોવા છતાં સર્વમાં વ્યાપ્ત છે— એ વાસુદેવ દેવમાતાના દેહમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 34

न यस्य देवा जानन्ति स्वरूपं परमार्थतः / स विष्णुरदितेर्देहं स्वेच्छयाद्य समाविशत्

જેનાં પરમાર્થ સ્વરૂપને દેવતાઓ પણ યથાર્થ રીતે જાણતા નથી, એ જ વિષ્ણુ સ્વઇચ્છાએ આજે અદિતીના દેહમાં પ્રવેશ્યા છે।

Verse 35

यस्माद् भवन्ति भूतानि यत्र संयान्ति संक्षयम् / सो ऽवतीर्णो महायोगी पुराणपुरुषो हरिः

જેનાથી સર્વ ભૂતો ઉત્પન્ન થાય છે અને પ્રલયે જેમાં લય પામે છે—એ મહાયોગી, પુરાણપુરુષ હરિ અવતરી આવ્યા છે।

Verse 36

न यत्र विद्यते नामजात्यादिपरिकल्पना / सत्तामात्रात्मरूपो ऽसौ विष्णुरंशेन जायते

જ્યાં નામ, જાતિ વગેરેની કલ્પના નથી, ત્યાં માત્ર સત્તારૂપ આત્મસ્વભાવવાળા એ પ્રભુ વિષ્ણુના અંશરૂપે પ્રગટ થાય છે।

Verse 37

यस्य सा जगतां माता शक्तिस्तद्धर्मधारिणी / माया भगवती लक्ष्मीः सो ऽवतीर्णो जनार्दनः

જેનાં શક્તિ જ જગન્માતા છે, જે તેમના ધર્મને ધારણ કરે છે—એ જ ભગવતી માયા લક્ષ્મી; અને એ જ જનાર્દન અવતરી આવ્યા છે।

Verse 38

यस्य सा तामसी मूर्तिः शङ्करो राजसी तनुः / ब्रह्मा संजायते विष्णुरंशेनैकेन सत्त्वभृत्

જેનાં તામસી મૂર્તિ શંકર છે, રાજસી તનુ બ્રહ્મા છે; અને સત્ત્વનું પાલન કરનાર વિષ્ણુ પણ એ પરમના એક અંશથી ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 39

इत्थं विचिन्त्य गोविन्दं भक्तिनम्रेण चेतसा / तमेव गच्छ शरणं ततो यास्यसि निर्वृतिम्

આ રીતે ભક્તિથી નમ્ર થયેલા ચિત્તથી ગોવિંદનું ચિંતન કરીને, માત્ર તેની જ શરણમાં જા; ત્યારે તું શાંતિ અને પરમ તૃપ્તિ પામશે।

Verse 40

ततः प्रह्लादवचनाद् बलिर्वैरोचनिर्हरिम् / जगाम शरणं विश्वं पालयामास धर्मतः

પછી પ્રહ્લાદના ઉપદેશથી વિરોચનપુત્ર બલિએ હરિનું શરણ લીધું; અને ધર્મ પ્રમાણે તેણે સમગ્ર વિશ્વનું પાલન કર્યું।

Verse 41

काले प्राप्ते महाविष्णुं देवानां हर्षवर्धनम् / असूत कश्यपाच्चैनं देवमातादितिः स्वयम्

નિયત સમય આવતા દેવમાતા અદિતીએ કશ્યપ દ્વારા દેવોના હર્ષવર્ધક મહાવિષ્ણુને સ્વયં જન્મ આપ્યો।

Verse 42

चतुर्भुजं विशालाक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् / नीलमेघप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतम्

તેમનું ધ્યાન કરો—જે ચતુર્ભુજ, વિશાળ નેત્રોવાળા, વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્ન ધારણ કરનાર; નીલ મેઘ સમાન તેજસ્વી અને શ્રી (લક્ષ્મી)થી આવૃત છે।

Verse 43

उपतस्थुः सुराः सर्वे सिद्धाः साध्याश्च चारणाः / उपेन्द्रमिन्द्रप्रमुखा ब्रह्मा चर्षिगमैर्वृतः

ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ)ની સેવા માટે સર્વ દેવો ઉપસ્થિત થયા; સિદ્ધો, સાધ્યો અને ચારણો પણ સેવામાં ઊભા રહ્યા. ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવાધિપતિઓ તથા ઋષિગણોથી ઘેરાયેલા બ્રહ્મા પણ તેમની પાસે આવ્યા।

Verse 44

कृतोपनयनो वेदानध्यैष्ट भगवान् हरिः / समाचारं भरद्वाजात् त्रिलोकाय प्रदर्शयन्

ઉપનયન સંસ્કાર કરીને ભગવાન હરિએ વેદોનું અધ્યયન કર્યું; અને ભરદ્વાજ પાસેથી સદાચાર શીખીને તે ત્રિલોકને આદર્શરૂપે દર્શાવ્યો।

Verse 45

एवं हि लौकिकं मार्गं प्रदर्शयति स प्रभुः / स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते

આ રીતે તે પ્રભુ લોકજીવનનો યોગ્ય માર્ગ દર્શાવે છે; તે જે પ્રમાણ સ્થાપે છે, લોકો તે જ અનુસરે છે।

Verse 46

ततः कालेन मतिमान् बलिर्वैरोचनिः स्वयम् / यज्ञैर्यज्ञेश्वरं विष्णुमर्चयामास सर्वगम्

પછી સમય આવતાં બુદ્ધિમાન વિરોચનપુત્ર બલિએ સ્વયં યજ્ઞો દ્વારા સર્વવ્યાપી યજ્ઞેશ્વર વિષ્ણુની આરાધના કરી।

Verse 47

ब्राह्मणान् पूजयामास दत्त्वा बहुतरं धनम् / ब्रह्मर्षयः समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः

તેણે બહુ ધન આપી બ્રાહ્મણોનું પૂજન કર્યું; અને તે મહાત્માના યજ્ઞવાટમાં બ્રહ્મર્ષિઓ એકત્ર થયા।

Verse 48

विज्ञाय विष्णुर्भगवान् भरद्वाजप्रचोदितः / आस्थाय वामनं रूपं यज्ञदेशमथागमत्

પરિસ્થિતિ જાણી, ભરદ્વાજની પ્રેરણાથી, ભગવાન વિષ્ણુએ વામનરૂપ ધારણ કર્યું અને પછી યજ્ઞસ્થળે આવ્યા।

Verse 49

कृष्णाजिनोपवीताङ्ग आषाढेन विराजितः / ब्राह्मणो जटिलो वेदानुद्गिरन् भस्ममण्डितः

કૃષ્ણમૃગચર્મ ધારણ કરેલો, યજ્ઞોપવીતથી યુક્ત, દંડથી શોભિત, જટાધારી, ભસ્મવિભૂષિત અને સતત વેદોચ્ચાર કરતો બ્રાહ્મણ તપસ્યાના તેજથી પ્રગટ થયો।

Verse 50

संप्राप्यासुरराजस्य समीपं भिक्षुको हरिः / स्वपादैर्विमितं देशमयाचत बलिं त्रिभिः

અસુરરાજના સમીપે પહોંચી, ભિક્ષુકરૂપ ધારણ કરેલા હરિએ બલિ પાસે પોતાના પગથી માપી શકાય તેવી ભૂમિ—ત્રણ પગલાં—દાનરૂપે માગી।

Verse 51

प्रक्षाल्य चरणौ विष्णोर्बलिर्भासमन्वितः / आचामयित्वा भृङ्गारमादाय स्वर्णनिर्मितम्

વિષ્ણુના ચરણો પ્રક્ષાળી, ભક્તિતેજથી દીપ્ત બલિએ આચમન કર્યું અને સ્વર્ણનિર્મિત ભૃંગાર (જળપાત્ર) હાથમાં લીધો।

Verse 52

दास्ये तवेदं भवते पदत्रयं प्रीणातु देवो हरिरव्ययाकृतिः / विचिन्त्य देवस्य कराग्रपल्लवे निपातयामास जलं सुशीतलम्

“સેવામાં હું તને આ ત્રણ પગલાં અર્પું છું; અવ્યય સ્વરૂપ દેવ હરિ પ્રસન્ન થાઓ.” એમ વિચારી તેણે દેવના કોમળ આંગળીઓના અગ્રભાગ પર અતિશય શીતળ જળ ધીમેથી ઢાળ્યું।

Verse 53

विचक्रमे पृथिवीमेष एता- मथान्तरिक्षं दिवमादिदेवः / व्यपेतरागं दितिजेश्वरं तं प्रकर्तुकामः शरणं प्रपन्नम्

તે આદિદેવ (વામન-વિષ્ણુ)એ પ્રથમ આ પૃથ્વી પર પગલાં ભર્યા, પછી અંતરિક્ષ અને પછી સ્વર્ગને પણ વ્યાપી લીધો; રાગરહિત થઈ શરણાગત થયેલા દિતિજેશ્વર બલિનો અંત લાવવાની ઇચ્છાથી.

Verse 54

आक्रम्य लोकत्रयमीशपादः प्राजापत्याद् ब्रह्मलोकं जगाम / प्रणेमुरादित्यसहस्त्रकल्पं ये तत्र लोके निवसन्ति सिद्धाः

ત્રણેય લોકને આક્રમણ કરી ઈશ્વરપાદ પ્રભુ પ્રાજાપત્ય લોકથી બ્રહ્મલોકમાં ગયા. ત્યાં નિવસતા સિદ્ધોએ સહસ્ર સૂર્ય સમ તેજસ્વી, કલ્પપર્યંત અનંત પ્રભુને પ્રણામ કર્યા॥

Verse 55

अथोपतस्थे भगवाननादिः पितामहास्तोषयामास विष्णुम् / भित्त्वा तदण्डस्य कपालमूर्ध्वं जगाम दिव्यावरणानि भूयः

પછી અનાદિ ભગવાનની યથાવિધિ ઉપાસના થઈ; પિતામહ બ્રહ્માએ સ્તુતિથી શ્રીવિષ્ણુને સંતોષ્યા. તે બ્રહ્માંડ-અંડના ઉપરના કપાલસમાન આવરણને ભેદીને તેઓ ફરી દિવ્ય આવરણો પાર આગળ વધ્યા॥

Verse 56

अथाण्डभेदान्निपपात शीतलं महाजलं तत् पुण्यकृद्भिश्चजुष्टम् / प्रवर्तते चापि सरिद्वरा तदा गङ्गेत्युक्ता ब्रह्मणा व्योमसंस्था

પછી અંડભેદ થતાં શીતળ મહાજળ નીચે પડ્યું, જેને પુણ્યકર્મીઓ આશ્રયે છે. તે સમયે શ્રેષ્ઠ નદી પ્રવાહિત થઈ; આકાશસ્થિત તે ધારાને બ્રહ્માએ ‘ગંગા’ નામ આપ્યું॥

Verse 57

गत्वा महान्तं प्रकृतिं प्रधानं ब्रह्माणमेकं पुरुषं स्वबीजम् / अतिष्ठदीशस्य पदं तदव्ययं दृष्ट्वा देवास्तत्र तत्र स्तुवन्ति

મહત્, પ્રકૃતિ અને પ્રધાનને પાર કરીને, સ્વબીજ એક પુરુષરૂપ એકમાત્ર બ્રહ્મને જાણી, તેઓ ઈશ્વરના તે અવ્યય પદમાં સ્થિત થયા. તે પરમ અવસ્થાને જોઈ દેવો સર્વત્ર સ્તુતિ કરે છે॥

Verse 58

आलोक्य तं पुरुषं विश्वकायं महान् बलिर्भक्तियोगेन विष्णुम् / ननाम नारायणमेकमव्ययं स्वचेतसा यं प्रणमन्ति देवाः

વિશ્વકાય તે પુરુષ—વિષ્ણુ—ને જોઈ મહાન બલિએ ભક્તિયોગથી નમન કર્યું. પોતાના ચિત્તથી તેણે એક, અવ્યય નારાયણની આરાધના કરી, જેમને દેવો પણ પ્રણામ કરે છે॥

Verse 59

तमब्रवीद् भगवानादिकर्ता भूत्वा पुनर्वामनो वासुदेवः / ममैव दैत्याधिपते ऽधुनेदं लोकत्रयं भवता भावदत्तम्

ત્યારે આદિકર્તા ભગવાન વાસુદેવ ફરી વામનરૂપ ધારણ કરીને બોલ્યા— “હે દૈત્યાધિપતિ! હવે તારી ભક્તિ અને શુદ્ધ અભિપ્રાયથી આ ત્રિલોક ખરેખર મને અર્પિત થયું છે.”

Verse 60

प्रणम्य मूर्ध्ना पुनरेव दैत्यो निपातयामास जलं कराग्रे / दास्ये तवात्मानमनन्तधाम्ने त्रिविक्रमायामितविक्रमाय

દૈત્યે ફરી મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો અને દાનવિધિમાં હાથના અગ્રભાગથી જળ ઢાળ્યું. પછી બોલ્યો— “હે અનંતધામ, અમિતવિક્રમ ત્રિવિક્રમ! હું પોતાને તારી દાસ્યસેવામાં સમર્પિત કરું છું.”

Verse 61

प्रगृह्य सूनोरपि संप्रदत्तं प्रह्लादसूनोरथ शङ्खपाणिः / जगाद दैत्यं जगदन्तरात्मा पातालमूलं प्रविशेति भूयः

પછી જગતના અંતરાત્મા શંખપાણિ વિષ્ણુએ પ્રહ્લાદપુત્રના પુત્રે અર્પણ કરેલું પણ ગ્રહણ કરીને દૈત્યને કહ્યું— “ફરી પાતાળના મૂળમાં પ્રવેશ કર.”

Verse 62

समास्यतां भवता तत्र नित्यं भुक्त्वा भोगान् देवतानामलभ्यान् / ध्यायस्व मां सततं भक्तियोगात् प्रवेक्ष्यसे कल्पदाहे पुनर्माम्

તમે ત્યાં સદા નિવાસ કરો અને દેવતાઓને પણ અપ્રાપ્ય એવા ભોગો ભોગવો. છતાં ભક્તિયોગથી સતત મારું ધ્યાન કરો; કલ્પદાહ (પ્રલય) સમયે તમે ફરી મારી અંદર પ્રવેશ કરશો.

Verse 63

उक्त्वैवं दैत्यसिंहं तं विष्णुः सत्यपराक्रमः / पुरन्दराय त्रैलोक्यं ददौ विष्णुरुरुक्रमः

આ રીતે તે દૈત્યસિંહને કહી, સત્યપરાક્રમી ઉરુક્રમ વિષ્ણુએ પુરંદર (ઇન્દ્ર) ને ત્રિલોકનું રાજ્ય ફરી અર્પણ કર્યું.

Verse 64

संस्तुवन्ति महायोगं सिद्धा देवर्षिकिन्नराः / ब्रह्मा शक्रो ऽथ भगवान् रुद्रादित्यमरुद्गणाः

સિદ્ધો, દેવર્ષિઓ અને કિન્નરો તે મહાયોગનું સ્તવન કરે છે; તેમજ બ્રહ્મા, શક્ર (ઇન્દ્ર), ભગવાન અને રુદ્ર-આદિત્ય-મરુતગણો પણ તેની સ્તુતિ કરે છે।

Verse 65

कृत्वैतदद्भुतं कर्म विष्णुर्वामनरूपधृक् / पश्यतामेव सर्वेषां तत्रैवान्तरधीयत

આ અદ્ભુત કર્મ કરીને વામનરૂપધારી વિષ્ણુ, સૌ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ એ જ સ્થળે અંતર્ધાન થયા।

Verse 66

सो ऽपि दैत्यवरः श्रीमान् पातालं प्राप चोदितः / प्रह्लादेनासुरवरैर्विष्णुना विष्णुतत्परः

એ શ્રીમાન દૈત્યશ્રેષ્ઠ પણ પ્રેરિત થઈ પાતાળમાં ગયો—પ્રહ્લાદ, અસુરશ્રેષ્ઠો અને વિષ્ણુની પ્રેરણાથી; તેનું મન સંપૂર્ણ વિષ્ણુપરાયણ હતું।

Verse 67

अपृच्छद् विष्णुमाहात्मयं भक्तियोगमनुत्तमम् / पूजाविधानं प्रह्लादं तदाहासौ चकार सः

તેણે ભગવાન વિષ્ણુનું માહાત્મ્ય, અનુત્તમ ભક્તિયોગ અને પૂજાવિધાન વિશે પૂછ્યું; ત્યારે પ્રહ્લાદે તે કહ્યું, અને તેણે તે પ્રમાણે આચરણ કર્યું।

Verse 68

अथ रथचरणासिशङ्खपाणिं सरसिजोलचनमीशमप्रमेयम् / शरणमुपपयौ स भावयोगात् प्रणतगतिं प्रणिधाय कर्मयोगम्

પછી ભાવયોગ દ્વારા તેણે તે અપ્રમેય ઈશ્વરનું શરણ લીધું—પદ્મનેત્ર, શંખ અને ખડ્ગ ધારણ કરનાર, જેના ચરણ રથ પર સ્થિત છે; પ્રણતિને ગતિ બનાવી તેણે કર્મયોગમાં દૃઢ સ્થાપના કરી।

Verse 69

एष वः कथितो विप्रा वामनस्य पराक्रमः / स देवकार्याणि सदा करोति पुरुषोत्तमः

હે વિપ્રો, વામનનો પરાક્રમ તમને આ રીતે કહ્યો. એ પુરુષોત્તમ સદા દેવકાર્યો પૂર્ણ કરે છે.