Adhyaya 14
Dakṣa-yajña-bhaṅgaḥ — Dadhīci’s Teaching and the Destruction of Dakṣa’s Sacrifice
પાછલા અધ્યાયના અંત પછી નૈમિષારણ્યના ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—વૈવસ્વત મન્વંતરનો આરંભ કેવી રીતે થયો અને શિવના શાપ પછી દક્ષનું શું થયું. સૂત કહે છે કે દક્ષે ગંગાદ્વારે ફરી યજ્ઞ કર્યો; દેવતાઓ શિવ વિના આવ્યા. દધીચિએ શંકરને યજ્ઞભાગથી વંચિત કરવાનું ખંડન કરી તત્ત્વ સમજાવ્યું—પરમેશ્વરને સ્થૂલ પ્રતિમા-કલ્પનાઓમાં સીમિત કરી શકાય નહીં; નારાયણ અને રુદ્ર એક જ કાળતત્ત્વ છે અને યજ્ઞના અંતર્યામી સાક્ષી છે. તમસ અને માયાથી ઢંકાયેલ દક્ષપક્ષ અડગ રહ્યો; દધીચિએ વિરોધી બ્રાહ્મણોને કલિયુગમાં બહિર્વૈદિક પ્રવૃત્તિ તરફ વળવાનો શાપ આપ્યો. દેવી પૂર્વ અપમાન સ્મરી યજ્ઞવિનાશ ઇચ્છે છે; શિવે વીરભદ્ર અને ભદ્રકાળી ને રુદ્રગણો સાથે પ્રગટ કરી યજ્ઞમંડપ ધ્વસ્ત કરાવ્યો, દેવતાઓને અપમાનિત કર્યા અને વિષ્ણુની આગળ વધત પણ અટકાવી. બ્રહ્માના મધ્યસ્થતાથી શિવ પ્રગટ થઈ સ્તુતિ સ્વીકારી, દરેક યજ્ઞમાં પોતાની પૂજા આવશ્યક હોવાનું કહ્યું, દક્ષને ભક્તિનો ઉપદેશ આપ્યો અને કલ્પાંતમાં ગણેશપદનું વરદાન આપ્યું. પછી બ્રહ્માએ વિષ્ણુ-રુદ્રના અદ્વૈત અને નિંદા-ત્યાગની ચેતવણી આપી કથા દક્ષની સંતતિ અને પુત્રીઓની વંશાવળી તરફ વાળે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्माहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः नैमिषीया ऊचुः देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् / उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वते ऽन्तरे
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્માહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગનો તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. નૈમિષારણ્યના ઋષિઓ બોલ્યા—હે સૂત! વૈવસ્વત મન્વંતરમાં દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, નાગો અને રાક્ષસોની ઉત્પત્તિ અમને વિસ્તારે કહો।
Verse 2
स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः / किमकार्षोन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम सांप्रतम्
હે રાજા! પ્રાચેતસપુત્ર દક્ષને પૂર્વે શંભુ (શિવ) તરફથી શાપ મળ્યો હતો. હે મહાબુદ્ધિમાન! ત્યારબાદ તેણે શું કર્યું? અમે અત્યારે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ।
Verse 3
सूत उवाच वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम् / त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम्
સૂત બોલ્યા—નારાયણએ કહેલું, પૂર્વકલ્પોની કથાઓ સાથે સંકળાયેલું, ત્રિકાળબદ્ધ, પાપઘ્ન અને પ્રજાસૃષ્ટિના વિસ્તારોનું વર્ણન હું યથાવત્ કહું છું।
Verse 4
स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः / विनिन्द्य पूर्ववैरेण गङ्गाद्वरे ऽयजद् भवम्
પ્રાચેતસપુત્ર રાજા દક્ષ, જે પૂર્વે શંભુ દ્વારા શપ્ત થયો હતો, પછી પણ જૂના વૈરથી પ્રેરાઈ નિંદા કરતો ગંગાદ્વારે ભવ (શિવ)ની આરાધના કરવા લાગ્યો।
Verse 5
देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह / सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः
પોતપોતાના ભાગાર્થે વિષ્ણુ સાથે આહ્વાન કરાયેલા સર્વ દેવતાઓ આવ્યા; તેમજ સર્વ મુનિઓ સાથે મુનિપુંગવો પણ ત્યાં પધાર્યા।
Verse 6
दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनागतम् / दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्
શંકર વિના સમગ્ર દેવકુલને આવેલું જોઈ, દધીચિ નામના વિપ્રઋષિએ ત્યારે પ્રાચેતસ (દક્ષ)ને કહ્યું।
Verse 7
दधीच उवाच ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः / स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते
દધીચિ બોલ્યા—બ્રહ્મા આદિથી પિશાચાંત સુધી સૌ જેની આજ્ઞાનું અનુસરણ કરે છે; એ જ દેવ હવે રુદ્રરૂપે પ્રગટ છે—તો વિધિ પ્રમાણે તેની પૂજા કેમ ન કરવી?
Verse 8
दक्ष उवाच सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः / न मन्त्रा भार्यया सार्धं शङ्करस्येति नेज्यते
દક્ષે કહ્યું—બધા યજ્ઞોમાં શંકર માટે કોઈ ભાગ નક્કી કરાયો નથી; અને પત્ની સાથે મંત્રો દ્વારા શંકરની પૂજા પણ કરવામાં આવતી નથી।
Verse 9
विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः / शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्
પછી મહામુનિ—હસતાં છતાં ક્રોધિત થઈ—દક્ષને વચન કહ્યું; સર્વ દેવતાઓ સાંભળતા હતા. તે સ્વયં સર્વજ્ઞાનમય સ્વરૂપે બોલ્યો।
Verse 10
दधीच उवाच यतः प्रवृत्तिर्विश्वेषां यश्चास्य परमेश्वरः / संपूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शङ्करः
દધીચિએ કહ્યું—જેનાથી સર્વ લોકોની પ્રવૃત્તિ પ્રગટે છે અને જે તેમનો પરમેશ્વર છે; તેને એમ જાણી લોકો ખરેખર સર્વ યજ્ઞો દ્વારા શંકરની સમ્યક્ પૂજા કરે છે।
Verse 11
न ह्यं शङ्करो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः / नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते
કારણ કે હું (માત્ર) સંહારક રુદ્ર-શંકર, તામસ ‘હર’ જ નથી. વિશ્વાત્માને નગ્ન, કપાલધારી કે વિકૃતરૂપ માનવું યોગ્ય નથી।
Verse 12
ईश्वरो हि जगत्स्त्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराट् / सत्त्वात्मको ऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु
નારાયણ જ ઈશ્વર છે—જગતના સ્રષ્ટા, પ્રભુ અને સ્વરાટ્. તે ભગવાન સત્ત્વમય છે; સર્વ કર્મો અને વિધિઓમાં તેની જ પૂજા થાય છે।
Verse 13
दधीच उवाच किं त्वया भगवानेष सहस्त्रांशुर्न दृश्यते / सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः
દધીચ બોલ્યા—તમને આ સહસ્રકિરણવાળો ભગવાન સૂર્ય કેમ દેખાતો નથી? એ જ કાલાત્મા પરમેશ્વર, સર્વ લોકનો એકમાત્ર સંહારક છે।
Verse 14
यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः / सो ऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शाङ्करीतनुः
જેનાં અહીં વિદ્વાન, ધાર્મિક અને બ્રહ્મવાદી સતત સ્તુતિ કરે છે—એ જ સાક્ષી છે; તીવ્ર તેજવાળો, કાલાત્મા, અને શાંકરી તનુ (શિવસ્વરૂપ) ધરાવનાર।
Verse 15
एष रुद्रो महादेवः कपर्दे च घृणी हरः / आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः
એ જ રુદ્ર મહાદેવ—કપર્દી, ઘૃણી અને હર છે. એ જ આદિત્ય, ભગવાન સૂર્ય—નીલગ્રીવ અને વિલોહિત પણ છે।
Verse 16
संस्तूयते सहस्त्रांशुः सामगाध्वर्युहोतृभिः / पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्ति त्रयीमयम्
સહસ્રાંશુ (સૂર્ય)ની સ્તુતિ સામગાયક, અધ્વર્યુ અને હોતૃ કરે છે. એને જુઓ—વિશ્વકર્મા, રુદ્રમૂર્તિ, અને વેદત્રયીમય।
Verse 17
दक्ष उवाच य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः / सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यान्यो विद्यते रविः
દક્ષ બોલ્યા—યજ્ઞભાગ લેવા આવેલા આ બાર આદિત્યોને સૌને ‘સૂર્ય’ જ માનવા જોઈએ; કારણ કે તેના સિવાય બીજો કોઈ રવિ નથી।
Verse 18
एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः / बाढमित्यब्रुवन् वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः
આવું કહેવાતાં દર્શન કરવાની ઇચ્છાવાળા મુનિઓ એકત્ર થયા. તેમણે “બાઢમ્—તથાસ્તુ” કહી તેની વાત સ્વીકારી અને તેના સહાયક બન્યા.
Verse 19
तमसाविष्टमनसो न पश्यन्ति वृषध्वजम् / सहस्त्रशो ऽथ शतशो भूय एव विनिन्द्यते
જેનાં મન તમસથી આવૃત છે તેઓ વૃષધ્વજ (શિવ)નું દર્શન કરતા નથી. તેના બદલે તે ફરી ફરી—હજારો અને સૈકડો વાર—નિંદિત થાય છે.
Verse 20
निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्वभूतपतिं हरम् / अपूजयन् दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया
વિષ્ણુની માયાથી મોહિત થઈ તેમણે વૈદિક મંત્રોની નિંદા કરી અને સર્વભૂતપતિ હર (શિવ)નું પૂજન ન કર્યું. તેઓ દક્ષના વચનને અનુસરી આરાધના અટકાવી બેઠા.
Verse 21
देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः / नापश्यन् देवमीशानमृते नारायणं हरिम्
ઇન્દ્ર આદિ સર્વ દેવો પોતપોતાના ભાગ માટે આવ્યા; પરંતુ નારાયણ હરિ સિવાય અન્ય કોઈ પરમેશ્વર—ઈશાન—તેમને દેખાયો નહીં.
Verse 22
हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः / पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत
હિરણ્યગર્ભ—ભગવાન બ્રહ્મા, બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ—બધા જોતાં જોતાં ક્ષણમાં અંતર્ધાન થઈ ગયા.
Verse 23
अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम् / रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम्
ભગવાન અંતર્હિત થતાં દક્ષ પોતે જ જગતોના રક્ષક દેવ—નારાયણ હરિ—ની શરણમાં ગયો.
Verse 24
प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षो ऽथ निर्भयः / रक्षते भगवान् विष्णुः शरणागतरक्षकः
પછી નિર્ભય થઈ દક્ષે તે યજ્ઞ પ્રવર્તાવ્યો; કારણ કે શરણાગત-રક્ષક ભગવાન વિષ્ણુ જ રક્ષા કરે છે.
Verse 25
पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः / संप्रेक्ष्यर्षिगणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्मविद्विषः
પછી ભગવાન ઋષિ દધીચીએ ફરી દક્ષને કહ્યું; અને સર્વ ઋષિગણો તથા દેવોને જોઈ બ્રહ્મવિદ્વેષીઓને સંબોધ્યા.
Verse 26
अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने / नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः
અપૂજ્યનું પૂજન કરવાથી અને પૂજનીયનું પૂજન ન કરવાથી મનુષ્ય મહાપાપ પામે છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 27
असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना / दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः
જ્યાં દુષ્ટોને આશ્રય મળે અને સજ્જનોનું અપમાન થાય, ત્યાં દેવકૃત ભયંકર દંડ તરત જ પડે છે.
Verse 28
एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः / समागतान् ब्राह्मणांस्तान् दक्षसाहाय्यकारिणः
આવું કહીને તે વિપ્રઋષિએ ઈશ્વરદ્વેષીઓ—દક્ષને સહાય કરવા એકત્ર થયેલા તે બ્રાહ્મણોને—શાપ આપ્યો।
Verse 29
यस्माद् बहिष्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः / विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः
તમે વેદોને ત્યજી દીધા હોવાથી, લોકવંદિત પરમેશ્વર—મહાદેવ શંકર—ની નિંદા કરી છે।
Verse 30
भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वे ऽपीश्वरविद्विषः / निन्दन्तो ह्यैश्वरं मार्गं कुशास्त्रासक्तमानसाः
તમે સૌ ત્રયી-વેદથી બહાર થઈ જશો; તમે સૌ ઈશ્વરદ્વેષી બનશો—કુશાસ્ત્રોમાં આસક્ત મનથી પ્રભુના માર્ગની નિંદા કરશો।
Verse 31
मिथ्याधीतसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रलापिनः / प्राप्य घोरं कलियुगं कलिजैः किल पीडिताः
તેમનો આચાર મિથ્યા અધ્યયનથી ઘડાશે અને તેઓ મિથ્યા ‘જ્ઞાન’નો પ્રલાપ કરશે; ઘોર કલિયુગમાં પ્રવેશીને કલિજ દોષો અને કલિજ લોકોથી પીડિત થશે।
Verse 32
त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः / भविष्यति हृषीकेशः स्वाश्रितो ऽपि पराङ्मुखः
સમગ્ર તપોબળ ત્યજીને તમે ફરી નરકોમાં જશો; અને હૃષીકેશ—જેનને તમે આશ્રય કહો છો—તે પણ તમારાથી વિમુખ થશે।
Verse 33
एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिर्विरराम तपोनिधिः / जगाम मनसा रुद्रमशेषाघविनाशनम्
આમ કહી તપોનિધિ બ્રહ્મર્ષિ મૌન થયા; અને મનથી નિઃશેષ પાપવિનાશક રુદ્રને શરણ ગયા.
Verse 34
एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम् / पतिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत् प्राह सर्वदृक्
એ દરમિયાન સર્વદર્શિની દેવીએ તેમને મહાદેવ, મહેશ્વર, પતિ અને પશુપતિ દેવ તરીકે જાણી આ વચન કહ્યું.
Verse 35
देव्युवाच दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि / विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शङ्कर
દેવીએ કહ્યું—પૂર્વજન્મમાં મારા પિતા દક્ષ યજ્ઞ કરતા હતા; હે શંકર, તેમણે તમારા પવિત્ર ભાવની અને પોતાના આત્માની પણ નિંદા કરી.
Verse 36
देवाः सहर्षिभिश्चासंस्तत्र साहाय्यकारिणः / विनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम्
ત્યાં દેવો ઋષિઓ સાથે સહાયક રૂપે હાજર હતા. “તે યજ્ઞને તત્કાળ નાશ કરો; હું આ એક જ વર પસંદ કરું છું.”
Verse 37
एवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः / ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया
દેવીએ આમ વિનંતી કરતાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રભુએ દક્ષના યજ્ઞનો વિનાશ કરવા ઇચ્છાથી તત્કાળ રુદ્રને પ્રગટ કર્યો.
Verse 38
सहस्त्रशीर्षपादं च सहस्त्राक्षं महाभुजम् / सहस्त्रपाणिं दुर्धर्षं युगान्तानलसन्निभम्
તે સહસ્ર શિરો અને પાદો ધરાવનાર, સહસ્ર નેત્રોવાળો, મહાબાહુ છે; સહસ્ર હસ્તોવાળો, અદમ્ય, અને યુગાંતની અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત છે।
Verse 39
दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम् / दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्
તે દંષ્ટ્રાઓથી વિકરાળ, જોવામાં દુષ્કર; શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર; હાથમાં દંડ લઈને મહાનાદ કરનાર, શારઙ્ગધનુર્ધર, અને વિભૂતિને ભૂષણરૂપે ધારણ કરનાર બની પ્રગટ થયો।
Verse 40
वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् / स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः
તે ‘વીરભદ્ર’ તરીકે ખ્યાત થયો, દેવાધિદેવના તેજથી સમન્વિત; અને જન્મતાની સાથે જ દેવેશ પાસે જઈ, કરજોડીને ભક્તિપૂર્વક ઉપસ્થિત રહ્યો।
Verse 41
तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवोस्त्विति / विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर
તે મને કહ્યુ—‘શિવસ્વરૂપ બની દક્ષનો મખ (યજ્ઞ) વિનાશ કર.’ પરંતુ જેણે મારી નિંદા કરી, એ જ ગંગાદ્વારે પૂજા કરે છે, હે ગણેશ્વર!
Verse 42
ततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया / वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत् क्रतुः
પછી બંધુઓના પ્રેરણાથી મોકલાયેલા એક જ સિંહ દ્વારા, વીરભદ્રે જાણે લીલામાત્રે, દક્ષનો ક્રતુ (યજ્ઞ) વિનાશને પામ્યો।
Verse 43
मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी / तया च सार्धं वृषभं समारुह्य ययौ गणः
ક્રોધ અને ઉમાથી મહેશ્વરી ભદ્રકાળી પ્રગટ થઈ. તેણી સાથે ગણસમૂહ વृषભ પર આરુઢ થઈ આગળ વધ્યો.
Verse 44
अन्ये सहस्त्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता / रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः
તે ધીમાન પ્રભુએ અન્ય હજારો રુદ્રો પણ ઉત્પન્ન કર્યા. તેઓ ‘રોમજ’ તરીકે વિખ્યાત, તેના કાર્યમાં સહાયક છે.
Verse 45
शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्कोपलकरास्तथा / कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश
તેમના હાથમાં શૂલ, શક્તિ અને ગદા હતી; તેમજ દંડ અને પથ્થર પણ. કાલાગ્નિ-રુદ્ર સમા તેજસ્વી બની તેઓ ગર્જના કરીને દસ દિશાઓ ગુંજાવતા હતા.
Verse 46
सर्वे वृषासनारूढाः सभार्याश्चातिभीषणाः / समावृत्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति
તેઓ બધા વृषભ પર આરુઢ, અત્યંત ભયંકર અને પત્નીઓসহ હતા. ગણશ્રેષ્ઠને ઘેરી તેઓ દક્ષના યજ્ઞ તરફ ગયા.
Verse 47
सर्वे शंप्राप्य तं देशं गङ्गाद्वारमिति श्रुतम् / ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः
તેઓ બધા ‘ગંગાદ્વાર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ તે પ્રદેશમાં પહોંચી, ત્યાં અમિત તેજવાળા દક્ષનું યજ્ઞસ્થાન જોયું.
Verse 48
देवाङ्गनासहस्त्राढ्यमप्सरोगीतनादितम् / वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम्
એ દિવ્ય સભા હજારો દેવાંગનાઓથી પરિપૂર્ણ હતી, અપ્સરાઓના ગીતનાદથી ગુંજતી. વીણા અને વેણુના મધુર સ્વરોથી સમૃદ્ધ અને વેદવાક્યોના ગંભીર પાઠથી પ્રતિધ્વનિત હતી.
Verse 49
दृष्ट्वा सहर्षिभिर्देवैः समासीनं प्रजापतिम् / उवाच भद्रया रुद्रैर्वोरभद्रः स्मयन्निव
ઋષિઓ અને દેવતાઓ સાથે સભામાં આસનસ્થ પ્રજાપતિને જોઈ, રુદ્રો સાથે આવેલો વીરભદ્ર જાણે સ્મિત કરતો હોય તેમ, શુભ પરંતુ દૃઢ સ્થૈર્યથી વચન બોલ્યો.
Verse 50
वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः / भागाभिलप्सया प्राप्ता भागान् यच्छध्वमीप्सितान्
અમે બધા અપરિમિત તેજવાળા શર્વ (શિવ) ના અનુચર છીએ. અમારા યોગ્ય યજ્ઞભાગની ઇચ્છાથી આવ્યા છીએ; અમને ઇચ્છિત ભાગો આપો।
Verse 51
अथ चेत् कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः / भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् / तं ब्रूताज्ञापयति यो वेत्स्यामो हि वयं ततः
હે મુનિ-દેવોત્તમો, જો આ ખરેખર કોઈની આજ્ઞા હોય—‘ભાગ તમને આપવો, અમને નહીં’—તો કહો, આ આદેશ કોણ આપે છે. જેને અમે જાણી લઈશું, ત્યારબાદ અમે યથોચિત રીતે વર્તીશું.
Verse 52
एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरः सराः / देवा ऊचुर्यज्ञभागे न च मन्त्रा इति प्रभुम्
ગણેશે પ્રજાપતિની સભા સમક્ષ આમ કહ્યે પછી, દેવોએ પ્રભુને કહ્યું—“યજ્ઞભાગ વિષয়ে મંત્રો તેમ નથી કહેતા।”
Verse 53
मन्त्रा ऊचुः सुरान् यूयं तमोपहतचेतसः / ये नाध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम्
મંત્રોએ દેવોને કહ્યું—“હે સૂરગણો, તમારું ચિત્ત તમસથી આચ્છન્ન છે; કારણ કે અધ્વર-યજ્ઞના રાજા મહેશ્વરને તમે પૂજતા નથી।”
Verse 54
ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वभूततनुर्हरः / पूज्यते सर्वयज्ञेषु सर्वाभ्युदसिद्धिदः
ઈશ્વર સર્વભૂતોના સ્વામી છે; હરિ સર્વભૂતોના દેહરૂપે જ સ્થિત છે. તે સર્વ યજ્ઞોમાં પૂજ્ય છે, કારણ કે તે સર્વ અભ્યুদય અને સિદ્ધિ આપે છે।
Verse 55
एवमुक्ता अपीशानं मायया नष्टचेतसः / न मेनिरे ययुर्मन्त्रा देवान् मुक्त्वा स्वमालयम्
આ રીતે કહ્યા છતાં માયાથી તેમની બુદ્ધિ નષ્ટ થઈ; તેઓ ઈશાનને ઓળખી ન શક્યા. દેવોને છોડીને તે મંત્રધારી પોતાના ધામે ચાલ્યા ગયા।
Verse 56
ततः स रुद्रो भगवान् सभार्यः सगणेश्वरः / स्पृशन् कराभ्यां ब्रह्मर्षि दधीचं प्राह देवताः
ત્યારે ભગવાન રુદ્ર પત્ની સહિત અને ગણેશ્વરો સાથે, બંને હાથથી બ્રહ્મર્ષિ દધીચિને સ્પર્શ કરીને દેવોને સંબોધ્યા।
Verse 57
मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः / यस्मात् प्रसह्य तस्माद् वो नाशयाम्यद्य गर्वितम्
બળના ગર્વમાં મત્ત થઈ તમે મંત્રોને પ્રમાણ માન્યા નથી; તેથી હું તમને બળપૂર્વક વશ કરી આજે તમારો ગર્વ નાશ કરીશ।
Verse 58
इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः / गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः
એવું કહી શિવગણોમાં શ્રેષ્ઠે તે યજ્ઞશાળાને દહન કરી; અને ક્રોધિત ગણેશ્વરોએ યૂપસ્તંભો ઉપાડી દૂર ફેંકી દીધા।
Verse 59
प्रस्तोत्रा सह होत्रा च अश्वं चैव गणेश्वराः / गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गास्त्रोतसि चिक्षिपुः
પછી ભયાનક સ્વરૂપ ધરાવતા ગણેશ્વરોએ પ્રસ્તોતૃ અને હોતૃ પુરોહિતો સહિત યજ્ઞાશ્વને પકડી ગંગાના પ્રવાહમાં ફેંકી દીધો।
Verse 60
वीरभद्रो ऽपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः करम् / व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्
ત્યારે દીપ્તાત્મા વીરભદ્રે શક્ર (ઇન્દ્ર) નો ઉઠેલો હાથ અટકાવ્યો; અને અડગ હૃદયથી અન્ય દેવલોકવાસીઓના હાથ પણ તેમ જ રોકી દીધા।
Verse 61
भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया / निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवमपातयत्
તેણે લીલાથી નખના અગ્રભાગે ભગના નેત્રો ઉપાડી લીધા; અને પછી મુઠ્ઠીથી પૂષાના દાંત તોડી તેને તેમ જ પાડી દીધો।
Verse 62
तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया / धर्षयामास बलवान् स्मयमानो गणेश्वरः
એ જ રીતે બલવાન ગણેશ્વરે સ્મિત સાથે, લીલાથી પોતાના પગના અંગૂઠાથી ચંદ્રદેવને દબાવી અપમાનિત કર્યો।
Verse 63
वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया / जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः
અગ્નિના બંને હાથ કાપીને અને તેની જીભને લીલાપૂર્વક ઉપાડી લઈને, મુનિમાં શ્રેષ્ઠ એવા પ્રભુએ મુનિઓના પણ મસ્તક પર પગથી પ્રહાર કર્યો।
Verse 64
तथा विष्णुं सहरुडं समायान्तं महाबलः / विव्याध निशेतैर्बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम्
પછી ગરુડ સહિત આગળ વધતા વિષ્ણુને જોઈ, તે મહાબલીએ સુદર્શનને સ્તંભિત કરીને ક્ષુરધાર બાણોથી તેમને વિંધ્યા।
Verse 65
समालोक्य महाबाहुरागत्य गरुडो गणम् / जघान पक्षैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा
ગણને જોઈ મહાબાહુ ગરુડ ધસી આવ્યો અને સહસા પાંખોથી તે દળને પ્રહાર કર્યો; તે સમુદ્રની જેમ ગર્જ્યો।
Verse 66
ततः सहस्त्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान् स्वयम् / वैनतेयादभ्यधिकान् गरुडं ते प्रदुद्रुवुः
ત્યારે તે શુભએ સ્વયં હજારો ગરુડો સર્જ્યા—વૈનતેય કરતાં પણ વધુ શક્તિશાળી—અને તે ગરુડો ગરુડ (વૈનતેય) તરફ દોડી ગયા।
Verse 67
तान् दृष्ट्वा गरुडो धीमान् पलायत महाजवः / विसृज्य माधवं वेगात् तदद्भुतमिवाभवत्
તેમને જોઈ ધીમાન ગરુડ મહાવેગે પલાયન થયો; વેગમાં માધવને છોડીને દીધો, અને તે ઘટના અદ્ભુત જેવી લાગી।
Verse 68
अन्तर्हिते वैनतेये भगवान् पद्मसंभवः / आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम्
વૈનતેય (ગરુડ) અંતર્ધાન થયા પછી ભગવાન પદ્મસમ્ભવ (બ્રહ્મા) ત્યાં આવી વીરભદ્ર અને કેશવ—બન્નેને રોક્યા।
Verse 69
प्रसादयामास च तं गौरवात् परमेष्ठिनः / संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत् स्वयम्
પરમેષ્ઠિન પ્રત્યે ગૌરવથી તેણે તેમને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો; સ્તુતિ કર્યા પછી ભગવાન ઈશ—સાંબ—સ્વયં ત્યાં આવ્યા।
Verse 70
वीक्ष्य देवाधिदेवं तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम् / तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः
સર્વ ગણોથી ઘેરાયેલા દેવાધિદેવ સાંબને જોઈ ભગવાન બ્રહ્મા, દક્ષ અને સર્વ દેવોએ તેમની સ્તુતિ કરી।
Verse 71
विशेषात् पार्वतीं देवीमीश्वरार्धशरीरिणीम् / स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः
વિશેષ કરીને દક્ષે કરજોડે પ્રણામ કરી, ઈશ્વરના અર્ધશરીરરૂપિણી દેવી પાર્વતીની નાનાવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરી।
Verse 72
ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम् / प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः
પછી કરુણાનિધિ ભગવતી દેવી હસતાં હસતાં મહેશ્વરને સંબોધી, પ્રસન્ન મનથી રુદ્રને વચન બોલી।
Verse 73
त्वमेव जगतः स्त्रष्टा शासिता चैव रक्षकः / अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौकसः
હે ભગવાન! તમે જ જગતના સર્જક, શાસક અને રક્ષક છો. દેવલોકમાં કુશળ દક્ષ પણ તમારા અનુગ્રહનો જ આશ્રય લે છે.
Verse 74
ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दे नीललोहितः / उवाच प्रणतान् देवान् प्राचेतसमथो हरः
ત્યારે સ્મિત સાથે ભગવાન—કપર્દી, નીલલોહિત, હર—પ્રાચેતસ સાથે, પ્રણામ કરેલા દેવોને સંબોધીને બોલ્યા.
Verse 75
गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् / संपूज्यः सर्वयज्ञेषु न निन्द्यो ऽहं विशेषतः
હે સર્વ દેવતાઓ! હવે જાઓ; હું તમારાથી પ્રસન્ન રહું. સર્વ યજ્ઞોમાં મારું વિધિવત્ પૂજન થવું જોઈએ; વિશેષ કરીને મારી નિંદા ન કરવી.
Verse 76
त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् / त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः
અને તું પણ, હે દક્ષ! સર્વ રીતે રક્ષણ આપતું મારું વચન સાંભળ—લોકપ્રતિષ્ઠાની આ લાલસા ત્યજીને પ્રયત્નપૂર્વક મારો ભક્ત બન.
Verse 77
भविष्यसि गणेशानः कल्पान्ते ऽनुग्रहान्मम / तावत् तिष्ठ ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतः
મારા અનુગ્રહથી કલ્પાંતમાં તું ગણોના અધિપતિ (ગણેશ) બનશે. ત્યાં સુધી મારી આજ્ઞાથી પોતાના અધિકારક્ષેત્રમાં શાંત અને સંતોષથી રહેજે.
Verse 78
एवमुक्त्वा स भगवान् सपत्नीकः सहानुगः / अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः
આ રીતે કહીને તે ભગવાન્ પોતાની પત્ની તથા અનુચરો સહિત, અપરિમિત તેજવાળા દક્ષની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા।
Verse 79
अन्तर्हिते महादेवे शङ्करे पद्मसंभवः / व्याजहार स्वयं दक्षमशेषजगतो हितम्
મહાદેવ શંકર અંતર્હિત થયા પછી, પદ્મસમ્ભવ બ્રહ્માએ સ્વયં દક્ષને સમગ્ર જગતના હિત માટે ઉપદેશ આપ્યો।
Verse 80
ब्रह्मोवाच किं तवापगतो मोहः प्रसन्ने वृषभध्वजे / यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्द्रितः
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વૃષભધ્વજ! (દેવ) પ્રસન્ન થયા પછી શું તારો મોહ દૂર થયો? દેવએ સ્વયં જે કહ્યું છે, તે મુજબ તે આને અવિરત અને અપ્રમાદે રક્ષે।
Verse 81
सर्वेषामेव भूतानां हृद्येष वसतीश्वरः / पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः
સર્વ ભૂતોના હૃદયમાં જ ઈશ્વર વસે છે. બ્રહ્મભૂત થયેલા વિદ્વાન, વેદવાદી, તેમને પ્રત્યક્ષ જુએ છે।
Verse 82
स आत्मा सर्वभूतानां स बीजं परमा गतिः / स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेवो महेश्वरः
તે જ સર્વભૂતોનો આત્મા છે; તે જ બીજ અને પરમ ગતિ છે. દેવદેવ મહેશ્વરનું સ્તવન વૈદિક મંત્રોથી થાય છે।
Verse 83
तमर्चयति यो रुद्रं स्वात्मन्येकं सनातनम् / चेतसा भावयुक्तेन स याति परमं पदम्
જે પોતાના આત્મામાં સ્થિત એક સનાતન રુદ્રને ભાવયુક્ત ચિત્તથી આરાધે છે, તે પરમ પદને પામે છે।
Verse 84
तस्मादनादिमध्यान्तं विज्ञाय परमेश्वरम् / कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यत्नतः
અતએવ આদি-મધ્ય-અંત રહિત પરમેશ્વરને જાણી, કર્મથી, મનથી અને વાણીથી યત્નપૂર્વક તેની આરાધના કર।
Verse 85
यत्नात् परिहरेशस्य निन्दामात्मविनाशनीम् / भवन्ति सर्वदोषाय निन्दकस्य क्रिया यतः
આત્મવિનાશક એવી ઈશની નિંદાને યત્નપૂર્વક ટાળો; કારણ કે નિંદકના કર્મો અંતે સર્વદોષનું કારણ બને છે।
Verse 86
यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः / स देवदेवो भगवान् महादेवो न संशयः
જે તારો રક્ષક છે—અવ્યય મહાયોગી વિષ્ણુ—તે જ દેવોના દેવ ભગવાન મહાદેવ છે; તેમાં સંશય નથી।
Verse 87
मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात् / मोहादवेदनिष्ठत्वात् ते यान्ति नरकं नराः
મોહ અને અવિદ્યામાં સ્થિર રહી જગદ્યોનિ વિષ્ણુને ઈશ્વરથી ભિન્ન માને છે તે લોકો નરકમાં જાય છે।
Verse 88
वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा / एकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते
જે વેદમાર્ગનું અનુસરણ કરે છે, તે રુદ્રદેવ અને નારાયણને એક જ તત્ત્વરૂપે જુએ છે; તેઓ મોક્ષના ભાગી બને છે।
Verse 89
यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः / इति मत्वा यजेद् देवं स याति परमां गतिम्
વિષ્ણુ જ રુદ્ર છે અને રુદ્ર જ જનાર્દન છે—એવું માનીને જે દેવની ઉપાસના કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 90
सृजत्येतज्जगत् सर्वं विष्णुस्तत् पश्यतीश्वरः / इत्थं जगत् सर्वमिदं रुद्रनारायणोद्भवम्
વિષ્ણુ આ સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરે છે અને ઈશ્વર (રુદ્ર) તેનું દર્શન કરીને અધિષ્ઠાન રાખે છે; તેથી આ સર્વ જગત રુદ્ર-નારાયણોદ્ભવ છે।
Verse 91
तस्मात् त्यक्त्वा हरेर्निन्दां विष्णावपि समाहितः / समाश्रयेन्महादेवं शरण्यं ब्रह्मवादिनाम्
અતએવ હરિની નિંદા ત્યજીને, વિષ્ણુમાં પણ સમાધાન ચિત્ત રાખીને, બ્રહ્મવાદીઓના શરણ્ય મહાદેવનું શરણ લેવું જોઈએ।
Verse 92
उपश्रुत्याथ वचनं विरिञ्चस्य प्रजापतिः / जगाम शरणं देवं गोपतिं कृत्तिवाससम्
વિરિંચિ (બ્રહ્મા)ના વચન સાંભળી પ્રજાપતિએ ત્યારે દેવ—ગોપતિ, ભૂતગણોના અધિપતિ, કૃત્તિવાસ શિવ—નું શરણ લીધું।
Verse 93
ये ऽन्ये शापाग्निनिर्दग्धा दधीचस्य महर्षयः / द्विषन्तो मोहिता देवं संबभूवुः कलिष्वथ
દધીચિ સાથે સંબંધિત તે અન્ય મહર્ષિઓ શાપાગ્નિથી દગ્ધ થઈ મોહિત બન્યા; દેવનો દ્વેષ કરતાં તેઓ પછી કલિયુગનો સ્વભાવ ધારણ કર્યો।
Verse 94
त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं विप्राणां कुलसंभवाः / पूर्वसंस्कारमहात्म्याद् ब्रह्मणो वचनादिह
વૈપ્ર ઋષિકુળમાં જન્મેલા તેઓ, પૂર્વ સંસ્કારના મહાત્મ્યથી પ્રેરાઈ અને બ્રહ્માના વચન અનુસાર, અહીં પોતાનું સર્વ તપોબળ ત્યજી બેઠા।
Verse 95
मुक्तशापास्ततः सर्वे कल्पान्ते रौरवादिषु / निपात्यमानाः कालेन संप्राप्यादित्यवर्चसम् / ब्रह्माणं जगतामीशमनुज्ञाताः स्वयंभुवा
પછી તેઓ બધા શાપમુક્ત થઈ, કલ્પાંતમાં કાળ દ્વારા રૌરવ આદિ નરકોમાં પાતાળવામાં આવતા હોવા છતાં, સૂર્યસમાન તેજ પ્રાપ્ત કરી, સ્વયંભૂની અનુમતિથી જગતના ઈશ્વર બ્રહ્માને પ્રાપ્ત થયા।
Verse 96
समाराध्य तपोयोगादीशानं त्रिदशाधिपम् / भविष्यन्ति यथा पूर्वं शङ्करस्य प्रसादतः
તપ અને યોગના અધિપતિ, દેવોના સ્વામી ઈશાન (શિવ)ની યથાવિધી આરાધના કરીને, શંકરના પ્રસાદથી તેઓ પૂર્વવત્ થશે।
Verse 97
एतद् वः कथितं सर्वं दक्षयज्ञनिषूदनम् / शृणुध्वं दक्षपुत्रीणां सर्वासां चैव संततिम्
દક્ષના યજ્ઞના વિનાશ વિષે આ બધું તમને કહેલું છે; હવે દક્ષની સર્વ પુત્રીઓની સંતતિ—વંશપરંપરા—પણ સાંભળો।
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames Śiva/Īśvara as the presiding Self and witness of yajña; excluding him contradicts Vedic understanding and results from tamas and māyā rather than mantra-guided discernment.
It explicitly states that Viṣṇu is Rudra and Rudra is Janārdana; those who see difference fall into ruin, while Veda-followers recognize their essential unity and attain liberation.
Beyond narrative drama, it functions as a theological correction: ritual without reverence to Īśvara becomes spiritually void, and sectarian contempt is shown to generate karmic downfall and Kali-like dispositions.