નળ

ત્યારે કપડું પડી ગયાં પછી, ઉતાવળ કરતો મહામનાવાળો રાજા નલને બોલ્યો— “હું તે કપડું પાછું લઈ આવીશ.”

હું દમયંતીના સ્વયંવર માટે વિદર્ભ જવા ઇચ્છું છું. હે બાહુક, અશ્વતત્ત્વજ્ઞ, જો તને આ એક જ દિવસે શક્ય લાગે તો કહેજે.

બૃહદશ્વ બોલ્યા—પુણ્યશ્લોક વાર્ષ્ણેય (નલ) જ્યારે જુગારમાં પ્રવૃત્ત થયો, ત્યારે પુષ્કરે તેનું રાજ્ય અને અન્ય જે કંઈ ધન હતું તે બધું જ જીતી લીધું।

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—પૃથુ, પુરૂરવા, ગાધિ, નહુષ, ભરત, (કાર્તવીર્ય) અર્જુન, માંધાતા, સગર, રામ, ખટ્વાંગ, ધુન્ધુહા, રઘુ; તૃણબિંદુ, યયાતિ, શર્યાતિ, શંતનુ, ગય; ભગીરથ, કુવલયાશ્વ, કકુત્સ્થ, નૈષધ, નૃગ; હિરણ્યકશિપુ, વૃત્ર, સમગ્ર લોકને રડાવનાર રાવણ…

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—પૃથુ, પુરૂરવા, ગાધિ, નહુષ, ભરત, કાર્તવીર્ય અર્જુન, માંધાતા, સગર, રામ, ખટ્વાંગ, ધુન્ધુહા, રઘુ, તૃણબિંદુ, યયાતિ, શર્યાતિ, શંતનુ, ગય, ભગીરથ, કુવલયાશ્વ, કકુત્સ્થ, નૈષધ, નૃગ, હિરણ્યકશિપુ, વૃત્ર, સમગ્ર લોકને રડાવનાર રાવણ…

તું મને જ વરરૂપે પ્રાપ્ત કરશ, જેમ દમયંતીએ નૈષધરાજને પસંદ કર્યો હતો. હું સર્વ રાજાઓને જીતીને, હે સુવર્ણિની, તને પ્રાપ્ત કરીશ.

તે બંને દ્વિજપુત્રો રાજાજ્ઞાથી દંપતી બની નૈષધ દેશમાં ગયા અને બોલ્યા—“જે થવાનું હશે તે થાઓ.”

નૈષધ નૃપને ‘તેને ભદ્રાયુષને અર્પણ કર’ એમ બોધ આપી, દેશ-કાળ-પ્રયોજનના તત્ત્વને જાણનાર ઋષભ ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યા।

‘નૈષધ’ તરીકે સ્મરાતું વર્ષ તેણે હરિવર્ષને આપ્યું. અને સુમેરુનું મધ્યસ્થ પ્રદેશ ઇલાવૃતને આપ્યું.

આની પરે ‘હેમકૂટ’ છે, જેને ‘કિંષુરૂપ’ પણ કહેવાયું છે. હેમકૂટ પછી ‘નૈષધ’ છે; તે જ ‘હરિવર્ષ’ કહેવાય છે.

પછી પુણ્યમય હ્લાદિની પૂર્વાભિમુખ થઈ ગઈ અને ઉપભાગ, નૈષધ તથા ત્રિગર્ત—આ દેશોને પણ પાવન કરતી વહેતી રહી।