Adhyaya 38

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने गृहराजान्तरकथनं नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच श्रुतमेतन्महावृत्तमाविर्भावादिकं महत् / भण्डासुरवधश्चैव देव्याः श्रीनगरस्थितिः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં, હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘ગૃહરાજાંતરકથન’ નામે સડત્રીસમો અધ્યાય. અગસ્ત્ય બોલ્યા—દેવીના આવિર્ભાવ આદિ મહાન્ મહાવૃત્તાંત મેં સાંભળ્યો; ભંડાસુરવધ અને દેવીની શ્રીનગરસ્થિતિ પણ।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि तस्या मत्रस्य साधनम् / तन्मन्त्राणां लक्षणं च सर्वमेतन्निवेदय

હવે હું તે મંત્રની સાધના સાંભળવા ઇચ્છું છું; તેમજ તે મંત્રોના લક્ષણો પણ—આ બધું મને નિવેદન કરો।

Verse 3

हयग्रीव उवाच सर्वेभ्यो ऽपि पदार्थेभ्यः शाब्दं वस्तु महत्तरम् / सर्वेभ्यो ऽपि हि शब्देभ्यो वेदराशिर्महान्मुने

હયગ્રીવ બોલ્યા—હે મુનિ! સર્વ પદાર્થોથી પણ શબ્દતત્ત્વ વધુ મહત્તર છે; અને સર્વ શબ્દોમાં વેદરાશિ સર્વाधिक મહાન છે।

Verse 4

सर्वेभ्यो ऽपि हि वेदेभ्यो वेदमन्त्रा महत्तराः / सर्वेभ्यो वेदमन्त्रेभ्यो विष्णुमन्त्रा महत्तराः

બધા વેદોથી પણ વેદમંત્રો મહત્તર છે; અને બધા વેદમંત્રોથી પણ વિષ્ણુમંત્રો વધુ મહાન ગણાય છે.

Verse 5

तेभ्यो ऽपि दौर्गमन्त्रास्तु महान्तो मुनिपुङ्गव / तेभ्यो गाणपता मन्त्रा मुने वीर्य महत्तराः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તેનાથી પણ દુર્ગાના મંત્રો મહાન છે; અને તેનાથી પણ, હે મુને, ગણપતિના મંત્રો શક્તિમાં વધુ મહત્તર છે.

Verse 6

तेभ्यो ऽप्यर्कस्य मन्त्रास्तु तेभ्यः शैवा महत्तराः / तेभ्यो ऽपि लक्ष्मीमन्त्रास्तु तेभ्यः सारस्वता वराः

તેનાથી પણ અર્ક(સૂર્ય)ના મંત્રો છે; તેનાથી પણ શૈવ મંત્રો વધુ મહત્તર છે. તેનાથી પણ લક્ષ્મીના મંત્રો છે; અને તેનાથી પણ સારસ્વત મંત્રો શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 7

तेभ्यो ऽपि गिरिजामन्त्रास्तेभ्यश्चाम्नायभेदजाः / सर्वाम्नायमनुभ्यो ऽपि वाराहा मनवो वराः

તેનાથી પણ ગિરિજા (પાર્વતી)ના મંત્રો છે, અને તેનાથી પણ આમ્નાય-ભેદથી ઉત્પન્ન મંત્રો છે; પરંતુ સર્વ આમ્નાય-મનુઓ કરતાં વારાહ મનુ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 8

तेभ्यः श्यामामनुवरा विशिष्टा इल्वलान्तक / तेभ्यो ऽपि ललितामन्त्रा दशभेदविभेदिताः

હે ઇલ્વલાંતક! તેનાથી પણ શ્યામા દેવીના શ્રેષ્ઠ મનુ વિશિષ્ટ છે; અને તેનાથી પણ લલિતા દેવીના મંત્રો દશ ભેદોમાં વિભાજિત છે.

Verse 9

तेषु द्वौ मनुराजौ तु वरिष्ठौ विन्ध्यमर्दन / लोपामुद्रा कामराज इति ख्यातिमुपागतौ

તેમામાં બે મનુરાજ શ્રેષ્ઠ ગણાયા—વિંધ્યમર્દન અને લોપામુદ્રા; અને તેઓ ‘કામરાજ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 10

ह्रादिस्तु लोपामुद्रा स्यात्कामराजस्तु कादिकाः / हंसादेर्वाच्यतां याताः कामराजो महेस्वरः

‘હ્રાદિ’ રૂપે લોપામુદ્રા કહેવાય છે અને ‘કાદિ’ રૂપે કામરાજ; ‘હંસ’ આદિ નામોથી વાચ્ય થનાર તે કામરાજ જ મહેશ્વર છે.

Verse 11

स्मरादेर्वाच्यतां याता देवी श्रीललितांबिका / हादिकाद्योर्मन्त्रयोस्तु भेदो वर्णत्रयोद्भवः

‘સ્મર’ આદિ રૂપે વાચ્ય બની દેવી શ્રીલલિતાંબિકા પ્રગટ થાય છે; ‘હાદિ’ અને ‘કાદિ’ મંત્રોનો ભેદ ત્રણ વર્ણોથી ઉત્પન્ન છે.

Verse 12

त्योश्च कामराजो ऽयं सिद्धिदो भक्तिशालिनाम् / शिवेन शक्त्या कामेन क्षित्या चैव तु मायया

તે બંનેમાં આ ‘કામરાજ’ ભક્તિશાળી જનને સિદ્ધિ આપનાર છે—શિવ, શક્તિ, કામ, ક્ષિતિ અને માયા સ્વરૂપે.

Verse 13

हंसेन भृगुणा चैव कामेन शशिमौलिना / शक्रेण भुवनेशेन चन्द्रेण च मनोभुवा

તે ‘હંસ’, ‘ભૃગુ’, ‘કામ’, ‘શશિમૌલિ’, ‘શક્ર’, ‘ભુવનેશ’, ‘ચન્દ્ર’ અને ‘મનોભવ’—આ નામોથી પણ અભિહિત થાય છે.

Verse 14

क्षित्या हृल्लेखया चैव प्रोक्तो हंसादिमन्त्रराट् / कामादिमन्त्रराजस्तु स्मरयोनिः श्रियो मुखे

ક્ષિત્યા અને હૃલ્લેખા દ્વારા ‘હંસ’ આદિ મંત્રરાજ કહેવાયો; તેમજ ‘કામ’ આદિ મંત્રરાજ—સ્મરયોનિ—શ્રીના મુખમાં સ્થિત છે.

Verse 15

पञ्चत्रिकमहाविद्या ललितांबा प्रवाचिकाम् / ये यजन्ति महाभागास्तेषां सर्वत्र सिद्धये

પંચત્રિક મહાવિદ્યાની પ્રવચિકા લલિતાંબા છે; જે મહાભાગો તેનું યજન-પૂજન કરે છે, તેમને સર્વત્ર સિદ્ધિ મળે છે.

Verse 16

सद्गुरोस्तु मनुं प्राप्य त्रिपञ्चार्णपरिष्कृतम् / सम्यक्संसाधयेद्विद्वान्वक्ष्यमाणप्रकारतः

સદ્‌ગુરુ પાસેથી ત્રિપંચાર્ણથી પરિષ્કૃત મંત્ર પ્રાપ્ત કરીને, વિદ્વાને આગળ કહેનાર રીત મુજબ તેને સમ્યક્ સાધવો જોઈએ.

Verse 17

तत्क्रमेण प्रवक्ष्यामि सावधानो मुने शृणु / प्रातरुत्थाय शिरसिस्मृत्वा कमलमुज्ज्वलम्

હવે હું તેને ક્રમે કહીશ; હે મુને, સાવધાન રહી સાંભળો. પ્રાતઃ ઉઠીને, શિરસમાં ઉજ્જ્વલ કમળનું સ્મરણ કરવું.

Verse 18

सहस्रपत्रशोभाढ्यं सकेशरसुकर्णिकम् / तत्र श्रीमद्गुरुं ध्वात्वा प्रसन्नं करुणामयम्

સહસ્ર પાંખડીઓની શોભાથી યુક્ત, કેસર-રસયુક્ત કર્ણિકા ધરાવતા તે કમળમાં, પ્રસન્ન અને કરુણામય શ્રીમદ્ ગુરુનું ધ્યાન કરવું.

Verse 19

ततोबहिर्विनिर्गत्य कुर्याच्छौचादिकाः क्रियाः / अथागत्य च तैलेन सामोदेन विलेपितः

પછી બહાર જઈ શૌચાદિ શુદ્ધિક્રિયાઓ કરવી. ત્યારબાદ પાછા આવી સુગંધિત તેલથી દેહ પર લેપ કરવો.

Verse 20

उद्वर्तितश्च सुस्नातः शुद्धेनोष्णेन वारिणा / आपो निसर्गतः पूताः किं पुनर्वह्निसंयुताः / तस्मादुष्णोदके स्नायात्तदभावे यथोदकम्

ઉદ્વર્તન કરીને શુદ્ધ ગરમ પાણીથી સારી રીતે સ્નાન કરવું. પાણી સ્વભાવથી પવિત્ર છે; અગ્નિથી તપાવેલું તો વધુ પવિત્ર. તેથી ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવું; તે ન હોય તો જેવું પાણી મળે તેવું.

Verse 21

परिधाय पटौ शुद्धे कौसुम्भौ वाथ वारुणौ / आचम्य प्रयतो विद्वान्हृदि ध्यायन्परांबिकाम्

શુદ્ધ વસ્ત્ર—કૌસુમ્ભ અથવા વારુણ (નીલ)—ધારણ કરવો. આચમન કરીને સંયમી વિદ્વાન હૃદયમાં પરાંબિકાનું ધ્યાન કરવું.

Verse 22

ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिपुण्डं वा पट्टवर्धनमेव वा / अगस्त्यपत्राकारं वा धृत्वा भाले निजोचितम् / अन्तर्हितश्च शुद्धात्मा सन्ध्यावन्दनमाचरेत्

ભાળ પર પોતાના આચાર મુજબ ઊર્ધ્વપુંડ્ર, ત્રિપુંડ્ર, પટ્ટવર્ધન અથવા અગસ્ત્યપત્રાકાર તિલક ધારણ કરવો. પછી અંતર્મુખ થઈ શુદ્ધચિત્તે સંધ્યાવંદન કરવું.

Verse 23

अश्वत्थपत्राकारेण पात्रेण सकुशाक्षतम् / सपुष्पचन्दनं चार्ध्यं मार्तण्डाय समुत्क्षिपेत्

અશ્વત્થપત્રાકાર પાત્રમાં કુશ અને અક્ષત સાથે, પુષ્પ-ચંદનયુક્ત અર્ઘ્ય માર્તંડ સૂર્યદેવને અર્પણ કરવું.

Verse 24

तथार्ध्यभावदेवत्वाल्ललितायै त्रिरर्ध्यकम् / तर्प्पयित्वा यथाशक्ति मूलेन ललितेश्वरीम्

અર્ઘ્યભાવની અધિદેવતા હોવાથી લલિતાને ત્રિવાર અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, યથાશક્તિ મૂળમંત્રથી લલિતેશ્વરીનું તર્પણ કરવું।

Verse 25

देवर्षिपितृवर्गांश्च तर्पयित्वा विधानतः / दिवाकरमुपास्थाय देवीं च रविबिम्बगाम्

વિધિ મુજબ દેવ-ઋષિ-પિતૃવર્ગોને તર્પણ કરીને, દિવાકરનું ઉપાસન કરી, રવિબિંબમાં સ્થિત દેવીની પણ આરાધના કરવી।

Verse 26

मौनी विशुद्धहृदयः प्रविश्य मखमन्दिरम् / चारुकर्पूरकस्तूरीचन्दनादिविलेपितः

મૌન ધારણ કરીને, વિશુદ્ધ હૃદયથી યજ્ઞમંદિરમાં પ્રવેશ કરી, સુંદર કપૂર, કસ્તૂરી, ચંદન આદિનો લેપ કરેલો રહે।

Verse 27

भूषणैर्भूषिताङ्गश्च चारुशृङ्गारवेषधृक् / आमोदिकुसुमस्रग्भिरवतंसितकुन्तलः

આભૂષણોથી અંગોને શોભાવી, મનોહર શૃંગારવેશ ધારણ કરી, સુગંધિત પુષ્પમાળાઓથી વાળને અવતંસિત કરવો।

Verse 28

संकल्पभूषणो वाथ यथाविभवभूषणः / पूजाखण्डे वक्ष्यमाणान्कृत्वा न्यासाननुक्रमात्

સંકલ્પને જ ભૂષણ માની, અથવા યથાવિભવ ભૂષણ ધારણ કરીને, પૂજાખંડમાં જણાવાયેલા ન્યાસોને ક્રમશઃ કરવાં।

Verse 29

मृद्वासने समासीनो ध्यायेच्छ्रीनगरं महत् / नानावृक्षमहोद्यानमारभ्य ललितावधि

મૃદુ આસન પર બેસીને મહાન શ્રીનગરનું ધ્યાન કરવું. નાનાવૃક્ષોથી શોભિત મહોદ્યાનથી લઈને લલિતા-પર્યંત સર્વનું ચિંતન કરવું.

Verse 30

ध्यायेच्छ्रीनगरं दिव्यं बहिरन्तरतः शुचिः / पूजाखण्डोक्तमार्गेम पूजां कृत्वा विलक्षणः

બાહ્ય-આંતરિક રીતે શુચિ રહી દિવ્ય શ્રીનગરનું ધ્યાન કરવું. પૂજાખંડમાં કહેલા માર્ગે વિશેષ રીતે પૂજા કરીને વિલક્ષણ ભાવથી સ્થિત થવું.

Verse 31

अक्षमालां समादाय चन्द्रकस्तूरिवासिताम् / उदङ्मुखः प्राङ्खो वा जपेत्सिंहासनेश्वरीम् / षट्त्रिंशल्लक्षसंख्यां तु जपेद्विद्या प्रसीदति

ચંદન-કસ્તૂરીથી સુગંધિત અક્ષમાળા લઈને, ઉત્તરમુખ કે પૂર્વમુખ રહી સિંહાસનેશ્વરીનો જપ કરવો. છત્રીસ લાખ જપથી વિદ્યા પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 32

तद्दशांशस्तु होमः स्यात्तद्दशांशं च तर्पणम् / तद्दशांशं ब्राह्मणानां भोजनं समुदीरितम्

તે જપનો દશાંશ હોમ થવો જોઈએ; તેનો દશાંશ તર્પણ. અને તેનો દશાંશ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું—એવું કહેલું છે.

Verse 33

एवं स सिद्धमन्त्रस्तु कुर्यात्काम्यजपं पुनः / लक्षमात्रं जपित्वा तु मनुष्यान्वशमानयेत्

આ રીતે સિદ્ધમંત્ર પ્રાપ્ત કરીને ફરી કામ્યજપ કરવો. એક લાખ જપ કર્યા પછી મનુષ્યોને વશમાં લાવી શકે છે.

Verse 34

लक्षद्वितयजाप्येन नारीः सर्वा वशं नयेत् / लक्षत्रितयजापेन सर्वान्वशयते नृपान्

બે લાખ જપ કરવાથી સર્વ સ્ત્રીઓ વશમાં આવે; ત્રણ લાખ જપથી સર્વ રાજાઓને પણ વશ કરી શકાય.

Verse 35

चतुर्लक्षजपे जाते क्षुभ्यन्ति फणिकन्यकाः / पञ्चलक्षजपे जाते सर्वाः पातालयोषितः

ચાર લાખ જપ થતાં નાગકન્યાઓ વ્યાકુળ થાય; પાંચ લાખ જપ થતાં પાતાળની સર્વ સ્ત્રીઓ પણ વ્યાકુળ થાય.

Verse 36

भूलोकसुन्दरीवर्गो वश्यःषड्लक्षजापतः / क्षुभ्यन्ति सप्त लक्षेण स्वर्गलोकमृगीदृशः

છ લાખ જપથી ભૂલોકની સુન્દરીઓનો વર્ગ વશ થાય; સાત લાખ જપથી સ્વર્ગલોકની મૃગનયનીઓ પણ વ્યાકુળ થાય.

Verse 37

देवयोनिभवाः सर्वे ऽप्यष्टलक्षजपाद्वशाः / नवलक्षेण गीर्वाणा नखिलान्वशमानयेत्

આઠ લાખ જપથી દેવયોનિમાં જન્મેલા સર્વે વશ થાય; નવ લાખ જપથી સર્વ દેવતાઓને પણ વશમાં લાવી શકાય.

Verse 38

लक्षैकादशजाप्येन ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् / लक्षद्वादशजापेन सिद्धीरष्टौ वशं नयेत्

અગિયાર લાખ જપથી બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ્વરને વશ કરી શકાય; બાર લાખ જપથી અષ્ટ સિદ્ધિઓ પણ વશ થાય.

Verse 39

इन्द्रस्येन्द्रत्वमेतेन मन्त्रेण ह्यभवत्पुरा / विष्णोर्विष्णुत्वमेतेन शिवस्य शिवतामुना

આ જ મંત્રથી પ્રાચીન કાળે ઇન્દ્રને ઇન્દ્રત્વ પ્રાપ્ત થયું; આ જ મંત્રથી વિષ્ણુને વિષ્ણુત્વ અને શિવને શિવત્વ પ્રાપ્ત થયું।

Verse 40

इन्दोश्चन्द्रत्वमेतेन भानोर्भास्करतामुना / सर्वासां देवतानां च तास्ताः सिद्धय उज्ज्वलाः / अनेन मन्त्रराजेन जाता इत्यवधारय

આ મંત્રથી ઇંદુને ચંદ્રત્વ અને ભાનુને ભાસ્કરતા પ્રાપ્ત થઈ; સર્વ દેવતાઓની તે-તે ઉજ્જ્વલ સિદ્ધિઓ આ મંત્રરાજથી જ ઉત્પન્ન થઈ—એવું નિશ્ચયથી જાણો।

Verse 41

एतन्मन्त्रस्य जापी तु सर्वपापविवर्जितः / त्रैलोक्यसुन्दराकारो मन्मथस्यापि मोहकृत्

આ મંત્રનો જપ કરનાર સર્વ પાપોથી રહિત થાય છે; તેનું સ્વરૂપ ત્રિલોકમાં સુંદર બને છે અને તે મન્મથને પણ મોહીત કરી શકે છે।

Verse 42

सर्वाभिः सिद्धिभिर्युक्तः सर्वज्ञः सर्वपूजितः / दर्शनादेव सर्वषामन्तरालस्य पूरकः

તે સર્વ સિદ્ધિઓથી યુક્ત, સર્વજ્ઞ અને સર્વપૂજિત બને છે; માત્ર દર્શનથી જ સૌના અંતરના અભાવને પૂરું કરનાર થાય છે।

Verse 43

वाचा वाचस्पतिसमः श्रिया श्रीपतिसानभः / बले मरुत्समानः स्यात्स्थिरत्वे हिमवानिव

વાણીમાં તે વાચસ્પતિ સમાન, શ્રીમાં શ્રીપતિ સમાન; બળમાં મરુતો સમાન અને સ્થિરતામાં હિમવાન સમાન બને છે।

Verse 44

औन्नत्ये मेरुतुल्यः स्याद्गांभीर्येण महार्णवः / क्षणात्क्षोभकरो मूर्त्या ग्रामपल्लीपुरादिषु

ઉન્નતિમાં તે મેરુ સમાન અને ગાંભીર્યમાં મહાસાગર સમાન છે. પોતાની મૂર્તિથી ગામ, પલ્લી અને પુર વગેરેમાં ક્ષણમાં જ ખળભળાટ જગાવે છે.

Verse 45

ईषद्भूभङ्गमात्रेण स्तम्भको जृंभकस्तथा / उच्चाटको मोहकश्च मारको दुष्टचेतसाम्

ભૂમિમાં અતિસૂક્ષ્મ ભંગમાત્રથી પણ તે સ્તંભન કરનાર અને જૃંભણ કરાવનાર બને છે; તે ઉચ્ચાટન કરનાર, મોહન કરનાર અને દુષ્ટચિત્તોનો મારક પણ છે.

Verse 46

क्रुद्धः प्रसीदति हठात्तस्य दर्शनहर्षितः / अष्टादशसु विद्यासु निरूढिमभिगच्छति

તે ક્રોધિત હોય તોય તેના દર્શનથી હર્ષિત થઈ અચાનક પ્રસન્ન થઈ જાય છે; અને અષ્ટાદશ વિદ્યાઓમાં પૂર્ણ નિપુણતા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 47

मन्दाकिनीपूरसमा मधुरा तस्य भारती / न तस्याविदितं किञ्चित्सर्वशास्त्रेषु कुम्भज

હે કુંભજ! તેની વાણી મંદાકિનીના પ્રવાહ જેવી મધુર છે. સર્વ શાસ્ત્રોમાં તેને અજાણ એવું કશું નથી.

Verse 48

दर्शनानि च सर्वाणि कर्तु खण्डयितुं पटुः / तत्त्वञ्जानाति निखिलं सर्वज्ञत्वं च गच्छति

તે સર્વ દર્શનો સ્થાપિત કરવા અને તેમનું ખંડન કરવા માં નિપુણ છે. તે સર્વ તત્ત્વને સંપૂર્ણ રીતે જાણીને સર્વજ્ઞત્વ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 49

सदा दयार्द्रहृदयं तस्य सर्वेषु जन्तुषु / तत्कोपाग्नेर्विषयतां गन्तुं नालं जगत्त्रयी

તેનું હૃદય સર્વ જીવો પ્રત્યે સદા દયાથી દ્રવિત છે; તેની ક્રોધાગ્નિનો વિષય બનવા ત્રિલોકી પણ સમર્થ નથી।

Verse 50

तस्य दर्शनवेलायां श्लथन्नीवीनिबन्धनाः / विश्रस्तरशनाबन्धा गलत्कुण्डलसञ्चयाः

તેણાં દર્શન સમયે તેમની નીવીના બંધ ઢીલા પડ્યા; કમરપટ્ટાના બંધ સરકી ગયા; અને કાનના કુંડળોના સમૂહો ઝરવા લાગ્યા।

Verse 51

घर्मवारिकणश्रेणीमुक्ताभूषितमूर्तयः / अत्यन्तरागतरलव्यापारनयनाञ्चलाः

ઘમના ટીપાંની શ્રેણી જાણે મુક્તાના આભૂષણ બની તેમની મૂર્તિને શોભાવતી હતી; અને અતિશય અનુરાગથી તેમની આંખોના કિનારા ચંચળ થયા।

Verse 52

स्रंसमानकरांभोजमणिकङ्कणपङ्क्तयः / ऊरुस्तम्भेन निष्पन्दा नमितास्याश्च लज्जया

તેમના કમળસમાન હાથ上的 મણિમય કંકણોની પંક્તિઓ સરકવા લાગી; જાંઘો સ્તંભિત થઈ નિષ્પંદ બની, અને લાજથી મુખ નમ્યું।

Verse 53

द्रवत्कन्दर्पसदनाः पुलकाङ्कुरभूषणाः / अन्यमाकारमिव च प्राप्ता मानसजन्मना

કંદર્પના નિવાસ સમ તેમનું અંતઃકરણ દ્રવિત થયું; રોમાંચના અંકુરો તેમના આભૂષણ બન્યા; અને માનસજ ભાવથી તેઓ જાણે બીજું જ સ્વરૂપ પામ્યા।

Verse 54

दीप्यमाना इवोद्दामरागज्वालाकदंबकैः / वीक्ष्यमाणा इवानङ्गशरपावकवृष्टिभिः

તેઓ જાણે ઉદ્દામ અનુરાગની જ્વાળાઓના સમૂહથી પ્રજ્વલિત હતાં, અને જાણે અનંગના શરોની અગ્નિવૃષ્ટિથી નિહાળાતા હતાં।

Verse 55

उत्कण्ठया तुद्यमानाः खिद्यमाना तनूष्मणा / सिच्यमानाः श्रमजलैः शुच्यमानाश्च लज्जया

વિરહની ઉત્કંઠા તેમને ચુભતી હતી, દેહની ઉષ્માથી તેઓ ક્લેશ પામતા; શ્રમજળથી તેઓ સ્નિગ્ધ થતા, અને લજ્જાથી અંતર શুচિ થતું।

Verse 56

कुलं जातिं च शीलं च लज्जां च परिवारकम् / लोकाद्भयं बन्धुभयं परलोकभये तथा

કુળ, જાતિ અને શીલ; તેમજ રક્ષક સમી લજ્જા—લોકભય, બંધુભય અને પરલોકભય પણ।

Verse 57

मुञ्चन्त्यो हृदि याचन्त्यो भवन्ति हरिणीदृशः / अरण्ये पत्तने वापि देवालयमठेषु वा / यत्र कुत्रापि तिष्ठन्तं तं धावन्ति मृगीदृशः

હૃદયનો સંકોચ છોડીને, વિનયથી યાચના કરતી તેઓ હરિણી-નયના બની જાય છે—અરણ્યમાં, નગરમાં, દેવાલય કે મઠોમાં; તે જ્યાં ક્યાંય ઊભો રહે, ત્યાં મૃગી-દૃષ્ટિઓ દોડી જાય છે।

Verse 58

अत्याहतो यथैवांभोबिन्दुर्भ्रमति पुष्करे / तद्वद्भ्रमन्ति चित्तानि दर्शने तस्य सुभ्रुवाम्

જેમ સરોવરમાં ભારે આઘાતથી જળબિંદુ ભ્રમે છે, તેમ તેના દર્શને સुभ્રુઓનાં ચિત્તો પણ ભ્રમિત થાય છે।

Verse 59

विनीतानवनीतानां विद्रावणमहाफलम् / तं सेवन्ते समस्तानां विद्यानामपि पङ्क्तयः

વિનિતોની વિનયતા અને અવિનિતોના દમનનું મહાફળ આપનાર તેને સર્વ વિદ્યાઓની પંક્તિઓ પણ સેવાવે છે।

Verse 60

चन्द्रार्कमण्डलद्वन्द्वकुचमण्डलशोभिनी / त्रिलोके ललना तस्य दर्शनादनुरज्यति / अन्यासां तु वराकीणां वक्तव्यं किं तपोधन

ચંદ્ર-સૂર્યમંડળના દ્વંદ્વ સમાન સ્તનમંડળથી શોભિત એવી તે; તેના દર્શનમાત્રથી ત્રિલોકની સ્ત્રીઓ અનુરક્ત થાય છે. તો અન્ય દયનીય સ્ત્રીઓ વિષે શું કહેવું, હે તપોધન!

Verse 61

पत्तनेषु च वीथीषु चत्वरेषु वनेषु च / तत्कीर्तिघोषणा पुण्या सदा द्युसद्द्रुमायते

નગરોમાં, ગલીઓમાં, ચૌકમાં અને વનમાં પણ—તેની કીર્તિનું પુણ્યઘોષણ સદા સ્વર્ગીય વૃક્ષ સમું ફલે-ફૂલે છે।

Verse 62

तस्य दर्शनतः पाप जालं नश्यति पापिनाम् / तद्गुणा एव घोक्ष्यन्ते सर्वत्र कविपुङ्गवैः

તેના દર્શનથી પાપીઓનું પાપજાળ નાશ પામે છે; અને તેના ગુણો જ સર્વત્ર કવિશ્રેષ્ઠો દ્વારા ઘોષિત થાય છે।

Verse 63

भिन्नैर्वर्णैरायुधैश्च भिन्नैर्वाहनभूषणैः / ये ध्यायन्ति महादेवीं तास्ताः सिद्धीर्भञ्जति ते

ભિન્ન ભિન્ન વર્ણો, શસ્ત્રો તથા વિવિધ વાહન-ભૂષણો સાથે જે મહાદેવીનું ધ્યાન કરે છે, તેમને તે તેવી તેવી સિદ્ધિઓ અર્પે છે।

Verse 64

मनोरादिमखण्डस्तु कुन्देन्दुधवलद्युतिः / अहश्चक्रे ज्वलज्ज्वालश्चिन्तनीयस्तु मूलके

મનોરાદિ નામનો ખંડ કુંદફૂલ અને ચંદ્ર સમ ધવળ તેજવાળો છે. અહશ્ચક્રમાં તે જ્વલંત જ્વાલારૂપે રહી મૂળાધારમાં ચિંતનયોગ્ય કહેવાયો છે.

Verse 65

इन्द्रगोपक संकाशो द्वितीयो मनुखण्डकः / नीभालनीये ऽहश्चक्रे आबालान्तज्वलच्छिखः

બીજો મનુખંડક ઇન્દ્રગોપક (લાલ કીટ) સમાન વર્ણનો છે. અહશ્ચક્રમાં તે દર્શનીય છે અને આરંભથી અંત સુધી જ્વલંત શિખા સમ પ્રગટે છે.

Verse 66

अथ बालादिपद्मस्थद्विदलांबुजकोटरे / नीभालनीयस्तार्तीयखण्डो दुरितखण्डकः

પછી બાલાદિ પદ્મસ્થ દ્વિદલ કમળના કોઠરમાં તૃતીય ખંડ—દુરિતખંડક—દર્શનીય કહેવાયો છે.

Verse 67

मुक्ता ध्येया शशिजोत्स्ना धवलाकृतिरंबिका / रक्तसंध्यकरोचिः स्याद्वशीकरणकर्मणि

અંબિકાનું ધ્યાન મોતી સમ, ચંદ્રજ્યોત્સ્ના સમ ધવળ આકૃતિમાં કરવું. વશીકરણ કર્મમાં તે રક્તસંધ્યા સમ કાંતિ ધરાવે છે.

Verse 68

सर्वसंपत्तिलाभे तु श्यामलाङ्गी विचिन्त्यते / नीला च मूकीकरणे पीता स्तंभनकर्मणि

સર્વ સંપત્તિ-લાભ માટે શ્યામલાંગીનું ચિંતન કરાય છે. મૂકીકરણમાં તે નીલવર્ણા અને સ્તંભન કર્મમાં પીતવર્ણા માનવામાં આવે છે.

Verse 69

कवित्वे विशदाकारा स्फटिकोपलनिर्मला / धनलाभे सुवर्णाभा चिन्त्यते ललितांबिका

કવિત્વમાં તે સ્ફટિકમણિ જેવી નિર્મળ અને સ્પષ્ટાકાર છે; ધનલાભમાં સુવર્ણ જેવી કાંતિ ધરાવે છે—એવી લલિતાંબિકાનું ચિંતન કરાય છે।

Verse 70

आमूलमाब्रह्मबिलं ज्वलन्माणिक्यदीपवत् / ये ध्यायन्ति महापुञ्जं ते स्युः संसिद्धसिद्धयः

મૂલાધારથી બ્રહ્મરંધ્ર સુધી જ્વલંત માણિક્યદીપ સમાન તે મહાપુંજનું જે ધ્યાન કરે છે, તે પૂર્ણસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલા સિદ્ધ બને છે।

Verse 71

एवं बहुप्रकारेण ध्यानभेदेन कुम्भज / निभालयन्तः श्रीदेवीं भजन्ति महतीं श्रियम् / प्राप्यते सद्भिरेवैषा नासद्भिस्तु कदाचन

હે કુંભજ! આ રીતે અનેક પ્રકારના ધ્યાનભેદથી શ્રીદેવીનું દર્શન કરીને ભક્તો મહાન શ્રી-સમૃદ્ધિનું ભજન કરે છે. આ દેવી માત્ર સદ્જનોને જ પ્રાપ્ત થાય છે; અસદ્જનોને કદી નહીં।

Verse 72

यैस्तु तप्तं तपस्तीव्रं तैरेवात्मनि ध्यायते / तस्य नो पश्चिमं जन्म स्वयं यो वा न शङ्करः / न तेन लभ्यते विद्या ललिता परमेश्वरी

જેઓએ તીવ્ર તપ કર્યું છે, તેઓ જ પોતાના આત્મામાં તેનું ધ્યાન કરી શકે છે. જે સ્વયં શંકર નથી, તેના માટે આ અંતિમ જન્મ નથી; તેને લલિતા પરમેશ્વરીની વિદ્યા પ્રાપ્ત થતી નથી।

Verse 73

वंशे तु यस्य कस्यापि भवेदेष मनुर्यदि / तद्वंश्याः सर्व एव स्युर्मुक्तास्तृप्ता न संशयः

જો કોઈના પણ વંશમાં આ મનુ જન્મે, તો તે વંશના સર્વે લોકો મુક્ત અને તૃપ્ત થાય—એમાં સંશય નથી।

Verse 74

गुप्ताद्गुप्ततरैवैषा सर्वशास्त्रेषु निश्चिता / वेदाः समस्तशास्त्राणि स्तुवन्ति ललितेश्वरीम्

આ વિદ્યા ગુપ્તથી પણ અતિ ગુપ્ત છે અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિશ્ચિતરૂપે સ્થાપિત છે. વેદો તથા સર્વ શાસ્ત્રો લલિતેશ્વરીની સ્તુતિ કરે છે.

Verse 75

परमात्मेयमेव स्यादियमेव परा गतिः / इयमेव महत्तीर्थमियमेव महत्फलम्

આ જ પરમાત્મા છે, આ જ પરમ ગતિ છે. આ જ મહાતીર્થ છે અને આ જ મહાફળ છે.

Verse 76

इमां गायन्ति मुनयो ध्यायन्ति सनकादयः / अर्चन्तीमां सुरश्रेष्ठा ब्रह्माद्याः पञ्चसिद्धिदाम्

મુનિઓ તેનો ગાન કરે છે, સનકાદિ તેનો ધ્યાન કરે છે. બ્રહ્મા આદિ શ્રેષ્ઠ દેવો, પંચસિદ્ધિ આપનારી આ દેવીની અર્ચના કરે છે.

Verse 77

न प्राप्यते कुचारित्रैः कुत्सितैः कुटिलाशयैः / दैवबाह्यैर्वृथातर्कैर्वृथा विभ्रान्त बुद्धिभिः

કુચારિત્ર, કૂત્સિત અને કૂટિલ આશયવાળાઓને તે પ્રાપ્ત થતી નથી. જે દૈવભાવથી વિમુખ, વ્યર્થ તર્કમાં રત અને ભ્રાંત બુદ્ધિવાળા છે—તેમને પણ તે મળતી નથી.

Verse 78

नष्टैरशीलैरुच्छिष्टैः कुलभ्रष्टैश्च निष्ठुरैः / दर्शनद्वेषिभिः पापशीलैराचारनिन्दकैः

નષ્ટ, અશીલ, ઉચ્છિષ્ટભોજી, કુલભ્રષ્ટ અને નિષ્ઠુર; તેમજ દર્શનદ્વેષી, પાપશીલ અને આચારનિંદક—આવા લોકોથી તે પ્રાપ્ત થતી નથી.

Verse 79

उद्धतैरुद्धतालापैर्दांभिकैरतिमानिभिः / एतादृशानां मर्त्यानां देवानां चातिदुर्लभा

ઉદ્ધત વાણીવાળા, દંભી અને અતિમાનિ એવા મનુષ્યોને તથા દેવતાઓને પણ તે (અનુગ્રહ/સિદ્ધિ) અત્યંત દુર્લભ છે.

Verse 80

देवतानां च पूज्यत्वमस्याः प्रोक्तं घटोद्भव / भण्डासुर वधायैषा प्रादुर्भूता चिदग्नितः

હે ઘટોદ્ભવ! દેવતાઓ દ્વારા પણ આ દેવીની પૂજ્યતા કહેવાઈ છે; ભંડાસુરના વધ માટે આ દેવી ચિદગ્નિમાંથી પ્રાદુર્ભૂત થઈ.

Verse 81

महात्रिपुरसुन्दर्या सूर्तिस्तेजोविजृंभिता / कामाक्षीति विधात्रा तु प्रस्तुता ललितेश्वरी

મહાત્રિપુરસુંદરીની સ્ફૂર્તિ તેજથી વિસ્તરી; વિધાતાએ તેણીને ‘કામાક્ષી’ તથા ‘લલિતેશ્વરી’ નામે પ્રતિષ્ઠિત કરી.

Verse 82

ध्यायतः परया भक्त्या तां परां ललितांबिकाम् / सदाशिवस्य मनसो लालनाल्ललिताभिधा

પરમ ભક્તિથી તે પરા લલિતાંબિકાનું ધ્યાન કરનાર માટે; સદાશિવના મનના લાલનથી જ તેણીનું નામ ‘લલિતા’ થયું છે.

Verse 83

यद्यत्कृतवती कृत्यं तत्सर्वं विनिवेदितम् / पूजाविधानमखिलं शास्त्रोक्तेनैव वर्त्मना / खण्डान्तरे वदिष्यामि तद्विलासं महाद्भुतम्

તેણીએ જે જે કર્તવ્ય કર્યું તે બધું અર્પિત થયું છે; પૂજાવિધાન પણ સંપૂર્ણ શાસ્ત્રોક્ત માર્ગે જ છે. આગળના ખંડમાં હું તેના મહા અદ્ભુત વિલાસનું વર્ણન કરીશ.