Sati in the Ramcharitmanas

એક વાર ત્રેતા યુગમાં શંભુ કુંભજ ઋષિ પાસે ગયા। તેમની સાથે જગજનની ભવાની સતી હતા। ઋષિએ તેમને અખિલેશ્વર જાણીને પૂજ્યા। મુનીશ્વરે રામકથા કહી, મહેશે સાંભળીને પરમ સુખ અનુભવ્યું। ઋષિએ હરિભક્તિ વિશે પૂછ્યું, શંભુએ તેમને અધિકારી જાણીને કહ્યું।…

જતા શિવ હૃદયમાં વિચારતા હતા કે કેવી રીતે દર્શન થાય. પ્રભુ ગુપ્ત રૂપે અવતર્યા છે, જઊં તો બધા જાણી જાય. શંકરના હૃદયમાં અત્યંત વિક્ષોભ હતો, સતી તે રહસ્ય જાણતી ન હતી. તુલસી કહે છે: મનમાં દર્શનનો લોભ હતો, ભય પણ હતું, અને નેત્ર લાલચી હતા.

તે સમયે શંભુએ રામને જોયા, અને તેમના હૃદયમાં અત્યંત વિશેષ હર્ષ ઉત્પન્ન થયો. તેઓ નયન ભરીને તે છબિના સિંધુને નિહાળ્યા, પણ અયોગ્ય સમય જાણીને પોતાની ઓળખ આપી નહીં. "જય સચ્ચિદાનંદ, જગતના પાવન!" એમ કહીને મનોજ નાશક આગળ ચાલ્યા ગયા. શિવ સતી સાથે…

વિષ્ણુ, જે દેવોના હિત માટે મનુષ્ય શરીર ધારણ કરે છે, તે સર્વજ્ઞ છે, જેમ ત્રિપુરારી શિવ. શું તે, જ્ઞાનના ધામ, શ્રીપતિ અને અસુરોના શત્રુ, અજ્ઞાનીની જેમ પોતાની પત્નીને શોધતા ફરશે? છતાં શંભુની વાત ખોટી ન થઈ શકે, કારણ સૌ જાણે છે કે શિવ સર્વજ્ઞ…

જો તમારા મનમાં ઘણો સંદેહ છે, તો તમે પોતે જઈને પરીક્ષા કેમ નથી કરતા? જ્યાં સુધી તમે પાછા આવતા નથી, ત્યાં સુધી હું અહીં જ વડના ઝાડ નીચે બેસી રહીશ. વિવેકથી વિચારીને તમે તે પ્રયત્ન કરો જેથી તમારો મોટો ભ્રમ દૂર થાય. શિવની આજ્ઞા મળીને સતી ચાલી…

લક્ષ્મણે ઉમાનો ધારણ કરેલો વેષ જોયો, અને તે આશ્ચર્યચકિત થયા; તેમના હૃદયમાં વિશેષ ભ્રમ ઉત્પન્ન થયો. અત્યંત ગંભીર અને સ્થિર બુદ્ધિથી તે કંઈ કહી શક્યા નહીં, કારણ કે તે પ્રભુનો પ્રભાવ જાણતા હતા. દેવોના સ્વામી, સર્વદર્શી અને સર્વાંતર્યામીએ સતીનો…

શ્રી રામના કોમળ અને ગૂઢ અર્થવાળા વચન સાંભળીને સતીને અત્યંત સંકોચ થયો। સતી ભયભીત થઈને મહેશ પાસે ચાલી, તેના હૃદયમાં મોટી ચિંતા હતી।

મેં શંકરની વાત ન માની, અને પોતાના અજ્ઞાનને રામ પર આરોપ્યું. હવે પાછા જઈને શું ઉત્તર દઉં? તેના હૃદયમાં અત્યંત ભયંકર દાહ ઉત્પન્ન થયો. રામે જાણ્યું કે સતી દુઃખી થઈ, અને પોતાનો કંઈક પ્રભાવ પ્રગટ કરી બતાવ્યો. સતીએ માર્ગે જતાં એક આશ્ચર્ય જોયું…

સતીએ અસંખ્ય અનોખી શક્તિઓને જોઈ, જેમાં સરસ્વતી, લક્ષ્મી અને અન્ય હતી. બ્રહ્મા આદિ દેવો જે-જે રૂપમાં પ્રકટ થયા, તે-તે રૂપનું તે શક્તિઓનું શરીર હતું.

જ્યાં જ્યાં તેણે જોયું, તેટલા રઘુપતિ દેખાયા, અને તેમની સાથે પોતપોતાની શક્તિઓ સહિત સર્વ દેવો પણ. ચરાચર જગતના સર્વ જીવ તેણે અનેક પ્રકારના જોયા. દેવો અનેક વેશમાં પ્રભુની પૂજા કરતા હતા, પણ રામના રૂપ સિવાય બીજું કંઈ દેખાયું નહીં. તેણે અનેક…

ત્યારે સતી મહેશના સમીપ ગયાં, અને તે હસીને તેમનું કુશળ પૂછવા લાગ્યા - બધી વાતો સાચી-સાચી કહો, કયા રીતે તમે પરીક્ષા લીધી?

સતીએ રઘુબીર રામનો પ્રભાવ સમજીને ભયને વશીભૂત થઈ શિવ પાસેથી સત્ય છુપાવ્યું. "હે સ્વામી, મેં કોઈ પરીક્ષા ન લીધી. મેં તો માત્ર તમારી જેમ પ્રણામ કર્યું." "તમે જે કહ્યું તે ખોટું ન થઈ શકે; મારા મનમાં તેની પૂર્ણ શ્રદ્ધા છે." ત્યારે શંકરે ધ્યાન…

ત્યારે શંકરે પ્રભુના ચરણોમાં શિર નમાવ્યું. રામનું સ્મરણ કરતાં હૃદયમાં આ વિચાર આવ્યો. "આ શરીરમાં સતી સાથે મારો મેળ ન થાય." એમ શિવે મનમાં આવો સંકલ્પ કર્યો. આવો વિચાર કરી મન સ્થિર રહેલા શંકર, રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ રામનું સ્મરણ કરતા પોતાના ઘરે…

સતીએ હૃદયમાં વિચાર કર્યો કે સર્વજ્ઞ શિવે બધું સમજી લીધું - મેં શંભુ પાસે કપટ કર્યું, સ્ત્રી સ્વભાવથી જ મૂઢ અને અજ્ઞ હોય છે. જુઓ, પ્રેમની રીત કેટલી સારી છે - પાણી દૂધમાં ભળીને દૂધની જેમ વેચાય છે, પણ જ્યારે કપટની ખટાશ તેમાં પડે છે, ત્યારે…

હૃદયમાં પોતાના કૃત્યને વિચારી તે દુઃખી થઈ, અને તેની ચિંતા અસીમ હતી, વર્ણનથી પર. શિવ કરુણાના સાગર અને પરમ ગહન છે, તેમણે મારા અપરાધને પ્રકટ ન કહ્યો. ભવાનીએ શંકરનું મુખ જોઈ હૃદયમાં વ્યાકુલ થઈ વિચાર્યું કે પ્રભુએ મને છોડી દીધી. પોતાનું પાપ…

ત્યારે સતી કૈલાસમાં નિવાસ કરતી હતી, તેમના મનમાં અત્યંત ચિંતા હતી. કોઈ પણ તેમનો ભેદ કંઈ જાણતું ન હતું અને તેમને એક-એક દિવસ યુગ સમાન વીતતો હતો.

રોજ નવો દુઃખ સતીના હૃદય પર ભારે થતો: ક્યારે હું આ દુઃખસાગરના પાર જાઉં? મેં રઘુપતિનો અપમાન કર્યો અને પતિના વચનને ખોટા જાણ્યા. તે ફળ વિધાતાએ મને આપ્યું; જે કંઈ યોગ્ય હતું તે જ કર્યું. અત્યારે હે વિધાતા, આવું તારું ન બને: શંકરથી વિમુખ હોવા…

તો હે સર્વદર્શી પ્રભુ, મને સાંભળો અને શીઘ્ર એવો ઉપાય કરો જેથી કોઈ પરિશ્રમ વિના મારું મૃત્યુ થાય અને હું આ દુઃસહ વિપત્તિમાંથી મુક્ત થાઉં.

આ રીતે પ્રજાપતિની કન્યા સતી દુઃખી રહી, જેને કહેવાતી અકથનીય ભયંકર ભારી દુઃખ સહવું પડ્યું. જ્યારે સિત્તાસી હજાર વર્ષ વીતી ગયાં, ત્યારે અવિનાશી શંભુએ સમાધિ છોડી. શિવ રામનામના સ્મરણમાં લાગ્યા, અને સતીએ જાણ્યું કે જગતના સ્વામી જાગ્યા. તે જઈને…

કિન્નર, નાગ, સિદ્ધ અને ગંધર્વ, અને સ્ત્રીઓ સહિત બધા દેવતાઓ ચાલ્યા. વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને મહેશને છોડીને બધા દેવતાઓ પોતાના વિમાન તૈયાર કરીને ચાલ્યા. સતીએ આકાશમાં નાના પ્રકારના સુંદર વિમાન જતાં જોયાં. દેવાંગનાઓ મધુર ગીત ગાવા લાગ્યાં, સાંભળીને…