નારદ મુનિ in the Ramayana

તપ અને સ્વાધ્યાયમાં નિરત એવા તપસ્વી, વાણીવિદોમાં શ્રેષ્ઠ નારદને, મુનિપુંગવ વાલ્મીકિએ વિનયપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો।

આજના લોકમાં ખરેખર કોણ ગુણવાન અને કોણ પરાક્રમી છે? કોણ ધર્મને જાણનાર, કૃતજ્ઞ, સત્યવચન બોલનાર અને દૃઢ વ્રતવાળો છે?

ઉત્તમ ચારિત્ર્યથી યુક્ત, સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત, સાચો વિદ્વાન અને સમર્થ, તથા સૌને પ્રિય દર્શનવાળો એ કોણ છે?

કોણ આત્મવાન છે? કોણે ક્રોધને જીત્યો છે? કોણ તેજસ્વી અને અનસૂયક છે? અને યુદ્ધમાં જેના રોષ ઉદ્ભવે ત્યારે દેવતાઓ પણ ભય પામે છે—એ કોણ?

આ વાત હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; ખરેખર મારી ઉત્કંઠા બહુ મોટી છે. હે મહર્ષિ, આવા ગુણવાળા પુરુષને જાણવામાં તમે સમર્થ છો.

વાલ્મીકિના વચનો સાંભળી, ત્રિલોકજ્ઞ નારદે ‘શ્રૂયતામ’ કહી આમંત્રણ આપ્યું અને હર્ષિત થઈ વાણી ઉચ્ચારી.

હે મુનિ, તમે જે અનેક ગુણો વર્ણવ્યા છે તે મનુષ્યોમાં ખરેખર દુર્લભ છે. તે ગુણોથી યુક્ત પુરુષને ઓળખીને હું કહું છું—સાંભળો—તે નર વિષે.

શ્રીરામ અત્યંત બુદ્ધિમાન, નીતિમાન અને વાણીમાં પ્રવીણ છે; શ્રીસમ્પન્ન, શત્રુઓનો સંહારક છે. વિશાળ ખભાવાળા, મહાબાહુ, શંખસમાન ગળાવાળા અને દૃઢ મહાહનુવાળા છે.

વિશાળ વક્ષસ્થળવાળા, મહાધનુષ્યધારી, સુઘડ કાંધ-કંઠવાળા, શત્રુદમન; આજાનુબાહુ, સુશિરા, સુલલાટ અને અતિપરાક્રમી હતા।

ન તો અતિ ઊંચા ન અતિ નાનાં; સમપ્રમાણ અંગોવાળા, સ્નિગ્ધ તેજસ્વી વર્ણવાળા અને પ્રતિાપવાન; પીન વક્ષ, વિશાળ નેત્ર, લક્ષ્મીથી યુક્ત અને શુભ લક્ષણોથી ચિહ્નિત હતા।

ધર્મના જ્ઞાતા, સત્યમાં અડગ, અને પ્રજાના હિતમાં રત; યશસ્વી, જ્ઞાનસંપન્ન, શુચિ, યોગ્ય ઉપદેશે વશ, અને સમાધિવાન હતા।

પ્રજાપતિ સમા શ્રીમાન, ધાતા સમો પોષક અને શત્રુનિષૂદન; જીવોના લોકનો રક્ષક અને ધર્મનો અડગ પરિરક્ષક હતા।

તે પોતાના ધર્મનું રક્ષણ કરનાર અને પોતાના જનસમુદાયનો પણ સંરક્ષક હતો; વેદ તથા વેદાંગોના તત્ત્વનો યથાર્થ જ્ઞાતા હતો અને ધનુર્વેદ—ધનુષ્યવિદ્યા તથા યુદ્ધવિદ્યા—માં દૃઢપણે નિષ્ઠિત હતો.

તે સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થ-તત્ત્વનો યથાર્થ જ્ઞાતા, સ્મૃતિશક્તિથી સમૃદ્ધ અને પ્રતિભાશાળી હતો; સર્વલોકપ્રિય, સાધુ-સ્વભાવનો, અદીન આત્માવાળો અને કાર્યમાં વિવેકી હતો.

જેમ નદીઓ સતત સમુદ્રને મળે છે તેમ સદ્‌જનોએ તેને સર્વદા સહજપણે મળવા પામે; તે આર્ય છે, સર્વ પ્રત્યે સમભાવ રાખે છે અને સદૈવ મનોહર તથા પ્રસન્ન મુખવાળો છે.

અને તે સર્વ ગુણોથી યુક્ત, કૌસલ્યાના આનંદને વધારનાર, ગાંભીર્યમાં સમુદ્ર સમાન અને ધૈર્યમાં હિમવાન પર્વત સમાન હતો.

વીર્યમાં તે વિષ્ણુ સમાન, મનોહર દર્શનમાં ચંદ્ર સમાન; ક્રોધમાં પ્રલયાગ્નિ સમાન, ક્ષમામાં પૃથ્વી સમાન. દાનમાં ધનદ (કુબેર) સમાન, અને સત્યમાં સાક્ષાત્ ધર્મ સમાન હતો.

આ રીતે ગુણસમ્પન્ન, સત્યપરાક્રમી, જ્યેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ ગુણોથી યુક્ત, દશરથનો પ્રિય પુત્ર રામ—પ્રજાના હિતમાં રત અને પ્રજાને પ્રિય એવા કાર્યોમાં ઇચ્છુક—એવા રામને પ્રેમવશ થઈ ધરાધિપે યુવરાજ્યથી સંયુક્ત કરવા ઇચ્છા કરી.

સત્યવચનના બંધનથી રાજા દશરથ ધર્મપાશે સંયમિત થઈ, પોતાના પ્રિય પુત્ર રામને વનવાસે મોકલ્યા.

રામની દયિતા ભાર્યા સીતા, સદા પ્રાણસમા પ્રિય અને હિતચિંતક, જનકના કુળમાં જન્મેલી—દેવમાયાથી રચાયેલી જેવી. સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, નારીોમાં ઉત્તમા અને દશરથકુળની વધૂ, રોહિણી જેમ શશિને અનુસરે તેમ રામને અનુગામી બની.