વિષ્ણુ in the Ramcharitmanas

હું વાણી અને વિનાયકને વંદન કરું છું, જે વર્ણોના, અર્થસમૂહના, રસોના, છંદોના અને સઘળા મંગલના નિર્માતા છે। હું ભવાની અને શંકરને વંદન કરું છું, જે શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસના સ્વરૂપ છે, જેમના વિના સિદ્ધ પુરુષો પણ પોતાના હૃદયમાં વાસ કરતા ઈશ્વરને જોઈ…

જેનું સ્મરણ થવાથી સિદ્ધિ મળે, ગણોના નાયક, ગજમુખ, બુદ્ધિનો ભંડાર અને કલ્યાણકારી ગુણોના ધામ, તે મારા પર અનુગ્રહ કરે. જેની કૃપાથી મૂંગા વાચાળ થાય અને પંગુ દુર્ગમ ગિરિશિખર પર ચડે, કલિયુગની બધી મલિનતાનો નાશ કરનાર, તે દયાળુ મારા પર કૃપા કરે. જે…

અહીં સ્નાનનું ફળ તરત જ દેખાય છે: કાગ કોકિલા થાય છે અને બક હંસ થાય છે. આ સાંભળીને કોઈ આશ્ચર્ય ન માને, કેમ કે સજ્જન સંગતિની મહિમા છુપેલી નથી. વાલ્મીકિ, નારદ અને કલશમાંથી જન્મેલા અગસ્ત્યે પોતપોતાના મુખે પોતાની થયેલી કથા કહી છે. જળ, થલ અને…

ફરી દુષ્ટોના સમૂહને હૃદયથી વંદન કરું છું, જે કારણ વિના પોતાના હિતેચ્છકોના પણ વિરોધી થઈ જાય છે. બીજાનું હિત તેમની હાનિ છે, બીજાનો લાભ તેમનું અહિત છે; બીજાના નાશમાં આનંદ માને છે અને બીજાની સમૃદ્ધિમાં દુઃખી રહે છે. હરિ અને હરના યશને તે પૂનમના…

જ્યારે વિધાતા આવો વિવેક આપે, ત્યારે મન દોષ છોડીને ગુણમાં રમી જાય. પણ કાળ, સ્વભાવ અને કર્મના પ્રભાવથી, પ્રકૃતિના વશમાં થઈને, સારા લોકો પણ ક્યારેક ભલાઈમાં ચૂકી જાય. જેમ હરિભક્ત તી ચૂક સુધારીને લે છે અને દુઃખ વ દોષ દળીને નિર્મળ યશ આપે, તેમ…

મણિ, માણેક અને મુક્તાની જે શોભા છે તે સર્પના મસ્તક પર, પર્વત પર કે હાથીના મસ્તક પર તેવી નથી શોભતી। પણ રાજાના મુકુટમાં કે તરુણીના શરીર પર સ્થાન મળે ત્યારે તે સઘળી શોભા વધુ માત્રામાં મેળવે છે। તેવી જ રીતે સુકવિની કવિતા વિશે વિદ્વાન કહે છે કે…

આ પ્રકારે પોતાના મનને બળ બતાવીને, હું રઘુપતિની સુંદર કથા કહીશ. વ્યાસાદિ અનેક શ્રેષ્ઠ કવિઓ થયા, જેમણે શ્રદ્ધાથી હરિના શુભ યશનું વર્ણન કર્યું. તેમના ચરણ કમળને હું વંદન કરું છું; મારી બધી મનોકામના પૂર્ણ કરો. કલિયુગના કવિઓને હું પ્રણામ કરું…

હું રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ રામના નામને વંદન કરું છું, જે અગ્નિ, સૂર્ય અને ચંદ્રનું કારણ છે. તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવનું સ્વરૂપ છે, વેદોનો પ્રાણ છે; તે નિર્ગુણ અને અનુપમ છે, સર્વ ગુણોનો ભંડાર છે. તે જ મહામંત્ર છે જે મહેશ પોતે જપે છે, અને…

બંને અક્ષર મધુર અને મનોહર છે; તે અક્ષરોના બે નેત્ર અને ભક્તના આત્માના પ્રાણ છે. તે સ્મરણમાં સુગમ અને સહુને સુખ આપનાર છે; આ લોકમાં લાભ અને પરલોકમાં આધાર છે. તેને કહેવું, સાંભળવું અને સ્મરણ કરવું અત્યંત ઉત્તમ છે; તુલસીદાસને તે રામ અને…

નામની કૃપાથી શંભુ અવિનાશી છે; તેમનો સાજ-સામાન અમંગલ હોવા છતાં તે મંગળની ખાણ છે. શુક, સનકાદિ, સિદ્ધ, મુનિ અને યોગી, નામની કૃપાથી બ્રહ્મસુખના ભોગી છે. નારદે નામનો પ્રતાપ જાણ્યો; જગતને હરિ પ્રિય છે, અને તે સ્વયં હરિ અને હરને પ્રિય છે. નામ…

ભરદ્વાજ મુનિ પ્રયાગમાં વાસ કરતા હતા, અને તેમને રામના ચરણોમાં અત્યંત અનુરાગ હતો। તે તપસ્વી હતા, દમ, દયા અને ક્ષમાના ભંડાર, અને પરમાર્થના માર્ગમાં પરમ જ્ઞાની હતા। જ્યારે માઘ માસમાં સૂર્ય મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરે, ત્યારે સઘા તીર્થરાજ પ્રયાગમાં…

વિષ્ણુ, જે દેવોના હિત માટે મનુષ્ય શરીર ધારણ કરે છે, તે સર્વજ્ઞ છે, જેમ ત્રિપુરારી શિવ. શું તે, જ્ઞાનના ધામ, શ્રીપતિ અને અસુરોના શત્રુ, અજ્ઞાનીની જેમ પોતાની પત્નીને શોધતા ફરશે? છતાં શંભુની વાત ખોટી ન થઈ શકે, કારણ સૌ જાણે છે કે શિવ સર્વજ્ઞ…

જોકે શિવે તેમને ઘણી વાર ઉપદેશ આપ્યો, તો પણ તે તેમના હૃદયમાં ન ઉતર્યો. ત્યારે મહેશે, હરિની માયાનું બળ જાણીને, હસીને કહ્યું.

કિન્નર, નાગ, સિદ્ધ અને ગંધર્વ, અને સ્ત્રીઓ સહિત બધા દેવતાઓ ચાલ્યા. વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને મહેશને છોડીને બધા દેવતાઓ પોતાના વિમાન તૈયાર કરીને ચાલ્યા. સતીએ આકાશમાં નાના પ્રકારના સુંદર વિમાન જતાં જોયાં. દેવાંગનાઓ મધુર ગીત ગાવા લાગ્યાં, સાંભળીને…

તેમ છતાં હું એક ઉપાય કહું છું, જે દૈવ સાહાય્ય કરે તો સફળ થશે। જેવો વર મેં તમને વર્ણન કર્યો, તેવો ઉમાને મળશે, એમાં શંકા નથી। વરના જે-જે દોષ મેં કહ્યા, તે બધા શિવમાં મને અનુમાનમાં દેખાય છે। જો શંકર સાથે લગ્ન થાય, તો બધા જણ તેમના દોષને પણ ગુણ…

આવી રીતે કહીને નારદે હરિનું સ્મરણ કર્યું અને ગિરિજાને આશીર્વાદ આપ્યો। પછી ગિરીશને કહ્યું, હવે આ કલ્યાણ થશે, એટલે સંશય ત્યાગી દો।

જા, ગિરિકન્યા, અને તપ કર; નારદે જે કહ્યું તે સત્ય સમજ. આ મત માતા-પિતાને પણ ભાવ્યો, કેમ કે તપ સુખ આપે છે અને દુઃખ-દોષનો નાશ કરે છે. તપના બળથી વિધાતા બ્રહ્મા સૃષ્ટિ રચે છે; તપના બળથી વિષ્ણુ સમગ્ર જગનું રક્ષણ કરે છે. તપના બળથી શંભુ સંહાર કરે…

ચિદાનંદ, સુખનું ધામ, મોહ, મદ અને કામથી રહિત શિવ, પૃથ્વી પર વિચરતા સર્વ લોકોને આનંદ આપનાર હરિને હૃદયમાં ધારણ કરે છે।

મહાદેવ અવગુણોના ધામ છે અને વિષ્ણુ સર્વ ગુણોના નિવાસસ્થાન છે, પણ જેનું મન જેની સાથે રમે છે, તેની જ સાથે તેનું કામ છે.

જ્યારે યદુવંશમાં કૃષ્ણ અવતાર લેશે, ત્યારે પૃથ્વીનું મહાભાર હરણ થશે. કૃષ્ણના પુત્ર થઈને તમારા પતિ થશે, મારો વચન અન્યથા નહિ થાય. શંકરનું વચન સાંભળીને રતિ ચાલી ગઈ. હવે બીજી કથાનું વર્ણન કહું છું. દેવોએ સર્વ સમાચાર પામ્યા, અને બ્રહ્મા આદિ…