Adhyaya 40

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच श्रीकामकोष्ठपीठस्था महात्रिपुरसुन्दरी / कङ्कं विलासमकरोत्कामाक्षीत्यभिविश्रुता

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં, હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં એકોનચાળીસમો અધ્યાય. અગસ્ત્ય બોલ્યા— શ્રીકામકોષ્ઠપીઠસ્થ મહાત્રિપુરસુંદરી, ‘કામાક્ષી’ નામે વિખ્યાત, તેણે ‘કઙ્ક’ નામનો લીલાવિલાસ કર્યો.

Verse 2

श्रीकामाक्षीति सा देवी महात्रिपुरसुंदरी / भूमण्डलस्थिता देवी किं करोति महेश्वरी / एतस्याश्चरितं दिव्यं वद मे वदतां वर

એ મહાત્રિપુરસુંદરી દેવી ‘શ્રીકામાક્ષી’ કહેવાય છે. ભૂમંડળમાં સ્થિત રહી તે મહેશ્વરી દેવી શું કરે છે? હે વચનોમાં શ્રેષ્ઠ, તેનું આ દિવ્ય ચરિત્ર મને કહો.

Verse 3

हयग्रीव उवाच अत्र स्थितापि सर्वेषां हृदयस्था घटोद्भव / तत्तत्कर्मानुरूपं सा प्रदत्ते देहिनां फलम्

હયગ્રીવ બોલ્યા— હે ઘટોદ્ભવ (અગસ્ત્ય), તે અહીં સ્થિત હોવા છતાં સર્વના હૃદયમાં વસે છે. તે દેહધારીઓને તેમના તેમના કર્મ અનુસાર ફળ આપે છે.

Verse 4

यत्किञ्चिद्वर्तते लोके सर्वमस्या विचेष्टितम् / किञ्चिच्चिन्तयते कश्चित्स्वच्छन्दं विदधात्यसौ

લોકમાં જે કંઈ બને છે તે બધું તેની લીલાચેષ્ટા છે. કોઈ કંઈક વિચારે તો તે પણ દેવી પોતાની સ્વેચ્છાથી સિદ્ધ કરે છે.

Verse 5

तस्या एवावतारास्तु त्रिपुराद्याश्च शक्तयः / इयमेव महालक्ष्मीः ससर्जाण्डत्रयं पुरा

તેણી જના અવતારો ત્રિપુરા આદિ શક્તિઓ છે. આ મહાલક્ષ્મીએ પ્રાચીન કાળે ત્રિવિધ અંડ (ત્રિબ્રહ્માંડ) સર્જ્યાં.

Verse 6

परत्रयाणामावासं शक्तीनां तिसृणामपि / एकस्मादण्डतो जातावंबिकापुरुषोत्तमौ

ત્રણ પરાશક્તિઓના પણ જે આવાસ, તે અંબિકા અને પુરુષોત્તમ એક જ અંડમાંથી ઉત્પન્ન થયા.

Verse 7

श्रीविरिञ्चौ ततो ऽन्यस्मादन्य स्माच्च गिराशिवौ / इन्दिरां योजयामास मुकुन्देन महेश्वरी / पार्वत्या परमेशानं सरस्वत्या पितामहम्

પછી એક અંડમાંથી શ્રી-વિરિંચ (બ્રહ્મા) અને બીજા અંડમાંથી ગિરા (સરಸ್ವતી) તથા શિવ ઉત્પન્ન થયા. મહેશ્વરીએ ઇન્દિરાને મુકુન્દ સાથે જોડ્યા; પાર્વતીથી પરમેશાનને અને સરસ્વતીથી પિતામહને જોડ્યા.

Verse 8

ब्रह्माणं सर्व लोकानां सृष्टिकार्ये न्ययुङ्क्त सा / वासुदेवं परित्राणे संहारे च त्रिलोचनम्

તે દેવીએ બ્રહ્માને સર્વ લોકોના સૃષ્ટિકાર્યમાં નિયુક્ત કર્યા; વાસુદેવને પરિત્રાણમાં અને ત્રિલોચન (શિવ)ને સંહારમાં નિયુક્ત કર્યા.

Verse 9

ते सर्वे ऽपि महालक्ष्मीं ध्यायन्तः शर्मदां सदा / ब्रह्मलोके च वैकुण्ठे कैलासे च वसंत्यमी

તેઓ બધા સદા કલ્યાણદાયિની મહાલક્ષ્મીનું ધ્યાન કરતાં બ્રહ્મલોક, વૈકુંઠ અને કૈલાસમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 10

कदाचित्पार्वती देवी कैलासशिखरे शुभे / विहरन्ती महेशस्य पिधानं नेत्रयोर्व्यधात्

એક વખત શુભ કૈલાસશિખરે વિહાર કરતી દેવી પાર્વતીએ મહેશ્વરના બંને નેત્રો ઢાંકી દીધા।

Verse 11

चन्द्रसूर्यौं यतस्तस्य नेत्रात्तस्माज्जगत्त्रयम् / अन्धकारावृतमभूदतेजस्कं समन्ततः

કારણ કે તેના નેત્રોમાંથી જ ચંદ્ર-સૂર્ય ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી ત્રિલોક સર્વત્ર અંધકારથી ઢંકાઈ તેજહીન બન્યું।

Verse 12

ततश्च सकला लोका स्त्यक्तदेवपितृक्तियाः / इति कर्त्तव्यतामूढा न प्रजानन्त किञ्चन

ત્યારે સર્વ લોકોએ દેવપૂજા અને પિતૃકૃત્ય ત્યજી, કર્તવ્યમાં મૂઢ બની કશું જ સમજી શક્યા નહીં।

Verse 13

तद्दृष्ट्वा भगवान्रुद्रः पार्वतीमिदमब्रवीत् / त्वया पापं कृतं देवि मम नेत्रपिधानतः

તે જોઈ ભગવાન રુદ્રે પાર્વતીને કહ્યું—‘દેવી, મારા નેત્ર ઢાંકી તું પાપ કર્યું છે.’

Verse 14

ऋषयस्त्यक्ततपसो हतसन्ध्याश्च वैदिकाः / सर्वं च वैदिकं कर्म त्वया नाशितमंबिके

ઋષિઓએ તપ ત્યજી દીધું, વૈદિકોની સંધ્યા નષ્ટ થઈ; અંબિકે, તું સર્વ વૈદિક કર્મનો નાશ કર્યો।

Verse 15

तस्मात्पापस्य शान्त्यर्थं तपः कुरु सुदुष्करम् / गत्वा काशीं व्रतं तत्र किञ्चित्कालं समाचर

અતએવ પાપની શાંતિ માટે અતિ દુષ્કર તપ કરો. કાશી જઈ ત્યાં થોડો સમય વ્રતનું આચરણ કરો.

Verse 16

पश्चात्काञ्चीपुरं गत्वा कामाक्षीं तत्र द्रक्ष्यसि / आराधयैतां नित्यां त्वं सर्वपापहरीं शिवाम्

પછી કાંચીપુર જઈને તું ત્યાં કામાક્ષીનું દર્શન કરશ. સર્વ પાપ હરનારી નિત્યા શિવા દેવીની તું આરાધના કર.

Verse 17

तुलसीमग्रतः कृत्त्वा कम्पाकूले तपः कुरु / इत्यादिश्य महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत

તુલસીને આગળ રાખીને કમ્પા નદીના કાંઠે તપ કરો—એમ ઉપદેશ આપી મહાદેવ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.

Verse 18

तथा कृतवतीशानी भर्तुराज्ञानुवर्तिनी / चिरेण तपसा क्लिष्टामनन्यहृदयां शिवाम्

પતિની આજ્ઞાનું અનુસરણ કરનારી ઈશાનીએ તેમ જ કર્યું. લાંબા તપથી કષ્ટ પામ્યા છતાં તે શિવમાં અનન્ય હૃદયવાળી રહી.

Verse 19

अग्रतः कृतसांनिध्या कामाक्षी वाक्यमब्रवीत् / वत्से तपोभिरत्युग्रैरलं प्रीतास्मि सुव्रते

સમક્ષ પ્રગટ થઈ કામાક્ષીએ કહ્યું—વત્સે! તારા અતિ ઉગ્ર તપથી હવે પૂરતું; હે સુવ્રતે, હું પ્રસન્ન છું.

Verse 20

उन्मील्य नयने पश्चात्पार्वती स्वपुरः स्थिताम् / बालार्कायुतसंकाशां सर्वाभरणभूषिताम्

પછી પાર્વતીએ નેત્રો ઉઘાડી પોતાના સમક્ષ સ્થિત દેવીને જોયા; તે બાળસૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને સર્વ આભરણોથી ભૂષિત હતી.

Verse 21

किरीटहारकेयूरकटकाद्यैरलङ्कृताम् / पाशाङ्कुशेक्षुकोदण्डपञ्चबाणलसत्कराम्

તે કિરીટ, હાર, કેયૂર, કટક વગેરે આભરણોથી અલંકૃત હતી; તેના કરોમાં પાશ, અંકુશ, ઇક્ષુધનુષ્ય અને પંચબાણ શોભતા હતા.

Verse 22

किरीटमुकुटोल्लासिचन्द्ररेखाविभूषणाम् / विधातृहरिरुद्रेशसदाशिवपदप्रदाम्

તેના કિરીટ-મુકુટમાં ચંદ્રરેખા ઝળહળતી વિભૂષણરૂપે શોભતી હતી; તે વિધાતા, હરિ, રુદ્રેશ અને સદાશિવનું પદ પ્રદાન કરનારી હતી.

Verse 23

सगुणं ब्रह्मतामाहुरनुत्तरपदाभिधाम् / प्रपञ्चद्वयनिर्माणकारिणीं तां परांबिकाम्

તેણે સગુણ બ્રહ્મસ્વરૂપા, ‘અનુત્તર પદ’ નામે પ્રસિદ્ધ, અને દ્વિવિધ પ્રપંચની રચના કરનારી પરામ્બિકા તરીકે કહેવામાં આવે છે.

Verse 24

तां दृष्ट्वाथ महाराज्ञीं महा नन्दपरिप्लुता / पुलकाचितसर्वाङ्गी हर्षेणोत्फुल्ललोचना

તે મહારાજ્ઞી દેવીને જોઈ તે મહાન આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ ગઈ; તેના સર્વ અંગોમાં રોમાંચ થયો અને હર્ષથી નેત્રો પ્રસ્ફુટિત થયા.

Verse 25

चण्डिकामङ्गलाद्यैश्च सहसा स्वसखीजनैः / प्रणिपत्य च साष्टाङ्गं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम्

તે ચંડિકા, મંગલા વગેરે સખીઓ સાથે સહસાએ આવી. દેવીને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને પ્રદક્ષિણા પણ કરી.

Verse 26

बद्धाञ्जलिपुटा भूयः प्रणता स्वैक्यरूपिणी / तामाह कृपया वीक्ष्य महात्रिपुरसुंदरी

તે ફરી અંજલિ બાંધી, એકાત્મરૂપિણી બની નમીને પ્રણામ કરી. કૃપાથી જોઈ મહાત્રિપુરસુંદરીએ તેને કહ્યું.

Verse 27

बाहुभ्यां संपरिष्वज्य सस्नेहमिदमब्रवीत् / वत्से लभस्व भर्तारं रुद्रं स्वमनसेप्सितम्

તેને બંને ભુજાઓથી આલિંગન કરીને સ્નેહપૂર્વક કહ્યું— “વત્સે, તારા મનગમતા પતિ રુદ્રને પ્રાપ્ત કર.”

Verse 28

लोके त्वमपि रक्षार्थं ममाज्ञाम नुवर्तय / अहं त्वमिति को भेदस्त्वमेवाहं न संशयः

“લોકના રક્ષણ માટે તું પણ મારી આજ્ઞાનું અનુસરણ કર. ‘હું’ અને ‘તું’માં ભેદ શું? નિઃસંદેહ તું જ હું છું.”

Verse 29

किं पापं तव कल्याणि त्वं हि पापनिकृन्तनी / आमनन्ति हि योगीन्द्रास्त्वामेव ब्रह्मरूपिणीम्

“કલ્યાણી, તારો પાપ શું હોઈ શકે? તું તો પાપનો નાશ કરનારી છે. યોગીન્દ્રો તને જ બ્રહ્મરૂપિણી કહે છે.”

Verse 30

लीलामात्रमिदं वत्से परलोकविडंबनम् / इत्यूचिषीं महाराज्ञीमबिकां सर्वमङ्गला / भक्त्या प्रणम्य पश्यन्ती परां प्रीतिमुपाययौ

“વત્સે, આ બધું માત્ર લીલા છે; પરલોકનું એક પ્રકારનું વિડંબન છે,” એમ કહી સર્વમંગલા અંબિકાએ મહારાણીને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો; તેને નિહાળતાં નિહાળતાં પરમ પ્રીતિને પામી।

Verse 31

स्तुवत्यामेव पार्वत्यां तदानीमेव सापरा / प्रविष्टा हृदयं तस्याः प्रहृष्टाया महामुने

હે મહામુને, પાર્વતી સ્તુતિ કરતી હતી તે જ ક્ષણે તે પરાશક્તિ, હર્ષિત થયેલી તેણીના હૃદયમાં પ્રવેશી ગઈ।

Verse 32

अथ विस्मयमापन्ना चिन्तयन्ती मुहुर्मुहुः / स्वप्नः किमेष दृष्टो वा मया किमथ वा भ्रमः

પછી તે આશ્ચર્યમાં પડી વારંવાર વિચારવા લાગી—શું આ સ્વપ્ન છે? કે મેં ખરેખર જોયું છે? અથવા આ માત્ર ભ્રમ છે?

Verse 33

इत्थं विमृश्य परितः प्रेरयामास लोचने / जयां च विजयां पश्चात्सख्यावालोक्य सस्मिते / प्रसन्नवदना सा तु प्रणते वदति स्म सा

આ રીતે વિચારી તેણે ચારે તરફ નજર ફેરવી. પછી સખીઓ જયા અને વિજયાને જોઈ સ્મિત કરી; પ્રસન્નમુખી તે, તેઓ પ્રણામ કરતાં, તેમને કહેવા લાગી।

Verse 34

एतावन्तमलं कालं कुत्र याते युवां प्रिये / मया दृष्टां तु कामाक्षीं युवां चेत्किमपश्यतम्

પ્રિયે, એટલો સમય તમે બંને ક્યાં ગયા હતા? મેં તો કામાક્ષી દેવીનું દર્શન કર્યું; તમે સાથે હોત તો તમે કેમ ન જોયું?

Verse 35

सख्यौ तु तद्वचः श्रुत्वा प्रहर्षोत्फुल्ललोचने / पुष्पाणि पूजनार्हाणि निधायाग्रे समूचतुः

તે બે સખીઓએ તે વચન સાંભળી હર્ષથી પ્રફુલ્લિત નેત્રોવાળી બની, પૂજનીય પુષ્પો આગળ મૂકી યોગ્ય રીતે બોલી।

Verse 36

सत्यमेवाधुना दृष्टा ह्यावाभ्यामपि सा परा / न स्वप्नो न भ्रमो वापि साक्षात्ते हृदयं गता / इत्युक्त्वा पार्श्वयोस्तस्या निषण्णे विनयानते

“હમણાં ખરેખર અમે બંનેએ તે પરા દેવીને જોઈ છે; આ ન સ્વપ્ન છે, ન ભ્રમ—તે સాక్షાત્ તારા હૃદયમાં પ્રવેશી ગઈ છે.” એમ કહી તેઓ તેના બંને બાજુ વિનયથી નમીને બેઠાં।

Verse 37

एकाम्रमूले भगवान्भवानीविरहार्तिमान् / गौरीसंप्राप्तये दध्यौ कामाक्षीं नियतेन्द्रियः

એકામ્ર વૃક્ષના મૂળ પાસે ભગવાન શિવ ભવાની-વિરહથી વ્યાકુળ થઈ, ઇન્દ્રિયો નિયંત્રિત કરીને ગૌરીપ્રાપ્તિ માટે કામાક્ષી દેવીનું ધ્યાન કરવા લાગ્યા।

Verse 38

तत्रापि कृतसांनिध्या श्रीविद्यादेवता परा / अचष्ट कृपया तुष्टा ध्यायन्तं निश्चलं शिवम्

ત્યાં પણ સાન્નિધ્ય પ્રગટ કરીને શ્રીવિદ્યાની પરા દેવતા પ્રસન્ન થઈ કૃપાથી ધ્યાનમાં અચળ શિવને નિહાળવા લાગી।

Verse 39

अलं ध्यानेन कन्दर्पदर्पघ्न त्वं ममाज्ञया / अङ्गीकुरुष्व कन्दर्पं भूयो मच्छासने स्थितम्

“હે કંદર્પના દર્પનો નાશ કરનાર! હવે ધ્યાન પૂરતું; મારી આજ્ઞાથી ફરી મારા શાસનમાં સ્થિત કંદર્પને સ્વીકાર કર।”

Verse 40

एकाम्रसंज्ञे मत्पीठे त्विहैव निवसन्सदा / त्वमेवागत्य मत्प्रीत्यै संनिधौ मम सुव्रत / गौरीमनुगृहाण त्वं कंपानीरनिवासिनीम्

હે સુવ્રત! એકામ્ર નામના મારા પીઠમાં તું અહીં જ સદા નિવાસ કર. મારી પ્રીતિ માટે તું પોતે આવી મારી સન્નિધિમાં રહી, કમ્પા નદીકાંઠે નિવાસ કરનારી ગૌરી પર અનુગ્રહ કર.

Verse 41

तापद्वयं जहीह्याशु योगजं तद्वियोगजम् / इत्युक्त्वान्तर्दधे तस्य हृदये परमा रमा

‘યોગજન્ય અને વિયોગજન્ય—આ બે તાપોને તું તુરંત ત્યજી દે.’ એમ કહી પરમા રમા તેના હૃદયમાં અંતર્ધાન થઈ ગઈ.

Verse 42

शिवो व्युत्थाय सहसा धीरः संहृष्टमानसः / तस्या अनुग्रहं लब्ध्वा सर्वदेवनिषेवितः

શિવ તત્ક્ષણે ઊભા થયા—ધીર અને હર્ષિત મનવાળા. તે દેવીએ અનુગ્રહ આપતાં તેઓ સર્વ દેવોથી સેવિત બન્યા.

Verse 43

हृदिध्यायंश्च तामेव महात्रिपुरसुन्दरीम् / यद्विलासात्समुत्पन्नं लयं याति च यत्र वै

તેણે હૃદયમાં એ જ મહાત્રિપુરસુંદરીનું ધ્યાન કર્યું—જેનાં વિલાસથી સર્વ ઉત્પન્ન થાય છે અને જેમા જ નિશ્ચયે લય પામે છે.

Verse 44

जगच्चराचरं चैतत्प्रपञ्चद्वितयात्मकम् / भूषयन्तीं शिवां कम्पामनुकंपार्द्रमानसाम्

ચરાચરમય આ જગત—દ્વિરૂપ પ્રપંચસ્વરૂપ—કરુણાથી આર્દ્ર હૃદયવાળી શિવા ‘કમ્પા’ દ્વારા શોભિત છે.

Verse 45

अङ्गीकृत्य तदा गौरी वैवाहिकविधानतः / आदाय वृषमारुह्य कैलासशिखरं ययौ

ત્યારે શિવે વૈવાહિક વિધાન મુજબ ગૌરીને સ્વીકારી; પછી વૃષભને લઈને તેના પર આરુઢ થઈ કૈલાસશિખર તરફ ગયા।

Verse 46

पुनरन्यं महप्राज्ञं समाकर्णय कुम्भज / आदिलक्ष्म्याः प्रभावं तु कथयामि तवानघ

હે કુંભજ, મહાપ્રાજ્ઞ! ફરી એક બીજો પ્રસંગ ધ્યાનથી સાંભળ; હે અનઘ, હું તને આદિલક્ષ્મીનો પ્રભાવ કહું છું।

Verse 47

सभायां ब्रह्मणो गत्वा समासेदुस्त्रिमुर्त्तयः / दिक्पालाश्च सुराः सर्वे सनकाद्याश्च योगिनः

બ્રહ્માની સભામાં જઈ ત્રિમૂર્તિઓ બેઠા; દિક્પાલો, સર્વ દેવતાઓ અને સનકાદિ યોગીઓ પણ ત્યાં સમવેત થયા।

Verse 48

देवर्षयो नारदाद्या वशिष्ठाद्याश्च तापसाः / ते सर्वे सहितास्तत्र ब्रह्मणश्च कपर्दिनः / द्वयोः पञ्चमुखत्वेन भेदं न विविदुस्तदा

નારદાદિ દેવર્ષિઓ અને વશિષ્ઠાદિ તપસ્વીઓ પણ ત્યાં હતા. તેઓ બધા બ્રહ્મા અને કપર્દી (શિવ) સાથે હાજર હતા; ત્યારે બંનેના પંચમુખ સ્વરૂપને કારણે ભેદ જાણી શક્યા નહીં।

Verse 49

अन्योन्यं पृष्टवन्तस्ते ब्रह्मा कः कश्चशङ्करः / तेषां संवदतां मध्ये क्षिप्रमन्तर्हितः शिवः

તેઓ પરસ્પર પૂછવા લાગ્યા—‘બ્રહ્મા કોણ અને શંકર કોણ?’ તેમની વાતચીત વચ્ચે જ શિવ તત્કાળ અંતર્ધાન થઈ ગયા।

Verse 50

तदा पञ्चमुखो ब्रह्मा सितो नारायणस्तयोः / उभयोरपि संवादस्त्वहं ब्रह्मेत्यजायत

ત્યારે પંચમુખ બ્રહ્મા અને શ્વેતવર્ણ નારાયણ—એ બન્ને વચ્ચે “હું જ બ્રહ્મા છું” એવો સંવાદ થયો.

Verse 51

अ५मन्नाभिकमलाज्जातस्त्वं यन्ममात्मजः / सृष्टिकर्ता त्वहं ब्रह्मा नामसाधर्म्यतस्तथा / त्वं च रुद्रश्च मे पुत्रौ सृष्टिकर्तुरुभौ युवाम्

તું મારો આત્મજ છે, મારી નાભિકમળમાંથી જન્મેલો; તેથી સૃષ્ટિકર્તા હું બ્રહ્મા છું—નામની સમાનતાથી પણ એમ જ. અને તું તથા રુદ્ર—બન્ને મારા પુત્રો; સૃષ્ટિકર્તા રૂપે તમે બંને છો.

Verse 52

इति मायामोहितयोरुभयोरन्तरे तदा / तयोश्च स्वस्य माहात्म्यमहं ब्रह्मेति दर्शयन् / प्रादुरासीन्महाज्योतिस्तंभरूपो महेश्वरः

આ રીતે માયાથી મોહિત થયેલા એ બન્નેની વચ્ચે, પોતાનું માહાત્મ્ય “હું જ બ્રહ્મ છું” એમ દર્શાવતા, સ્તંભરૂપ મહેશ્વર મહાજ્યોતિ બની પ્રગટ થયા.

Verse 53

ज्ञात्वैवैनं महेशानं विष्णुस्तूष्णीं ततः स्थितः / पञ्चवक्त्रस्ततो ब्रह्मा ह्यवमत्यैवमास्थितः / ब्रह्मणः शिरसामूर्ध्वं ज्योतिश्चक्रमभूत्पुरः

મહેશાનને ઓળખીને વિષ્ણુ ત્યારે મૌન રહી સ્થિર રહ્યા. પરંતુ પંચવક્ત્ર બ્રહ્મા અવમાનના કરીને એમ જ અડગ રહ્યા. બ્રહ્માના શિરોની ઉપર સામે એક જ્યોતિચક્ર પ્રગટ થયું.

Verse 54

तन्मध्ये संस्थितो देवः प्रादुरासोमया सह / ऊर्ध्वमैक्षथ भूयस्तमवमत्य वचो ऽब्रवीत्

તે જ્યોતિના મધ્યમાં દેવ ઉમા સાથે પ્રગટ થયા. પછી ઉપર નજર કરી, તેમને તુચ્છ માનીને, બ્રહ્માએ વચન કહ્યું.

Verse 55

तन्निशम्य भृशं क्रोधमवाप त्रिपुरान्तकः / विष्णुमेवं तदालोक्य क्रोधेनैव विकारतः

તે સાંભળીને ત્રિપુરારી (શિવ) અત્યંત ક્રોધિત થયા. વિષ્ણુને આમ જોઈને ક્રોધને કારણે તેમનામાં વિકાર ઉત્પન્ન થયો.

Verse 56

तयोरेव समुत्पन्नो भैरवः क्रोधसंयुतः / मूर्धानमेकं चिच्छेद नखेनैव तदा विधेः / हाहेति तत्र सर्वे ऽपि क्रन्दन्तश्च पलायिताः

તેમનામાંથી જ ક્રોધાયમાન ભૈરવ પ્રગટ થયા. તેમણે નખ વડે જ બ્રહ્માનું એક મસ્તક કાપી નાખ્યું. ત્યાં બધા 'હાય હાય' કરતા ભાગી ગયા.

Verse 57

अथ ब्रह्मकपालं तु नखलग्नं स भैरवः / भूयोभूयो धुनोति स्म तथापि न मुमोच तम्

પછી તે બ્રહ્મકપાલ (બ્રહ્માનું મસ્તક) નખમાં ચોંટી ગયું. ભૈરવે તેને વારંવાર ખંખેર્યું, તો પણ તે છૂટ્યું નહીં.

Verse 58

तद्ब्रह्महत्यामुक्त्यर्थं चचार धरणीतले / पुण्यक्षेत्राणि सर्वाणि गङ्गाद्याश्च महानदीः

તે બ્રહ્મહત્યામાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે તેમણે પૃથ્વી પર ભ્રમણ કર્યું. તેઓ બધા પુણ્યક્ષેત્રો અને ગંગા વગેરે મહાનદીઓ પર ગયા.

Verse 59

न च ताभिर्विमुक्तो ऽभूत्कपाली ब्रह्महत्यया / विषण्णवदनो दीनो निःश्रीक इव लक्षितः / चिरेण प्राप्तवान्काञ्चीं ब्रह्मणा पूर्वमोषिताम्

તે તીર્થોથી પણ કપાલી (ભૈરવ) બ્રહ્મહત્યામાંથી મુક્ત થયા નહીં. ઉદાસ ચહેરે, દીન અને નિસ્તેજ થઈને, છેવટે તેઓ કાંચી પહોંચ્યા, જ્યાં પહેલાં બ્રહ્મા રહેતા હતા.

Verse 60

तत्र भिक्षामटन्नित्यं सेवमानः परा श्रियम् / पञ्चतीर्थे प्रतिदिनं स्नात्वा भूलक्षणाङ्किते

ત્યાં તે નિત્ય ભિક્ષા માટે ભ્રમણ કરતો પરમ શ્રીનું સેવન કરતો રહ્યો. ભૂલક્ષણથી અંકિત પંચતીર્થમાં તે પ્રતિદિન સ્નાન કરતો હતો.

Verse 61

कञ्चित्कालमुवासाथ प्रभ्रान्त इव बिल्वलः / काञ्चीक्षेत्रनिवासेन क्रमेण प्रयताशयः

થોડો સમય તે બિલ્વલની જેમ જાણે ભ્રમિત થઈ ત્યાં જ રહ્યો. કાંચીક્ષેત્રમાં નિવાસ કરતાં કરતાં ક્રમે તેનું અંતઃકરણ સંયમિત બન્યું.

Verse 62

निर्धूतनिखिलातङ्कः श्रीदेवीं मनसा वान् / उत्तरे सेवितुं लक्ष्म्या वासुदेवेन दक्षिणे

સમસ્ત ભય-વ્યથા દૂર કરીને તેણે મનથી શ્રીદેવીને વંદન કર્યું—ઉત્તરે લક્ષ્મી સાથે અને દક્ષિણે વાસુદેવ સાથે સેવા કરવા માટે.

Verse 63

श्रीकामकोष्ठमागत्य पुरस्तात्तस्य संस्थितः / आदिलक्ष्मीपदध्यानमाततान यतात्मवान्

શ્રીકામકોષ્ઠમાં આવી તે તેના સમક્ષ સ્થિત થયો. સંયતાત્મા બની તેણે આદિલક્ષ્મીના ચરણોનું ધ્યાન વિસ્તૃત કર્યું.

Verse 64

यथा दीपो निवातस्थो निस्तरङ्गो यथांबुधिः / तथान्तर्वायुरोधेन न चचाला चलेश्वरः

જેમ નિર્વાત સ્થાને દીવો ડગમગતો નથી, જેમ તરંગરહિત સમુદ્ર સ્થિર રહે છે—તેમ અંતઃપ્રાણના નિરોધથી ચલેશ્વર અચલ રહ્યો.

Verse 65

तैलधारावदच्छिन्नामनवच्छिन्नभैरवः / वितेने शैलतनयानाथश्रीध्यानसन्ततिम् / न ब्रह्मा नैव विष्णुर्वा न सिद्धः कपिलो ऽपि वा

તેલધારાની જેમ અવિચ્છિન્ન, અનવરત ભૈરવે શૈલતનયા-નાથનું શ્રીધ્યાન-સંતતિ વિસ્તારી. ન બ્રહ્મા, ન વિષ્ણુ, ન સિદ્ધ કપિલ પણ એવું કરી શક્યા.

Verse 66

नान्ये च सनकाद्या ये मुनयो वा शुकादयः / तया समाधिनिष्ठायां न समर्थाः कथञ्चन

સનકાદિ અન્ય મુનિઓ તથા શુકાદિ ઋષિઓ પણ તેવા સમાધિ-નિષ્ઠામાં ક્યારેય સમર્થ ન હતા।

Verse 67

अथ श्रीभावयोगेन श्रीभावं प्राप्तवाञ्शिवः / ततः प्रसन्ना श्रीदेवी प्रभामण्डलवर्तिनी / अर्धरात्रे पुरः स्थित्वा वाचं प्रोवाच वाङ्मयी

પછી શ્રીભાવ-યોગથી શિવે શ્રીભાવ પ્રાપ્ત કર્યો. ત્યારબાદ પ્રભામંડળમાં સ્થિત પ્રસન્ન શ્રીદેવી અર્ધરાત્રે સામે ઊભી રહી વાણીમય વચન બોલી।

Verse 68

श्रीकण्ठ सर्वपापघ्न किं पापं तव विद्यते / मद्रूपस्त्वं कथं देहः सेयं लोकविडम्बना

હે શ્રીકંઠ, તું સર્વપાપઘ્ન છે; તને પાપ ક્યાંથી? તું તો મારા જ સ્વરૂપનો છે, તો આ દેહ કેમ? આ તો લોકની વિડંબના છે।

Verse 69

श्वोभूते ब्रह्महत्यायाः क्षणान्मुक्तो भविष्यसि / इत्युक्त्वान्तर्दधे तत्र महासिंहासनेश्वरी

‘કાલ થતાં જ તું બ્રહ્મહત્યાથી ક્ષણમાં મુક્ત થઈ જશે’ એમ કહી ત્યાં મહાસિંહાસનેશ્વરી અંતર્ધાન થઈ ગઈ।

Verse 70

भैरवो ऽपि प्रहृष्टात्मा कृतार्थः श्रीविलोकनात् / विनीय तं निशाशेषं श्रीध्यानैकपरायणः

ભૈરવ પણ શ્રીદર્શનથી કૃતાર્થ થઈ પરમ હર્ષિત થયો. બાકી રહેલી રાત વિતાવી તે માત્ર શ્રીધ્યાનમાં એકાગ્ર રહ્યો.

Verse 71

प्रातः पञ्चमहातीर्थे स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च / पुनः पुनर्धूनुते स्म करलग्नं कपालकम्

પ્રાતઃ પંચમહાતીર્થમાં સ્નાન કરીને અને સંધ્યા-ઉપાસના કરીને, તે હાથમાં ધરેલું કપાલપાત્ર વારંવાર ઝાંખતું રહ્યો.

Verse 72

तथापि तत्तु नास्रंसत्स निर्वेदं परं गतः / स्वप्नः किमेष माया वा मानसभ्रान्तिरेव वा

તથાપિ તે (કપાલ) છૂટ્યું નહીં; તેથી તે પરમ નિર્વેદને પામ્યો. ‘આ સ્વપ્ન છે કે માયા, કે માત્ર મનનો ભ્રમ?’ એમ વિચાર્યો.

Verse 73

मुहुरेवं विचिन्त्येशः शोकव्याकुलमानसः / स्वयमेव निगृह्याथ शोकं धीराग्रणीः शिवः

આ રીતે વારંવાર વિચાર કરીને, શોકથી વ્યાકુળ મનવાળા ઈશ્વર શિવ—ધીરોમાં અગ્રણી—એ પોતે જ પોતાનો શોક સંયમિત કર્યો.

Verse 74

तुलसीमण्डलं नत्वा पूजयित्वा पुरः स्थितः / निगृहीतेन्द्रियग्रामः समाधिस्थो ऽभवत्पुनः

તુલસી-મંડળને નમસ્કાર કરીને, પૂજા કરીને, સામે સ્થિર રહી—ઇન્દ્રિયસમૂહને વશમાં રાખી—તે ફરી સમાધિમાં સ્થિત થયો.

Verse 75

याममात्रे गते देवी पुनः सांनिध्यमागता / अलं समाधिना शम्भो निमज्जात्र सरोवरे

એક યામ પસાર થતાં જ દેવી ફરી સાન્નિધ્યમાં આવી અને બોલી— “હે શંભો, સમાધિ પૂરતી; આ સરોવરમાં ડૂબકી લગાવો.”

Verse 76

इत्या दिश्य तिरो ऽधत्त सो ऽपि चिन्तामुपागमत् / इयं च माया स्वप्नो वा किं कर्त्तव्यं मयाथ वा

આમ આદેશ આપી તે અંતર્ધાન થઈ ગઈ; તે પણ ચિંતામાં પડ્યો— “આ માયા છે કે સ્વપ્ન? હવે હું શું કરું?”

Verse 77

श्वोभूते ब्रह्महत्यायाः क्षणान्मुक्तो भविष्यसि / इत्युक्तं श्रीपरादेव्या यामातीतमिदं दिनम्

શ્રીપરાદેવીએ કહ્યું— “કાલે થતાં જ તું બ્રહ્મહત્યાના દોષથી ક્ષણમાં મુક્ત થઈ જશે”; અને આ દિવસનો એક યામ વીતી ગયો.

Verse 78

एवं सर्वं च मिथ्यैवेत्यधिकं चिन्तयावृतः / भगवान्व्यो मवाण्या तु निमज्जाप्स्विति गर्जितम्

‘આ બધું તો મિથ્યા જ છે’ એમ વધુ ચિંતામાં ઘેરાયો હતો; ત્યારે આકાશવાણી ગર્જી— “હે ભગવાન, જળમાં નિમજ્જન કરો!”

Verse 79

श्रुत्वा शङ्कां समुत्सृज्य तत्त्वं निश्चित्य शङ्करः / निममज्ज सरस्यां तु गङ्गायां पुनरुत्थितः

આ સાંભળી શંકરે શંકા ત્યજી, તત્ત્વ નિશ્ચિત કરીને સરોવરમાં ગંગાજળમાં નિમજ્જન કર્યું અને ફરી ઉપર આવ્યા.

Verse 80

तत्र काशीं समालोक्य किमेतदिति चिन्तयन् / स मुहुर्तं स्थितस्तूष्णीं नखलीनकपालकः

ત્યાં કાશીને જોઈ “આ શું છે?” એમ વિચારી, નખના અગ્રે કપાલ ધારણ કરનાર તે થોડો સમય મૌન ઊભો રહ્યો।

Verse 81

ललाटन्त पमुद्वीक्ष्य तरणिं तरुणोन्दुभृत् / भिक्षार्थं नगरीमेनां प्रविवेश वशी शिवः

લલાટના અંત સુધી નજર ઉંચી કરી, સૂર્યસમાન તેજસ્વી અને નવચંદ્રધારી વશી શિવ ભિક્ષાર્થે આ નગરીમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 82

गृहाणि कानिचिद्गत्वा प्रतोल्यां पर्यटन्भवः / सो ऽपश्यदग्रतः काञ्चित्काञ्चीं श्रीदेवताकृतिम्

કેટલાંક ઘરો સુધી જઈ, ગલીઓમાં ફરતા ફરતા ભવે આગળ એક કાંચી જોઈ, જે શ્રીદેવીના સ્વરૂપ જેવી લાગતી હતી।

Verse 83

भिक्षां ज्योतिर्मयीं तस्मै दत्त्वा क्षिप्रं तिरोदधे / क्षणाद्ब्रह्मकपालं तत्प्रच्युतं तन्नखाग्रतः

તેણે તેમને જ્યોતિર્મય ભિક્ષા આપી તત્ક્ષણે અંતર્ધાન થઈ ગઈ; અને ક્ષણમાં જ બ્રહ્મકપાલ તેમના નખાગ્ર પરથી ખસી પડ્યું।

Verse 84

तद्दृष्ट्वाद्भुतमीशानः कामाक्षी शीलमुत्तमम् / प्रसन्नवदनांभोजो बहु मेने मुहुः परम्

આ અદ્ભુત જોઈ ઈશાને કામાક્ષીના ઉત્તમ શીલને માન આપ્યું; પ્રસન્ન કમલમુખ શિવે તેને વારંવાર પરમ મહાન ગણ્યું।

Verse 85

पुरी काञ्ची पुरी पुण्या नदी कंपा नदी परा / देवता सैव कामाक्षीत्यासीत्संभावना पुरः

કાંચી એક પુણ્ય પુરી છે અને કમ્પા નામની પરમ નદી છે; ત્યાં અધિષ્ઠાત્રી દેવતા ‘કામાક્ષી’ તરીકે સદા પૂજિત અને માનિત છે।

Verse 86

इत्थं देवीप्रभावेण विमुक्तः संकटाद्धरः / स्वस्थः स्वस्थानमगमच्छ्लाघमानः परां श्रियम्

આ રીતે દેવીના પ્રભાવથી હર સંકટમાંથી મુક્ત થયો; સ્વસ્થ થઈ પોતાના સ્થાને ગયો અને પરમ શ્રીની પ્રશંસા કરતો રહ્યો।

Verse 87

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि विलासं शृणु कुम्भज / प्रभावं श्रीमहादेव्याः कामदं शृण्वतां सदा

હવે હું ફરી એક બીજી લીલા કહું છું; હે કુંભજ, સાંભળો. શ્રીમહાદેવીનો પ્રભાવ સાંભળનારને સદા ઇચ્છિત ફળ આપે છે।

Verse 88

अयोध्याधिपतिः श्रीमान्नाम्ना दशरथो नृपः / सन्तानरहितो ऽतिष्ठद्बहुकालं शुचाकुलः

અયોધ્યાના અધિપતિ શ્રીમાન રાજા દશરથ સંતાનરહિત હતા; તેઓ લાંબા સમય સુધી શોકથી વ્યાકુળ રહ્યા।

Verse 89

रहस्याहूय मतिमान्वशिष्ठं स्वपुरोहितम् / उवाचाचारसंशुद्धः सर्वशास्त्रार्थवेदिनम्

પછી બુદ્ધિમાન રાજાએ પોતાના પુરોહિત વશિષ્ઠને એકાંતમાં બોલાવી, આચારથી શુદ્ધ અને સર્વશાસ્ત્રાર્થના જાણકાર તેમને કહ્યું।

Verse 90

श्रीनाथ बहवो ऽतीताः कालानाधिगतः सुतः / संततेर्मम संतापः संततं वर्धतेतराम् / किं कुर्वे यदि संतानसंपत्स्यात्तन्निवेदय

હે શ્રીનાથ! ઘણા કાળ વીતી ગયા, છતાં મને પુત્ર પ્રાપ્ત થયો નથી. સંતાનના અભાવે મારો સંતાપ સતત અત્યંત વધે છે. હું શું કરું? જો સંતાન-સંપત્તિ પ્રાપ્ત થવાની શક્યતા હોય તો તે ઉપાય મને નિવેદન કરો।

Verse 91

वशिष्ठ उवाच मम वंश महाराज रहस्यं कथयामि ते / अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची ह्यवन्तिका / एता पुण्यतमाः प्रोक्ताः पुरीणामुत्तमोत्तमाः

વશિષ્ઠ બોલ્યા—હે મહારાજ! હું મારા વંશનું ગુહ્ય રહસ્ય તને કહું છું. અયોધ્યા, મથુરા, માયા, કાશી, કાંચી અને અવંતિકા—આ પુરીઓ નગરોમાં ઉત્તમોત્તમ અને પરમ પુણ્યદાયિની કહેવાય છે।

Verse 92

अस्याः सांनिध्यमात्रेण महात्रिपुरसुन्दरीम् / अर्चयन्ति ह्ययोध्यायां मनुष्या अधिदेवताम्

એના માત્ર સાન્નિધ્યથી જ અયોધ્યામાં મનુષ્યો અધિદેવતા મહાત્રિપુરસુંદરીની અર્ચના કરે છે।

Verse 93

नैतस्याः सदृशी काचिद्देवता विद्यते परा / एनामेवर्चयन्त्यन्ये सर्वे श्रीदेवतां नृप

હે નૃપ! એની સમાન બીજી કોઈ પરમ દેવતા નથી. અન્ય સૌ પણ શ્રીદેવતા રૂપે એને જ અર્ચે છે।

Verse 94

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्याः सस्त्रीकाः सर्वदा सदा / नारिकेलफलालीभिः पनसैः कदलीफलैः

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ વગેરે દેવગણ પોતાની પત્નીઓ સહિત સદા નારિયેળ, પનસ (કઠલ) અને કેળાના ફળોના સમૂહોથી (પૂજન કરે છે)।

Verse 95

मध्वाज्यशर्कराप्राज्यैर्महापायसराशिभिः / सिद्धद्रव्यविशेषैश्च पूजयेत्त्रिपुरांबिकाम् / अभीष्टमचिरेणैव संप्रदास्यति सैव नः

મધ, ઘી અને ખાંડથી સમૃદ્ધ મહાપાયસના ઢગલાં તથા સિદ્ધ દ્રવ્યોના વિશેષ નૈવેદ્યોથી ત્રિપુરાંબિકાની પૂજા કરવી જોઈએ. એ જ દેવી અચિર સમયમાં આપણું અભીષ્ટ આપે છે.

Verse 96

इत्युक्तवन्तमभ्यर्च्य गुरुमिष्टैरुपायनैः / स्वाङ्गजप्राप्तये भूयो विससर्ज विशांपतिः

આ રીતે કહેનારા ગુરુને મનગમતા ઉપાયનો દ્વારા અર્ચના કરીને, પોતાના પુત્રપ્રાપ્તિ માટે પ્રજાના અધિપતિ રાજાએ તેમને ફરી વિદાય આપ્યા.

Verse 97

ततो गुरूक्तरीत्यैव ललितां परमेश्वरीम् / अर्चयामास राजेन्द्रो भक्त्या परमया युतः

પછી ગુરુએ કહેલી રીત પ્રમાણે, પરમ ભક્તિથી યુક્ત રાજેન્દ્રએ પરમેશ્વરી લલિતાની આરાધના કરી.

Verse 98

एवं प्रतिदिनं पूजां विधाय प्रीतमानसः / अयोध्यादेवताधामामशिषत्तत्र सङ्गतः

આ રીતે દરરોજ પૂજા-વિધાન કરીને પ્રસન્ન મનથી, તે અયોધ્યાના દેવતાધામમાં ત્યાં સંગત થઈ નિવાસ કરવા લાગ્યો.

Verse 99

अर्धरात्रे व्यतीते तु निभृतोल्लासदीपिके / किञ्चिन्निद्रालसस्यास्य पुरतस्त्रिपुरांबिका

અર્ધરાત્રિ વીતી ગયા પછી, નિર્ભય શાંતિથી ઝળહળતી દીપિકાના પ્રકાશમાં, થોડો નિદ્રાલસ થયેલા તેના સમક્ષ ત્રિપુરાંબિકા પ્રગટ થઈ.

Verse 100

पाशाङ्कुशधनुर्बाणपरिष्कृतचतुर्भुजा / सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणभूषिता / स्थित्वा वाचमुवाचेमां मन्दमिन्दुमतीसुतम्

પાશ, અંકુશ, ધનુષ્ય અને બાણથી શોભિત ચતુર્ભુજા, સર્વ શૃંગારવેષથી સમૃદ્ધ અને સર્વ આભૂષણોથી ભૂષિતા એવી દેવી ઊભી રહી ઇન્દુમતીપુત્રને મૃદુ વાણીથી બોલી।

Verse 101

अस्ति पङ्क्तिरथ श्रीमन्पुत्रभाग्यं तवानघ / विश्वासघातकर्माणि संति पूर्वकृतानि ते

હે શ્રીમાન, હે અનઘ! તારા માટે પુત્રભાગ્યનો એક ક્રમ તો છે; પરંતુ વિશ્વાસઘાતનાં કર્મો તારા દ્વારા પૂર્વે કરાયેલાં છે।

Verse 102

तादृशां कर्मणां शान्त्यै गत्वा काञ्चीपुरं वरम् / स्नात्वा कम्पासरस्यां च तत्र मां पश्य पावनीम्

એવા કર્મોની શાંતિ માટે શ્રેષ્ઠ કાંચીપુર જા; અને કમ્પા સરોવરમાં સ્નાન કરીને ત્યાં મને—પાવનીને—દર્શન કર।

Verse 103

मध्ये काञ्चीपुरस्य त्वं कन्दराकाशमध्यगम् / कामकोष्ठं विपाप्मापि सप्तद्वारबिलान्वितम्

કાંચીપુરના મધ્યમાં તું તે કામકોષ્ઠને જોશે, જે ગુહા-આકાશના મધ્યમાં સ્થિત, પાપરહિત અને સાત દ્વારવાળી ગુફાઓથી યુક્ત છે।

Verse 104

साम्राज्यसूचकं पुंसां त्रयाणामपि सिद्धिदम् / प्राङ्मुखी तत्र वर्ते ऽहं महासिंहासनेश्वरी

તે સ્થાન પુરુષો માટે સામ્રાજ્યનું સૂચક છે અને ત્રણે (પુરુષાર્થો)ની પણ સિદ્ધિ આપનારું છે; ત્યાં હું પૂર્વમુખી થઈ મહાસિંહાસનેશ્વરી રૂપે વિરાજું છું।

Verse 105

महालक्ष्मीस्वरूपेण द्विभुजा पद्मधारिणी / चक्रेश्वरी महाराज्ञी ह्यदृश्या स्थूलचक्षुषाम्

તે મહાલક્ષ્મીસ્વરૂપે દ્વિભુજા, પદ્મધારિણી છે. ચક્રેશ્વરી મહારાજ્ઞી સ્થૂલદૃષ્ટિવાળાઓને અદૃશ્ય રહે છે.

Verse 106

ममाक्षिजा महागौरी वर्तते मम दक्षिणे / सौन्दर्यसारसीमा सा सर्वाभरणभूषिता

મારી નેત્રજ મહાગૌરી મારી જમણી બાજુએ સ્થિત છે. તે સૌંદર્યની પરમ સીમા છે અને સર્વ આભૂષણોથી ભૂષિત છે.

Verse 107

मया च कल्पिताऽवासा द्विभुजा पद्मधारिणी / महालक्ष्मीस्वरूपेण किं वा कृत्यात्मना स्थिता

મેં કલ્પિત કરેલા નિવાસમાં રહેનારી તે દ્વિભુજા, પદ્મધારિણી છે. તે મહાલક્ષ્મીસ્વરૂપે કે કાર્યાત્મ સ્વભાવથી અહીં સ્થિત છે.

Verse 108

आपीठमौलिपर्यन्तं पश्य तस्तां ममांशजाम् / पातकान्याशु नश्यन्ति किं पुनस्तूपपातकम्

પાદપીઠથી લઈને મૌલિ (મુકુટ) સુધી મારી અંશજાને દર્શન કર. પાતકો તત્કાળ નાશ પામે છે; તો ઉપપાતક તો શું જ!

Verse 109

कुवासना कुबुद्धिश्च कुतर्कनिचयश्च यः / कुदेहश्च कुभावश्च नास्तिकत्वं लयं व्रजेत्

જેનામાં કुवાસના, કુબુદ્ધિ અને કુતર્કનો ઢગલો છે, તેમજ કુદેહ અને કુભાવ છે—તેનું નાસ્તિકત્વ લય પામે.

Verse 110

कुरुष्व मे महापूजां सितामध्वाज्यपायसैः / विविधैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पदार्थैः षड्रसान्वितैः

મારી મહાપૂજા કર—ખાંડ, મધ, ઘી અને પાયસથી; તેમજ ષડ્રસયુક્ત વિવિધ ભક્ષ્ય-ભોજ્ય પદાર્થો સાથે।

Verse 111

तत्रैव सुप्रसन्नाहं पूरयिष्यामि ते वरम् / उपदिश्येति सम्राज्ञी दिव्यमूर्तिस्तिरोदधे

ત્યાં જ અતિ પ્રસન્ન થઈ હું તારો વર પૂર્ણ કરીશ—એવું ઉપદેશ આપી તે સમ્રાજ્ઞી દિવ્યમૂર્તિ અંતર્ધાન થઈ ગઈ।

Verse 112

राजापि सहसोत्थाय किमेतदिति विस्मितः / देवीमुद्बोध्य कौसल्यां शुभलक्षणलक्षिताम्

રાજા પણ સહસા ઊઠીને ‘આ શું છે?’ એમ આશ્ચર્ય પામી, શુભલક્ષણોથી યુક્ત દેવી કૌસલ્યાને જગાડવા લાગ્યો।

Verse 113

तस्यै तद्रात्रिवृत्तान्तं कथयामास सादरम् / तत्समा कर्ण्य सा देवी सन्तोषमभजत्तदा

તેણે આદરપૂર્વક તે રાત્રિનો સર્વ વૃત્તાંત તેણીને કહ્યો; તે બધું સાંભળી દેવી ત્યારે સંતોષ પામી।

Verse 114

प्राप्तहर्षो नृपः प्रातस्तया दयितया सह / अनीकसचिवोपेतः काञ्चीपुरमुपागमत्

પ્રાતઃ હર્ષિત થયેલો રાજા પોતાની પ્રિયાસહ, સૈન્ય અને સચિવો સાથે, કાંચીપુર પહોંચ્યો।

Verse 115

स्नात्वा कंपातरङ्गिण्यां दृष्ट्वा देवीं च पावनीम् / पञ्चतीर्थे ततः स्नात्वा देव्या कौसल्यया नृपः

કમ્પાતરંગિણીમાં સ્નાન કરીને પાવની દેવીના દર્શન કરી, પછી પંચતીર્થમાં સ્નાન કરીને રાજા દેવી કૌસલ્યાની સાથે રહ્યો।

Verse 116

गोभूवस्त्र हिरण्याद्यैस्तत्तीर्थक्षेत्रवासिनः / प्रीणयित्वा सपत्नीकस्तथा तद्भक्तिपूजकान्

ગાય, ભૂમિ, વસ્ત્ર, હિરાણ્ય વગેરે દાનથી તે તીર્થક્ષેત્રના નિવાસીઓને પ્રસન્ન કર્યા; પત્ની સહિત ત્યાંના ભક્તિપૂજકોને પણ તૃપ્ત કર્યા।

Verse 117

अथालयं समाविश्य महाभक्त्या नृपोत्तमः / प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा विनयेन समन्वितः

પછી રાજશ્રેષ્ઠે મહાભક્તિથી મંદિરમાં પ્રવેશ કર્યો; વિનયપૂર્વક ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરી।

Verse 118

ततः संनिधिमागत्य देव्या कौसल्यया सह / श्रीकामकोष्ठनिलयं महात्रिपुरसुन्दरीम्

પછી દેવી કૌસલ્યાની સાથે સન્નિધિમાં જઈ, શ્રીકામકોષ્ઠમાં નિવાસ કરતી મહાત્રિપુરસુંદરી પાસે પહોંચ્યો।

Verse 119

त्रिमूर्तिजननीमंबां दृष्ट्वा श्रीचक्ररूपिणीम् / प्रणिपत्य तु साष्टाङ्गं भार्यया सह भक्तिमान्

ત્રિમૂર્તિજનની, શ્રીચક્રરૂપિણી અંબાનું દર્શન કરીને, ભક્તિમાન રાજાએ પત્ની સહિત સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો।

Verse 120

स्वपुरे त्रैपुरे धाम्नि पुरेक्ष्वाकुप्रवर्तिते / दुर्वासा सशिष्येण पूजार्थं पूर्वकल्पिते

પોતાના ત્રૈપુર ધામમાં, ઇક્ષ્વાકુવંશે પ્રવર્તિત તે નગરે, પૂર્વનિર્ધારિત પૂજાર્થે દુર્વાસા મુનિ શિષ્યসহિત પધાર્યા।

Verse 121

दासीदासध्वजारोहगृहोत्सवसमन्विते / तत्र स्वगुरुणोक्तं च कृत्वा स्वात्मार्घपूजनम्

દાસી-દાસ, ધ્વજારોહણ અને ગૃહોત્સવથી સમન્વિત ત્યાં, પોતાના ગુરુએ કહ્યા મુજબ કરીને, તેણે સ્વાત્માર્ઘ્ય-પૂજન કર્યું।

Verse 122

रात्रौ स्वप्ने तु यद्रूपं दृष्टवान्स्वपुरे महः / तदेवात्रापि संदध्यौ सन्निधौ राजसत्तमः

રાત્રે સ્વપ્નમાં પોતાના નગરે જે દિવ્ય રૂપ મહાપુરુષે જોયું હતું, તે જ અહીં પણ સન્નિધિમાં છે એમ રાજશ્રેષ્ઠે નિશ્ચય કર્યો।

Verse 123

चिरं ध्यात्वा महाराजः सुवासांसि बहूनि च / दिव्यान्यायतनान्यस्यै दत्त्वा स्तोत्रं चकार ह

ચિરં ધ્યાન કરીને મહારાજે તેણીને અનેક સુંદર વસ્ત્રો તથા દિવ્ય ઉપહાર/આસનાદિ અર્પણ કર્યા, અને પછી સ્તોત્ર રચ્યું।

Verse 124

पादाग्रलंबिपरमाभरणाभिरामेमञ्जीररत्नरुचिमञ्जुलपादपद्मे / पीतांबरस्फुरितपेशलहेमकाञ्चि केयूरकङ्कणपरिष्कृतबाहुवल्लि

પાદાગ્ર સુધી લટકતા પરમ આભરણોથી વિરાજમાન, મંજિરના રત્નકાંતિથી મનોહર પાદપદ્મવાળી; પીતાંબરની ઝળહળાટથી તેજસ્વી કોમળ હેમકાંચીધારિણી, અને કેયૂર-કંકણોથી અલંકૃત બાહુલતાવાળી।

Verse 125

पुण्ड्रेक्षुचापविलसन्मृदुवामपाणे रत्नोर्मिकासुमशराञ्चितदक्षहस्ते / वक्षोजमण्डलविलासिवलक्षहारि पाशाङ्कुशाङ्गदलसद्भुजशोभिताङ्गि

જેનાં કોમળ ડાબા હાથમાં ઇક્ષુધનુષ્ય ઝળહળે છે અને જમણા હાથમાં રત્નજડિત અંગૂઠીઓથી શોભિત પુષ્પબાણો છે. જેમનાં વક્ષસ્થળ પર ઉજ્જ્વલ હાર રમે છે અને જેમનાં ભુજ પાશ, અંકુશ તથા અંગદોથી શોભે છે—એ દેવીને હું નમું છું।

Verse 126

वक्त्रश्रिया विजितशारदचन्द्रबिंबे ताटङ्करत्नकरमण्डितगण्डभागे / वामे करे सरसिजं सुबिसं दधाने कारुण्यनिर्झरदपाङ्गयुते महेशि

હે મહેશી! જેમનાં મુખની શોભા શરદચંદ્રના બિંબને પણ જીતે છે, જેમનાં ગાલ તાટંકના રત્નકિરણોથી મંડિત છે. જેમનાં ડાબા હાથમાં સુગંધિત કમળ છે અને જેમની અપાંગદૃષ્ટિ કરુણાના નિર્ઝર સમી વહે છે—તમને પ્રણામ।

Verse 127

माणिक्यसूत्रमणिभासुरकंबुकण्ठि भालस्थचन्द्रशकलोज्जवलितालकाढ्ये / मन्दस्मितस्फुरणशालिनि मञ्जुनासे नेत्रश्रिया विजितनीलसरोजपत्रे

માણિક્યમણિના સૂત્રથી દીપ્ત શંખસમાન કંઠવાળી, લલાટે ચંદ્રકલા વડે ઉજ્જ્વલ અને ઘન અલકોથી સમૃદ્ધ। મંદ સ્મિતની ઝલકથી શોભિત, મનોહર નાસિકાવાળી, અને નેત્રશ્રીથી નીલ કમળપત્રને પણ જીતનારી દેવી।

Verse 128

सुभ्रूलते सुवदने सुललाटचित्रे योगीन्द्रमानससरोजनिवासहंसि / रत्नानुबद्धतपनीयमहाकिरीटे सर्वाङ्गसुन्दरि समस्तसुरेन्द्रवन्द्ये

સુંદર ભ્રૂ-લતા ધરાવતી, મધુર મુખવાળી અને મનોહર લલાટચિહ્નથી શોભિત। યોગીન્દ્રોના માનસ-સરોજમાં નિવાસ કરતી હંસિની, રત્નજડિત સ્વર્ણમય મહાકિરીટ ધારણ કરનારી; સર્વાંગસુંદરી, સમસ્ત સુરેન્દ્રો દ્વારા વંદિત દેવી।

Verse 129

काङ्क्षानुरूपवरदे करुणार्द्रचित्ते साम्राज्यसम्पदभिमानिनि चक्रनाथे / इन्द्रादिदेवपरिसेवितपादपद्मे सिंहासनेश्वरी परे मयि संनिदध्याः

હે ચક્રનાથે, હે સિંહાસનેશ્વરી! ઇચ્છાનુરૂપ વર આપનારી, કરુણાથી આર્દ્ર ચિત્તવાળી, સામ્રાજ્યસંપત્તિની અધિષ્ઠાત્રી। ઇન્દ્રાદિ દેવો જેનાં પાદપદ્મની સેવા કરે છે—હે પરા દેવી, મારી ઉપર સદા સન્નિધાન રાખો।

Verse 130

इति स्तत्वा स भूपालो बहिर्निर्गत्य भक्तितः / तस्यास्तु दक्षिणे भागे महागौरीं ददर्श ह

આ રીતે સ્તુતિ કરીને તે ભૂપાલ ભક્તિપૂર્વક બહાર નીકળ્યો અને તેની જમણી બાજુએ મહાગૌરી દેવીનાં દર્શન કર્યા.

Verse 131

प्रणम्य दण्डवद्भूमौ कृत्वा चास्याः स्तुतिं पुनः / दत्त्वा चास्यै महार्हाणि वासांसि विविधानि च

ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને તેણે ફરી દેવીની સ્તુતિ કરી અને તેણીને અતિમૂલ્ય વિવિધ વસ્ત્રો અર્પણ કર્યા.

Verse 132

अमुल्यानि महार्हाणि भूषणानि महान्ति च / ततः प्रदक्षिणीकृत्य निर्गत्य सह भार्यया

તેણે અમૂલ્ય, મહાર্হ અને મહાન આભૂષણો પણ અર્પણ કર્યા; પછી પ્રદક્ષિણા કરીને પત્ની સાથે બહાર નીકળ્યો.

Verse 133

स्वगुरूक्तविधानेन महापूजां विधाय च / तामेव चिन्तयंस्तत्र सप्तरात्रमुवास सः

પોતાના ગુરુએ કહેલા વિધાન મુજબ મહાપૂજા કરીને, એ જ દેવીનું ચિંતન કરતાં તે ત્યાં સાત રાત્રિ રહ્યો.

Verse 134

अष्टमे दिवसे देवीं नत्वा भक्त्या विलोकयन् / अम्बाभीष्टं प्रदेहीति प्रार्थयामास चेतसा

આઠમા દિવસે દેવીને ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરીને, તેણીને નિહાળી મનમાં પ્રાર્થના કરી—હે અંબા, મારું અભીષ્ટ આપો.

Verse 135

सुप्रसन्ना च कामाक्षी सांतरिक्षगिरावदत् / भविष्यन्ति मदंशास्ते चत्वारस्तनया नृप

અતિ પ્રસન્ન કામાક્ષીએ દિવ્ય આકાશવાણીથી કહ્યું— “હે નૃપ! મારા અંશરૂપ ચાર પુત્રો તને થશે.”

Verse 136

इत्युदीरितमाकर्ण्य प्रमोदविकसन्मुखः / श्रियं प्रणम्य साष्टाङ्गमननन्यशरणः पराम्

આ વચન સાંભળી તેનું મુખ આનંદથી ખીલ્યું. અનન્ય શરણ બની તેણે પરમ શ્રીદેવીને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો.

Verse 137

आमन्त्र्य मनसैवांबां सस्त्रीकः सह मन्त्रिभिः / अयोध्यां नगरीं प्रापदिन्दुमत्यास्तु नन्दनः

મનમાં જ અંબાને વંદન કરી, પત્ની સહિત અને મંત્રીઓ સાથે ઇન્દુમતીનો પુત્ર અયોધ્યા નગરીએ પહોંચ્યો.

Verse 138

एवं प्रभावा कामाक्षी सर्वलोकहितैषिणी / सर्वेषामपि भक्तानां काङ्क्षितं पूरयत्यलम्

આ રીતે મહિમાવંતી કામાક્ષી સર્વ લોકના હિતની ઇચ્છા રાખે છે; તે સર્વ ભક્તોની ઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે.

Verse 139

एनां लोकेषु बहवः कामाक्षीं परदेवताम् / उपास्य विधिवद्भक्त्या प्राप्ताः कामानशेषतः

લોકોમાં ઘણા લોકોએ આ પરદેવી કામાક્ષીની વિધિવત્ ભક્તિથી ઉપાસના કરીને સર્વ કામનાઓ નિઃશેષ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 140

अद्यापि प्राप्नुवन्त्येव भक्तिमन्तः फलं मुने / अनेके च भविष्यन्ति कामाक्ष्याः करुणादृशः

હે મુને, આજેય ભક્તિમાન લોકો નિશ્ચયે ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. અને કામાક્ષી દેવીની કરુણાદૃષ્ટિના પાત્ર અનેક લોકો ભવિષ્યમાં પણ થશે.

Verse 141

माहात्म्यमस्याः श्रीदेव्याः को वा वर्णयितुं क्षमः / नाहं न शम्भुर्न ब्रह्मा न विष्णुः किमुतापरे

આ શ્રીદેવીનું માહાત્મ્ય કોણ વર્ણવી શકે? ન હું, ન શંભુ, ન બ્રહ્મા, ન વિષ્ણુ—તો બીજાં તો શું કહેવા!

Verse 142

इति ते कथितं किञ्चित्कामाक्ष्याः शीलमुज्ज्वलम् / शृण्वतां पठतां चापि सर्वपापहरं स्मृतम्

આ રીતે મેં તને કામાક્ષી દેવીના ઉજ્જ્વલ શીલનું થોડુંક કહ્યું. તેને સાંભળનાર અને વાંચનાર બંનેના સર્વ પાપો હરાય છે—એવું સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે.