Yama in the Rig Veda

સવિતૃની ત્રણ દ્યાવો છે; બે તેના ઉપસ્થાન (આધાર-આસનો) છે, અને એક યમના ભુવનમાં વિશાળ તેજે વિરાજે છે. રથના નાભિ જેવી રીતે, અમૃત (અમર) દેવતાઓએ તેના પર આધાર લઈને સ્થાન લીધું છે. અહીં તે જ બોલે જે આ રહસ્યને સાચે જાણે.

તમારો સ્તોત્રકાર યવાસ માટે ભટકતા મૃગ સમાન ન બને—સત્ય અર્પણમાં જેને આનંદ ન મળે એવો અજોષ્ય ન રહે; યમના માર્ગ પાસે, નીચે ઉતરતી વિઘટનની દિશા તરફ, તે ન જાય.

યજ્ઞો દ્વારા અથર્વાને પ્રથમ માર્ગો વિસ્તરાવ્યા; ત્યારબાદ વ્રતપા (ધર્મ-રક્ષક) સૂર્ય વેન (દ્રષ્ટા) રૂપે જન્મ્યો. તેની સાથે ઉશના કાવ્ય કિરણોને હાંકતો આવ્યો; યમના ક્ષેત્રમાં જન્મેલું તે અમૃત (અમર તત્ત્વ) અમે પૂજીએ છીએ.

દૃઢ-ઉડાન ભરતા પગલાંઓથી, અથવા ઝડપી-સુવર્ણ પ્રેરણાઓથી, અથવા દેવોના જ વેગના ધાવથી—સદા આગળ ધસી જતા—હે નાસત્યૌ, એ રીતે યમના પ્રધાન (સ્પર્ધા)માં ગધેડાએ હજાર જીત્યા. તેમ જ અમામાં તમારી શક્તિઓ મર્યાદા અને મૃત્યુવર્તી આદતના ક્ષેત્રમાંથી વિજયપૂર્વક…

યમ દ્વારા દત્ત આ અશ્વને ત્રિતએ આયુનક—જોડ્યો/યોક્ત કર્યો; ઇન્દ્ર એ પર પ્રથમ અધ્યતિષ્ઠત્—ચઢ્યો અને સ્થિર થયો. ગંધર્વે તેની રશના—લગામ—ગ્રહણ કરી; સૂર્યના તેજસ્વી સ્ત્રોતમાંથી વસુઓએ આ અશ્વને નિરતષ્ટ—ઘડી કાઢ્યો—વ્યવસ્થિત પૂર્ણતાને રચનારી શક્તિઓએ.

હે અશ્વ (અર્વન્), તું યમ છે—ઋતનો નિયમ અને સંયમ; તું આદિત્ય છે—વિસ્તૃત તેજસ્વી સત્ય. તું ગુપ્ત વ્રતથી ત્રિત છે. તું સોમ સાથે સમ્મતિભર્યા સમન્વયમાં જોડાયેલો છે; કહે છે કે સ્વર્ગમાં તારા ત્રણ બંધન છે—ઉચ્ચ લોકના ત્રિગુણ બંધ, જે શક્તિને યોગ્ય…

સાથે જન્મેલાંમાં તેઓ સાતમાને ‘એકજ’ (એકજન્મા) કહે છે; છ તો યુગ્મ છે—દેવજ ઋષિઓ એમ કહે છે. તેમના ઇષ્ટ સ્થાનો ધામશઃ ગોઠવાયેલા છે; સ્થાત્રમાં તેઓ તેજે ઝળહળે છે, રૂપશઃ અનેક વિકારોમાં પ્રગટ થાય છે.

તેને ઇન્દ્ર, મિત્ર, વરુણ, અગ્નિ કહે છે; અને તે દિવ્ય સુપર્ણ—બળવાન પાંખોવાળો ગરુત્માન છે. સદ્ એક છે; વિપ્રો તેને બહુવિધ રીતે કહે છે—તેને અગ્નિ, યમ, માતરિશ્વાન કહે છે.

તેઓ હૃદયના ગુપ્ત નિવાસમાં પ્રજ્ઞાના પ્રકાશમય પ્રકેતો દ્વારા વિચરે છે, સહસ્ર-શાખાવાળી વૃદ્ધિને સર્વત્ર આવરી લે છે. યમના નિયમથી તણાયેલ પરિધિને વણતાં, વસિષ્ઠો અપ્સરાઓની પાસે નજીક આવી બેઠા છે.

તે પ્રકેત—પ્રકાશમાન વિવેકી—ઉભયનું (ઉપરનું અને નીચેનું, આંતર અને બાહ્ય) જાણનાર; સહસ્રદાન, અને સદાનો—સદા ધારક. યમના તાણેલા પરિધિને વણવા ઇચ્છતો, અપ્સરાઓને પરિભ્રમણ કરતો વસિષ્ઠ જન્મ્યો.

હજાર શૃંગોવાળો તે વૃષભ, જે સમુદ્રની ઊંડાઈમાંથી ઊભો થયો—તે જ સહસ્ય બળ વડે અમે જનસમૂહોને નિદ્રામાં ઉતારી દઈએ, શાંત સ્થિરતામાં.

જ્યાં વૈવસ્વત રાજા છે, જ્યાં દિવ્ય લોકનું અવરોધન—દ્વાર/પરિસર છે; જ્યાં તે મહાબળવાન આપઃ (જળધારાઓ) છે—ત્યાં મને અમૃત (અમર) કર. હે ઇન્દુ (સોમ), ઇન્દ્ર માટે પરિ સ્રવ—ચારે તરફ અને આગળ વહે.

યમ પ્રત્યે—યમી (જોડિયા) પ્રત્યે—મારા અંદર કામના આવી ચઢી છે, જેથી એક જ યોનિમાં અમે સહશય્યા કરીએ. પત્ની જેમ પતિને તેમ હું મારી તનુ અર્પી દઉં; અને રથના ચક્રને રથિયાંમાંથી છૂટું પાડે તેમ, તું પણ બંધન તોડી નાખ.

રાત્રિઓ અને દિવસો વડે તે તેને સેવા કરે; સૂર્યનું ચક્ષુ વારંવાર ઉઘડે. દ્યૌ અને પૃથિવી યુગલ છે—સગાં અને સંયુક્ત; યમી યમને ધારણ કરે—અજામિ (અનુચિત સંયોગ) રૂપે નહિ, પણ જોડિયા-શક્તિને અવિભ્રમ રીતે ધારણ કરનાર તરીકે.

ભાઈ શું, જો તે અનાથ બની જાય? બહેન શું, જો નિઋતિ (વિનાશ) તેના પર આવી પડે? કામથી પ્રેરિત થઈ હું આ વિષે ઘણું બોલું છું; મારી તનુથી તારી તનુને સંપૂર્તિમાં જોડ.

હાય, હાય, હે યમ—સાચે જ મેં તારો મન અને હૃદય જાણ્યાં નથી. બીજી કોઈ તો તને કમરપટ્ટા જેમ જોડાયેલા પુરુષને વળગી રહે તેમ, અને લિબુજા લતા જેમ વૃક્ષને ચોંટે તેમ, પરિષ્વજિત કરે છે.

અહીં અમૃત (અમર)નું નામ ધારવું દુષ્કર બને છે—ચિહ્ન એક જ, છતાં તે અનેક રૂપે પ્રગટે છે. હે અગ્નિ, બળવાન, અપ્રયુચ્છન (અવિરત) રહીને તે સુમન્ત્વ—યમનું અને મનુષ્ય માટે નિર્ધારિત શુભ-મનોભાવ—ની રક્ષા કર; ધર્મપથ પર સ્થિર રાખ.

યમના લોકમાં હોય તેમ—જ્યારે દેવયંત માનવો આ અર્પણ તમને બેને આગળ ધરે છે—ત્યારે તમે તમારા જાણીતા સ્વલોકમાં બેસો. અમારા સોમ માટે તમારા સ્વાસ્થ સ્થાને દૃઢપણે સ્થિત થાઓ, જેથી આનંદ પોતાના સાચા નિવાસમાં—અમારા અંદર—પ્રાપ્ત થાય.

દેવોમાંથી કોને તેણે મરણ માટે પસંદ કર્યો, અને પ્રજાના હિતે કોને અમૃતત્વ માટે પસંદ ન કર્યો? તેમણે બૃહસ્પતિને યજ્ઞરૂપ કર્યો—પ્રિય ઋષિ; યમે પોતાની તનુને આગળ વિસ્તારી—મર્ત્ય દેહને એ ક્ષેત્ર બનાવ્યું જ્યાં પવિત્ર કર્મ સિદ્ધ પણ થાય અને અતિક્રમિત…

હવિષા વડે રાજા યમનું સેવન કરો—વિવસ્વતનો પુત્ર; જે મહાન ઢાળવાળા માર્ગો પરથી પહેલો જ આગળ ગયો છે, જેણે અનેક માટે પંથ ઓળખી બતાવ્યો છે—જ્યાં પરે માનવોનું સંગમસ્થાન છે.