Adhyaya 23

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दुर्मदकुरण्डवधो नाम द्वाविंशो ऽध्यायः अथाश्वरूढया क्षिप्ते कुरण्डे भण्डदानवः / कुटिलाक्षमिदं प्रोचे पुनरेव युयुत्सया

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘દુર્મદ-કુરંડવધ’ નામે બાવીસમો અધ્યાય. ત્યારબાદ અશ્વારૂઢા દ્વારા કુરંડ ક્ષિપ્ત થતાં, ભંડ દાનવે ફરી યુદ્ધેચ્છાથી કુટિલાક્ષને આ વચન કહ્યું.

Verse 2

स्वप्ने ऽपि यन्न संभाव्यं यन्न श्रुतमितः पुरा / यच्च नो शङ्कितं चित्ते तदेतत्कष्टमागतम्

જે સ્વપ્નમાં પણ સંભવ ન હતું, જે પહેલાં કદી સાંભળ્યું ન હતું, અને જેનો મનમાં શંકા પણ ન હતી—એ જ આ ભારે કષ્ટ આવી પડ્યું છે.

Verse 3

कुरण्डदुर्मदौ सत्त्वशालिनौ भ्रातरौ हितौ / दुष्टदास्याः प्रभावो ऽयं मायाविन्या महत्तरः

કુરંડ અને દુર્મદ—બન્ને સત્ત્વશાળી, હિતકારી ભાઈઓ હતા; પરંતુ તે દુષ્ટ દાસી માયાવિનીનો આ પ્રભાવ અત્યંત મહાન છે.

Verse 4

इतः परं करङ्कादीन्पञ्चसेनाधिनायकान् / शतमक्षौहिणीनां च प्रस्थापय रणाङ्गणे

હવે કરંક આદિ પાંચ સેનાધિનાયકોને તથા સો અક્ષૌહિણી સેનાઓને પણ રણાંગણે પ્રસ્થાપિત કર।

Verse 5

ते युद्धदुर्मदाः शूराः संग्रामेषु तनुत्यजः / सर्वथैव विजेष्यन्ते दुर्विदग्धविलासिनीम्

યુદ્ધમદથી ઉન્મત્ત તે શૂરવીરો, સમરમાં દેહ ત્યાગવા તત્પર, સર્વ રીતે તે દુષ્ટ-ચતુર વિલાસિનીને નિશ્ચયે જીતશે.

Verse 6

इति भण्डवचः श्रुत्वा भृशं चत्वरयान्वितः / कुटिलाक्षः करङ्कादीनाजुहाव चमूपतीन्

આ રીતે ભંડના વચન સાંભળી, અત્યંત ક્રોધથી ભરાઈ, કુટિલાક્ષે કરંક વગેરે સેનાપતિઓને બોલાવ્યા.

Verse 7

ते स्वामिनं नमस्कृत्य कुटिलाक्षेण देशिताः / अग्नौ प्रविष्णव इव क्रोधान्धा निर्ययुः पुरात्

તેઓ સ્વામીને નમસ્કાર કરીને, કુટિલાક્ષના આદેશથી, ક્રોધથી અંધ બની, જાણે અગ્નિમાં પ્રવેશતા હોય તેમ, નગરમાંથી બહાર નીકળી ગયા.

Verse 8

तेषां प्रयाणनिःसाणरणितं भृशदुःसहम् / आकर्ण्य दिग्गजास्तूर्णं शीर्णकर्णा जुघूर्णिरे

તેમના પ્રસ્થાનના નગારાંનો ગર્જન અતિ અસહ્ય હતો; તે સાંભળી દિગ્ગજો તરત જ, જાણે કાન ફાટી ગયા હોય તેમ, વ્યાકુળ થઈ ફરવા લાગ્યા.

Verse 9

शतमक्षौहिणीनां च प्राचलत्केतुमालकम् / उत्तरङ्गतुरङ्गादि बभौ मत्तमतङ्गजम्

સો અક્ષૌહિણી સેનાઓનું કેતુમાલક આગળ વધ્યું; ઉત્તર પંક્તિમાં અશ્વાદિ અને મત્ત ગજરાજ શોભતા હતા.

Verse 10

ह्रेषमाणहयाकीर्णं क्रन्दद्भटकुलोद्भवम् / बृंहमाणगजं गर्जद्रथयक्रं चचाल तत्

હ્રેષમાન અશ્વોથી છલકાતું, ક્રંદન કરતા ભટસમૂહથી ઉદ્ભવતું, બૃંહમાન ગજ અને ગર્જતા રથચક્રોથી તે દળ કંપી ઊઠ્યું।

Verse 11

चक्रनेमिहतक्षोणीरेणुक्षपितरोचिषा / बभूवे तुहिनासारच्छन्नेनेव विवस्वता

રથચક્રની નેમીઓથી ઘાયલ ધરતીની ધૂળે સૂર્યની તેજસ્વિતા ઢાંકી દીધી; જાણે વિવસ્વાન હિમવર્ષાથી આવૃત થયો હોય।

Verse 12

धूलीमयमिवाशेषमभवद्विश्वमण्डलम् / क्वचिच्छब्दमयं चैव निःसाणकठिनस्वनैः

સમગ્ર વિશ્વમંડળ ધૂળિમય બની ગયું; અને ક્યાંક ક્યાંક નિઃસાણોના કઠોર નાદથી તે શબ્દમય પણ થયું।

Verse 13

उद्भूतैर्धूलिकाजालैराक्रान्ता दैत्यसैनिकाः / इयत्तयातः सेनायाः संख्यापि परिभाविता

ઉઠેલા ધૂળિના જાળોથી દૈત્યસેનાઓ આવૃત થઈ ગઈ; સેનાની ‘કેટલી’ સંખ્યા છે—એ ગણતરી પણ જાણે ઢંકાઈ ગઈ।

Verse 14

ध्वजा बहुविधाकारा मीनव्यालादिचित्रिताः / प्रचेलुर्धूलिकाजाले मत्स्या इव महोदधौ

બહુવિધ આકારવાળી, મીન-વ્યાલ આદિ ચિત્રોથી શોભિત ધ્વજાઓ ધૂળિના જાળમાં મહોદધિમાં માછલીઓ જેમ લહેરાવા લાગી।

Verse 15

तानापतत आलोक्य ललितासैनिकं प्रति / वित्रेसुरमराः सर्वे शक्तीनां भङ्गशङ्कया

તેમને લલિતાની સેનાની તરફ ધસી આવતાં જોઈ, શક્તિઓનો ભંગ થશે એવી શંકાથી સર્વ દેવો ભયભીત થયા।

Verse 16

ते करङ्कमुखाः पञ्च सेनापतय उद्धताः / सर्पिणीं नाम समरे मायां चक्रुर्महीयसीम्

તે કરંકમુખ નામના પાંચ ઉદ્ધત સેનાપતિઓએ સમરમાં ‘સર્પિણી’ નામની મહામાયા રચી।

Verse 17

तैः समुत्पतिता दुष्टा सर्पिणी रमशांबरी / धूम्रवर्णा च धूम्रोष्ठी धूम्रवर्मपयोधरा

તેમણે ઉત્પન્ન કરેલી તે દુષ્ટા સર્પિણી ‘રમશાંબરી’—ધૂમ્રવર્ણા, ધૂમ્રોષ્ઠી અને ધૂમ્રવર્મ-પયોધરાવાળી હતી।

Verse 18

महोदधिरिवात्यन्तं गंभीरकुहरोदरी / पुरश्चचाल शक्तीनान्त्रासयन्ती मनो रणे

મહાસાગર સમી અત્યંત ગંભીર ગુહાસમાન ઉદરવાળી તે, રণে શક્તિઓના મનને ભયભીત કરતી આગળ વધી।

Verse 19

कद्रूरिवापरा दुष्टा बहुसर्पविभूषणा / सर्पाणामुद्भवस्थानं मायामयशरीरिणाम्

તે બીજી કદ્રૂ જેવી દુષ્ટા, અનેક સર્પોથી વિભૂષિત; માયામય શરીરવાળા સર્પોનું ઉદ્ભવસ્થાન હતી।

Verse 20

सेनापतीनां नासीरे वेल्लयन्तीमहीतले / वेल्लितं बहुधा चक्रे घोरारावविराविणी

સેનાપતિઓના શિબિરમાં તે ઘોર ગર્જના કરતી ધરતી પર લહેરાતી ફરી; તેણે અનેક રીતે બધાને વ્યાકુળ કર્યા।

Verse 21

तथैव मायया पूर्वं ते ऽसुरेद्रा व्यजीजयन् / करङ्काद्या दुरात्मानः पञ्चपञ्चत्त्वकामुकाः

એ જ રીતે પહેલાં માયાના બળથી તે અસુરેન્દ્રોએ વિજય મેળવ્યો; કરંક વગેરે દુષ્ટાત્માઓ પંચ-પંચ તત્ત્વભોગમાં લાલચી હતા।

Verse 22

अथ प्रववृते युद्धं शक्तीनाममरद्रुहाम् / अन्योन्यवीरभाषाभिः प्रोत्साहितघनक्रुधाम्

પછી દેવદ્રોહી શક્તિઓનું યુદ્ધ શરૂ થયું; પરસ્પર વીરવચનો વડે પ્રોત્સાહિત થઈ તેઓ ઘન ક્રોધથી ઉદ્ભવ્યા।

Verse 23

अत्यन्तसंकुलतया न विज्ञातपरस्पराः / शक्तयो दानवश्चैव प्रजहुः शस्त्रपाणयः

અતિશય ગૂંચવણને કારણે તેઓ પરસ્પર ઓળખી ન શક્યા; શસ્ત્રધારી શક્તિઓ અને દાનવો એકબીજા પર તૂટી પડ્યા।

Verse 24

अन्योन्यशस्त्रसंघट्टसमुत्थितहुताशने / प्रवृत्तविशिखस्रोतःप्रच्छन्नहरिदन्तरे

પરસ્પર શસ્ત્રોના અથડામણથી અગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો; બાણોના પ્રવાહો વહેતા દિશાઓ વચ્ચેનું અંતર ઢાંકી દીધું।

Verse 25

बहुरक्तनदीपूरह्रियमाणमतङ्गजे / मांसकर्दमनिर्मग्ननिष्पन्दरथमण्डले

ઘણી રક્તનદીઓના પૂરથી વહેતા ગજરાજ સમાન, માંસ-કાદવમાં ડૂબેલું તે રથમંડળ નિષ્પંદ બની રહ્યું।

Verse 26

विकीर्णकेशशैवालविलसद्रक्तनिर्झरे / अतिनिष्ठुरविध्वंसि सिंहनादभयङ्करे

વિખેરાયેલા વાળ સમાન શૈવાલથી ઢંકાયેલું, રક્ત-નિર્ઝરોથી ઝળહળતું, અતિ નિષ્ઠુર વિધ્વંસક અને સિંહનાદ સમ ભયંકર હતું।

Verse 27

रजो ऽन्धकारतु मुले राक्षसीतृप्तिदायिनि / शस्त्रीशरणिविच्छिन्नदैत्यकण्ठोत्थितासृजि

ધૂળ અને અંધકારના ઘોર તુમુલમાં, રાક્ષસીઓને તૃપ્તિ આપનારું, શસ્ત્રપ્રહારથી છિન્ન થયેલા દૈત્યકંઠોમાંથી ઉછળેલા રક્તથી મેદાન ભરાઈ ગયું।

Verse 28

प्रवृत्ते घोरसंग्रामे शक्तीनां च सुरद्विषाम् / अथस्वबलमादाय पञ्चभिः प्रेरिता सती / सर्पिणी बहुधा सर्पान्विससर्ज शरीरतः

શક્તિઓ અને સુરદ્વેષીઓનો ઘોર સંગ્રામ પ્રવર્તતાં, પાંચથી પ્રેરિત તે સતી પોતાનું બળ ધારણ કરી, સર્પિણી બની પોતાના શરીરમાંથી અનેક સર્પોને છોડવા લાગી।

Verse 29

तक्षकर्केटकसमा वासुकिप्रमुखत्विषः / नानाविधवपुर्वर्णा नानादृष्टिभयङ्कराः

તેઓ તક્ષક અને કર્કોટક સમાન, વાસુકિ-પ્રમુખ નાગોની કાંતિ ધરાવનાર, નાનાવિધ દેહવર્ણવાળા અને નાનાદૃષ્ટિથી ભયંકર હતા।

Verse 30

नानाविधविषज्वालानिर्दग्धभुवनत्रयाः / दारदं वत्सनाभं च कालकूटमथापरम्

નાનાવિધ વિષજ્વાળાઓથી જેમણે ત્રિભુવન દગ્ધ કર્યું—તે દારદ, વત્સનાભ અને પછી બીજું કાલકૂટ નામનું વિષ હતું।

Verse 31

सौराष्ट्रं च विषं घोरं ब्रह्मपुत्रमथापरम् / प्रतिपन्नं शौक्लिकेयमन्यान्यपि विषाणि च

સૌરાષ્ટ્ર નામનું ઘોર વિષ, પછી બ્રહ્મપુત્ર નામનું બીજું; શૌક્લિકેય તરીકે ઓળખાતું વિષ અને અન્ય અનેક વિષો પણ પ્રગટ થયા।

Verse 32

व्यालैः स्वकीयवदनैर्विलोलरसनाद्वयैः / विकिरन्तः शक्तिसैन्ये विसम्रुः सर्पिणीतनोः

પોતપોતાના મુખોથી, બે ચંચળ જીભવાળા તે વ્યાલો શક્તિ-સૈન્ય પર વિષ છાંટતા છાંટતા સર્પિણીના દેહમાંથી વ્યાપી ગયા।

Verse 33

धूम्रवर्णा द्विवदना सर्पा अतिभयङ्कराः / सर्पिण्या नयनद्वन्द्वा दुत्थिताः क्रोधदीपिताः

ધૂમ્રવર્ણ, દ્વિમુખ, અતિભયંકર સર્પો—સર્પિણીની બે આંખોમાંથી ઉઠી આવ્યા, ક્રોધથી પ્રજ્વલિત।

Verse 34

पीतवर्णास्त्रिफणका दंष्ट्राभिर्विकटाननाः / सर्पिण्याः कर्णकुहरादुत्थिताः सर्पकोटयः

પીળા વર્ણના, ત્રિફણવાળા, દંષ્ટ્રાઓથી વિકરાળ મુખવાળા—સર્પિણીના કાનના ગુહામાંથી સર્પોના કરોડો સમૂહ ઉઠ્યા।

Verse 35

अग्रेपुच्छे च वदनं धारयन्तः फणान्वितम् / आस्यादा नीलवपुषः सर्पिण्याः फणिनो ऽभवन्

અગ્ર-પુચ્છે ફણયુક્ત મુખ ધારણ કરતાં, નીલવર્ણી સર્પિણીના મુખમાંથી અનેક ફણિધર નાગ પ્રગટ થયા।

Verse 36

अन्यैश्च बलवर्णाश्च चतुर्वक्त्राश्चतुष्पदाः / नासिकाविवरात्तस्या उद्गता उग्ररोचिषः

અને અન્ય બળવાન, વિવિધ વર્ણવાળા, ચાર મુખ અને ચાર પગવાળા પ્રાણી તેના નાસિકાવિવરથી ઉગ્ર તેજ સાથે બહાર નીકળ્યા।

Verse 37

लंबमानमहाचर्मावृत्तस्थूलपयोधरात् / नाभिकुण्डाच्च बहवो रक्तवर्णा भयानकाः

લટકતા મહાચર્મથી ઢંકાયેલા સ્થૂલ સ્તનભાગમાંથી તથા નાભિકુંડમાંથી પણ અનેક રક્તવર્ણ, ભયાનક પ્રાણી પ્રગટ થયા।

Verse 38

हलाहलं वहन्तश्च प्रोत्थिताः पन्नगाधिपाः / विदशन्तः शक्तिसेनां दहन्तो विषवह्निभिः

હલાહલ વિષ વહન કરતાં પન્નગાધિપતિઓ પ્રોત્થિત થયા; તેઓ શક્તિસેનાને દંશ કરતા અને વિષાગ્નિથી દહન કરતા હતા।

Verse 39

बध्नन्तो भोगपाशैश्च निघ्नन्तः फणमण्डलैः / अत्यन्तमाकुलां चक्रुर्ललितेशीचमूममी

તેઓ ભોગપાશોથી બાંધતા અને ફણમંડળોથી પ્રહાર કરતા, લલિતેશીની તે સેનાને અત્યંત વ્યાકુળ કરી નાખી।

Verse 40

खण्ड्यमाना अपि मुहुः शक्तीनां शस्त्रकोटिभिः

શક્તિઓના કરોડો શસ્ત્રોથી વારંવાર ખંડિત થવા છતાં તેઓ અડગ રહ્યા।

Verse 41

उपर्युपरि वर्धन्ते सपिण्डप्रविसर्पिणः / नश्यन्ति बहवः सर्पा जायन्ते चापरे पुनः

તેઓ પિંડોમાં પ્રવેશી ઉપર ઉપર વધતા જાય છે; ઘણા સર્પો નાશ પામે છે અને ફરી બીજા સર્પો જન્મે છે।

Verse 42

एकस्य नाशसमये बहवो ऽन्ये समुत्थिताः / मूलभूता यतो दुष्टा सर्पिणी न विनश्यति

એકના નાશ સમયે અનેક બીજા ઊભા થાય છે; કારણ કે મૂળરૂપે તે દુષ્ટા સર્પિણી નાશ પામતી નથી।

Verse 43

अतस्तत्कृतसर्पाणां नाशे सर्पान्तरोद्भवः / ततश्चशक्तिसैन्यानां शरीराणि विषानलैः

અતએવ તેમના રચેલા સર્પો નાશ પામતાં જ બીજા સર્પો ઉદ્ભવે છે; ત્યારબાદ શક્તિસૈન્યોનાં શરીરો વિષાગ્નિથી દહન થવા લાગ્યાં।

Verse 44

दह्यमानानि दुःखेन विप्लुतान्यभवन्रणे / किङ्कर्तव्यविमूढेषु शक्तिचक्रेषु भोगिभिः

રણમાં દુઃખથી દહન પામતાં શરીરો વ્યાકુળ બન્યાં; ભોગીઓ (સર્પો)એ શક્તિચક્રોને કર્તવ્યવિમૂઢ કરી દીધાં।

Verse 45

पराक्रमं बहुविधं चक्रुस्ते पञ्च दानवाः / करीन्द्री गर्दभशतैर्युक्तं स्यन्दनमास्थितः

તે પાંચ દાનવોએ અનેક પ્રકારનું પરાક્રમ કર્યું. હાથીણીઓ અને સો ગધેડાં જોડાયેલા રથ પર તે આરુઢ થયો.

Verse 46

चक्रेण तीक्ष्णधारेण शक्तिसेनाममर्दयत् / वज्रदन्ताभिधश्चान्यो भण्डदैत्यचमूपतिः

તીક્ષ્ણ ધારવાળા ચક્રથી તેણે શક્તિ-સેનાને દબાવી નાશ કરી. અને બીજો ‘વજ્રદંત’ નામે ભંડ દૈત્યોનો સેનાપતિ હતો.

Verse 47

वज्रबाणाभिघातेन होष्ट्रतो हि रणं व्यधात् / अथ वज्रमुखश्चैव चक्रिवन्तं महत्तरम्

વજ્રબાણના પ્રહારથી તેણે રણભૂમિમાં ઘોર યુદ્ધ મચાવ્યું. ત્યારબાદ વજ્રમુખ પણ તે મહાન ચક્રધારી પર તૂટી પડ્યો.

Verse 48

आरुह्य कुन्तधाराभिः शक्तिचक्रममर्दयत् / वज्रदन्ताभिधानो ऽन्यश्चमूनामधिपो बली

કુંતધારાઓ પર ચઢીને તેણે શક્તિચક્રને દબાવી દીધું. અને બીજો ‘વજ્રદંત’ નામે બળવાન સેનાઓનો અધિપતિ હતો.

Verse 49

गृध्रयुग्मरथारूढः प्रजहार शिलीमुखैः / तैः सेनापतिभिर्दुष्टैः प्रोत्साहितमथाहवे

ગૃધ્રયુગ્મથી જોડાયેલા રથ પર આરુઢ થઈ તેણે શિલીમુખ બાણોથી પ્રહાર કર્યો. પછી તે દુષ્ટ સેનાપતિઓએ તેને યુદ્ધમાં વધુ ઉશ્કેર્યો.

Verse 50

शतमक्षौहिणीनां च निपपातैकहेलया / सर्पिणी च दुराचारा बहुमायापरिग्रहा

એક જ રમતમાં શત અક્ષૌહિણી સેનાઓ ધરાશાયી થઈ પડી; તે સર્પિણી દુર્વર્તની હતી અને અનેક માયાઓનો આશ્રય ધરાવતી હતી.

Verse 51

क्षणेक्षणे कोटिसंख्यान्विससर्ज फणाधरान् / तथा विकलितं सैन्यमवलोक्य रुषाकुला

ક્ષણક્ષણમાં તેણે કરોડોની સંખ્યામાં ફણાધરોને છોડ્યા; અને એમ વિખેરાયેલું સૈન્ય જોઈ તે ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ.

Verse 52

नकुली गरुडारूढा सा पपात रणाजिरे / प्रतप्तकनकप्रख्या ललितातालुसम्भवा

ગરુડ પર આરૂઢ નકુલી રણભૂમિમાં ઉતરી પડી; તે તપ્ત સોનાની જેમ તેજસ્વી, કોમળ તાલુમાંથી ઉપજેલી મધુર વાણી જેવી હતી.

Verse 53

समस्तवाङ्मयाकारा दन्तैर्वज्रमयैर्युता / सर्पिण्यभिमुखं तत्र विससर्ज निजं बलम्

સમસ્ત વાઙ્મય સ્વરૂપા, વજ્રસમાન દાંતોથી યુક્ત તેણીએ ત્યાં સર્પિણી સામે પોતાનું બળ પ્રક્ષેપિત કર્યું.

Verse 54

तयाधिष्ठिततुङ्गांसः पक्षविक्षिप्तभूधरः / गरुडः प्राचलद्युद्धे सुमेरुरिव जङ्गमः

તેણી અધિષ્ઠિત થતાં ગરુડના ઊંચા ખભા દૃઢ થયા; પાંખોના ઝાટકાથી પર્વતો વિખેરાયા, અને તે યુદ્ધમાં આગળ વધ્યો—જાણે ચલિત સુમેરુ.

Verse 55

सर्पिणीमायया जातान्सर्पान्दृष्ट्वा भयानकान् / क्रोधरक्तेक्षणं व्यात्तं नकुली विदधे मुखम्

સર્પિણીની માયાથી ઉત્પન્ન થયેલા ભયંકર સર્પોને જોઈ નકુલી દેવીએ ક્રોધથી રક્તવર્ણ નેત્ર કરીને મુખ વિસ્તાર્યું।

Verse 56

अथ श्रीनकुलीदेव्या द्वात्रिंशद्दन्तकोटयः / द्वात्रिंशत्कोटयो जाता नकुलाः कनकप्रभाः

પછી શ્રી નકુલી દેવીના બત્રીસ કરોડ દાંતમાંથી બત્રીસ કરોડ કનકપ્રભા નકુલો ઉત્પન્ન થયા।

Verse 57

इतस्ततः खण्डयन्तः सर्पिणीसर्पमण्डलम् / निजदंष्ट्राविमर्देन नाशयन्तश्च तद्विषम् / व्यभ्रमन्समरे घोरे विषघ्नाः स्वर्णबभ्रवः

તે સ્વર્ણવર્ણ બભ્રુ નકુલો ઘોર સમરમાં ઇતસ્તતઃ ફરીને સર્પિણીના સર્પમંડળને ખંડિત કરવા લાગ્યા અને પોતાની દંષ્ટ્રાના ઘર્ષણથી તેમનું વિષ પણ નાશ કરવા લાગ્યા।

Verse 58

उत्कर्णाः क्रोध सम्पर्काद्धूनिताशेषलोमकाः / उत्फुल्ला नकुला व्यात्तवदना व्यदशन्नहीन्

ક્રોધના સ્પર્શથી તેમના કાન ઊભા થયા, સર્વ રોમ કંપ્યા; ફૂલીને, મુખ વિસ્તારી નકુલોએ સર્પોને દંશ્યા।

Verse 59

एकैकमायासर्पस्य बभ्रुरेकैक उद्गतः / तीक्ष्णदन्तनिपातेन खण्डयामास विग्रहम्

માયાસર્પના દરેક એક સામે એક-એક બભ્રુ નકુલ ઊભો થયો અને તીક્ષ્ણ દાંતના પ્રહારથી તેના દેહને ખંડિત કર્યો।

Verse 60

भोगिभोगसृतै रक्तैः सृक्किणी शोणतां गते / लिहन्तो नकुला जिह्वापल्लवैः पुप्लुवुर्मृधे

સર્પોના ભોગમાંથી વહેતા રક્તથી તેમના ગાલ લાલ થઈ ગયા; યુદ્ધમાં નકુલો જીભના પલ્લવોથી ચાટી ચાટી ઉછળી ઉછળી લડ્યા।

Verse 61

नकुलैर्दश्यमानानामत्यन्तचटुलं वपुः / मुहुः कुण्डलितैर्भोगैः पन्नगानां व्यचेष्टत

નકુલો દ્વારા દંશાતા સર્પોના દેહ અત્યંત ચંચળ બન્યા; તેઓ વારંવાર કુંડળિત ભોગોથી વળી વળી તડફડ્યા।

Verse 62

नकुलावलिदष्टानां नष्टासूनां फणाभृताम् / फणाभरसमुत्कीर्णा मणयो व्यरुचन्रणे

નકુલોની ટોળીએ દંશ કરી પ્રાણહીન કરેલા ફણિધરોના ફણ-ભારમાંથી ઉછળી નીકળેલા મણિઓ રણમાં ઝગમગ્યા।

Verse 63

नकुलाघातसंशीर्णफणाचक्रैर्विनिर्गतैः / फणयस्तन्महाद्रोहवह्विज्वाला इवाबभुः

નકુલોના ઘાતથી ચીરાઈ ગયેલા ફણચક્રોમાંથી બહાર નીકળેલા ફણો જાણે તે મહાદ્વેષની અગ્નિજ્વાળાઓ હોય તેમ દેખાયા।

Verse 64

एवंप्रकारतो बभ्रुमण्डलैरवखण्डिते / मायामये सर्पजाले सर्पिणी कोपमादधे

આ રીતે બભ્રુ-નકુલમંડળોથી ખંડિત થયેલા તે માયામય સર્પજાળને જોઈ સર્પિણીએ ક્રોધ ધારણ કર્યો।

Verse 65

तया सह महद्युद्धं कृत्वा सा नकुलेश्वरी / गारुडास्त्रमतिक्रूरं समाधत्त शिलीमुखे

તેણી સાથે મહાયુદ્ધ કરીને તે નકુલેશ્વરીએ શિલીમુખ બાણ પર અતિ ક્રૂર ગારુડાસ્ત્રનું સંધાન કર્યું।

Verse 66

तद्गारुडास्त्रमुद्दामज्वालादीपितदिङ्मुखम् / प्रविश्य सर्पिणीदेहं सर्पमायां व्यशोषयत्

તે ગારુડાસ્ત્ર ઉગ્ર જ્વાળાઓથી દિશાઓને પ્રકાશિત કરતું સર્પિણીના દેહમાં પ્રવેશ્યું અને સર્પમાયાને શોષી નાખી।

Verse 67

मायाशक्तोर्विनाशेन सर्पिणी विलयं गता / क्रोधं च तद्विनाशेन प्राप्ताः पञ्च चमूवराः

માયાશક્તિના વિનાશથી સર્પિણી લય પામી; અને તેના નાશથી પાંચેય શ્રેષ્ઠ સેનાપતિઓ ક્રોધિત થયા।

Verse 68

यद्बलेन सुरान्सर्वान्सेनान्यस्ते ऽवमेनिरे / सा सर्पिणी कथाशेषं नीता नकुलवीर्यतः

જેના બળથી તે સેનાનાયકો સર્વ દેવતાઓને તુચ્છ માનતા હતા, તે સર્પિણી નકુલના પરાક્રમે કથાશેષ બની ગઈ।

Verse 69

अतःस्वबलनाशेन भृशं क्रुद्धाश्चमूचराः / एकोद्यमेन शस्त्रौघैर्नकुलीं तामवाकिरन्

અતએવ પોતાના બળના નાશથી તેઓ અત્યંત ક્રોધિત થયા અને એકસાથે ઉદ્યત થઈ શસ્ત્રવર્ષાથી તે નકુલીને ઢાંકી દીધી।

Verse 70

एकैव सा तार्क्ष्यरथा पञ्चभिः पृतनेश्वरी / लघुहस्ततया युद्धे चक्रे वै शस्त्रवर्षिणी

તે એકલી જ ગરુડ-રથ પર આરુઢ થઈ, પાંચેય સેનાધીશો સામે યુદ્ધમાં ચપળ હસ્તકૌશલ્યથી શસ્ત્રવર્ષા વરસાવવા લાગી.

Verse 71

पट्टिशैर्मुसलैश्चैव भिन्दिपालैः सहस्रशः / वज्रसारमयैर्दन्तैर्व्यदशन्मर्म सीमसु

હજારો પટ્ટિશ, મુસળ અને ભિંદિપાલ સાથે, વજ્રસારમય દાંતોથી તેમણે શત્રુઓના મર્મસ્થાનોને ચીરી નાંખ્યા.

Verse 72

ततो हाहारुतं घोरं कुर्वाणा दैत्यकिङ्कराः / उदग्रदंशनकुलैर्नकुलैराकुलीकृताः

ત્યારે દૈત્યના સેવકો ભયંકર હાહાકાર કરવા લાગ્યા; તીક્ષ્ણદંત નકુલોએ તેમને વ્યાકુળ કરી દીધા.

Verse 73

उत्पत्य गगनात्केचिद्घोरचीत्कार कारिणः / देशन्तस्तद्द्विषां सैन्य सकुलाः प्रज्वलक्रुधः

કેટલાંક આકાશમાં ઉછળી ભયંકર ચીસો પાડવા લાગ્યા; પ્રજ્વલિત ક્રોધથી તેઓ શત્રુસેનાને કુળসহ ચીરી નાંખવા લાગ્યા.

Verse 74

कर्णेषु दष्ट्वा नासायामन्ये दष्टाः शिरस्तटे / पृष्ठतो प्यदशन्केचिदा गत्य व्याकृतक्रियाः

કેટલાંકએ કાનમાં દાંત ગાડ્યા, કેટલાંકએ નાકમાં; કેટલાકે શિરોચ્ચ ભાગે દંશ કર્યો, અને કેટલાક પાછળથી આવી વિચિત્ર રીતે કાટા મારવા લાગ્યા.

Verse 75

विकलाश्छिन्नवर्माणो भयविस्रस्तशस्त्रिकाः / नकुलैरभिभूतास्ते न्यपतन्नमरद्रुहः

જેનાં કવચો છિન્ન થયા અને ભયથી શસ્ત્રો છૂટી ગયા, એવા દેવદ્રોહી શત્રુઓ નકુલોથી પરાજિત થઈ ધરાશાયી થયા।

Verse 76

केचित्प्रविश्यनकुला व्यात्तान्यास्यानि वैरिणाम् / भोगिभोगानि वाकृष्य व्यदशन्रसनातलम्

કેટલાક નકુલો શત્રુઓના ખુલ્લા મોઢામાં ઘૂસી ગયા; સર્પોના ફણ ખેંચી તેમણે જીભના તળને દાંતથી કાપી નાખ્યો।

Verse 77

अन्ये कर्णेषु नकुलाः प्राविशन्देववैरिणाम् / सूक्ष्मरूपा विशन्तिस्म नानारन्ध्राणि बभ्रवः

બીજા નકુલો દેવવૈરીઓના કાનમાં પ્રવેશ્યા; તે ભૂખરા નકુલો સૂક્ષ્મ રૂપ ધારણ કરી અનેક રંધ્રોમાં ઘૂસી જતા।

Verse 78

इति तैरभिभूतानि नकुलैरवलोकयन् / निजसैन्यानि दीनानि करङ्कः कोपमास्थितः

આ રીતે નકુલોથી દબાઈ ગયેલી પોતાની દયનીય સેનાને જોઈ કરંક ક્રોધે ભરાઈ ગયો।

Verse 79

अन्ये ऽपि च चमूनाथा लघुहस्ता महाबलाः

અને અન્ય પણ સેનાનાયક હતા, જે ઝડપી હસ્તવાળા અને મહાબળવાન હતા. (પદ અપૂર્ણ)

Verse 80

प्रतिबभ्रु शरस्तोमान्ववृषुर्वारिदा इव / दैत्यसैन्यपतिप्रौढ कोदडोत्थाः शिलीमुखाः / बभ्रूणां दन्तकोटीषु कठोरघट्टनं व्यधुः

દૈત્યસેનાપતિના પ્રૌઢ કોડંડમાંથી નીકળેલા શિલીમુખ બાણો વાદળોની વર્ષા જેવી બભ્રુ પર શરોની ઝડી વરસાવવા લાગ્યા. તે બાણોએ બભ્રુઓના દાંતની ટોચો પર કઠોર આઘાત કર્યો.

Verse 81

चमूपतिशख्यूहैराहतेभ्यः परःशतैः / बभ्रूणां वज्रदतेभ्यो निश्चक्राम हुताशनः / पञ्चापि ते चमूनाथविसृष्टैरेकहेलया

ચમૂપતિના શખ-વ્યূহોના સૈકડો પ્રહારો થી આહત થયેલા બભ્રુઓના વજ્રસમાન દાંતમાંથી હુતાશન અગ્નિ બહાર નીકળ્યો. અને સેનાનાયક દ્વારા છોડાયેલા બાણોથી તેઓ પાંચેય સહેલાઈથી દબાઈ ગયા.

Verse 82

स्फुरत्फलैः शरकुलैर्बभ्रुसेनां व्यमर्दयत् / इतस्ततश्चमूनाथविक्षिप्तशरकोटिभिः / विशीर्णगात्रा नकुला नकुलीं पर्यवारयन्

ચમકતા ફળવાળા શરસમૂહોએ બભ્રુસેનાને ચકનાચૂર કરી. અહીં-ત્યાં ચમૂનાથ દ્વારા ફેંકાયેલા કરોડો બાણોથી અંગવિચ્છેદ થયેલા નકુલોએ નકુલીને ચારે તરફથી ઘેરી લીધી.

Verse 83

अथ सा नकुली वाणी वाङ्मयस्यैकनायिका / नकुलानां परावृत्त्या महान्तं रोषमाश्रिता

ત્યારે વाङ્મયની એકમાત્ર નાયિકા એવી નકુલી, નકુલોના પરાજયને જોઈ મહાન ક્રોધથી ભરાઈ ગઈ.

Verse 84

अक्षीणनकुलं नाम महास्त्रं सर्वतोमुखम् / वह्निज्वालापरीताग्रं संदधे शार्ङ्गधन्वनि

તેણે ‘અક્ષીણનકુલ’ નામનું સર્વતોમુખ મહાસ્ત્ર, જેના અગ્રભાગને અગ્નિજ્વાળાઓ ઘેરી રહી હતી, શારઙ્ગધન્વા પર સંધાન કર્યું.

Verse 85

तदस्त्रतो विनिष्ठ्यूता नकुलाः कोटिसंख्याकाः / वज्राङ्गा वज्रलोमानो वज्रदंष्ट्रा महाजवा

તે અસ્ત્રમાંથી ઉગળી નીકળ્યા એવા કરોડો નકુલો પ્રગટ થયા—વજ્રાંગ, વજ્રલોમ, વજ્રદંષ્ટ્રા અને મહાજવવાળા।

Verse 86

वज्रसाराश्च निबिडा वज्रजाल भयङ्करा / वज्राकारैर्नशैस्तूर्ण दारयन्तो महीतलम्

તેઓ વજ્રસારમાં દૃઢ, ઘન અને વજ્રજાળ સમા ભયંકર હતા; વજ્રાકાર નખોથી તેઓ તુરંત ધરાતળને ચીરી નાખતા।

Verse 87

वज्ररत्नप्रकाशेन लोचनेनापि शोभिताः / वज्रसंपातसदृशा नासाचीत्कार कारिणः

વજ્રરત્નના પ્રકાશથી તેમની આંખો પણ શોભિત હતી; તેઓ વજ્રપાત સમા અને નાસિકાથી તીવ્ર ચીત્કાર કરનારા હતા।

Verse 88

मर्दयन्ति सुरारातिसैन्यं दशनकोटिभिः / पराक्रमं बहुविधं तेनिरे ते निरेनसः

તેઓ દાંતની કરોડો ધારથી દેવશત્રુઓની સેના મર્દન કરતા; નિષ્પાપ તે વીરોએ અનેકવિધ પરાક્રમ આચર્યા।

Verse 89

एवं नकुलकोटीभिर् वज्रघोरैर्महाबलैः / विनष्टाः प्रत्यवयवं विनेशुर्दानवाधमाः

આ રીતે વજ્રઘોર અને મહાબલવાન કરોડો નકુલોથી તે અધમ દાનવો અંગેઅંગે નાશ પામી સંપૂર્ણ વિનષ્ટ થયા।

Verse 90

एवं वज्रमयैर्बभुमण्डलैः शण्डिते बले

આ રીતે વજ્રમય ભુજમંડળોથી બલનો સંહાર થયો.

Verse 91

शताक्षौहिणिके संख्ये ते स्वमात्रावशेषिताः / अतित्रासेन रोषेण गृहीताश्च चमूवराः / संग्राममधिकं तेनुः समाकृष्टशरासनाः

શત અક્ષૌહિણીની સંખ્યામાં તેઓ માત્ર અલ્પમાત્ર જ બાકી રહ્યા. અતિભય અને રોષથી ગ્રસ્ત તે શ્રેષ્ઠ સેનાઓ ધનુષ તાણી વધુ ઘોર યુદ્ધ કરવા લાગી.

Verse 92

तैः समं बहुधा युद्धं तन्वाना नकुलेश्वरी / पट्टिशेन करङ्कस्य चिच्छेद कठिनं शिरः

તેમની સાથે અનેક રીતે યુદ્ધ કરતાં નકુલેશ્વરીએ પટ્ટિશથી કરંકનું કઠોર શિર કાપી નાખ્યું.

Verse 93

काकवाशितसुख्यानां चतुर्णामपि वैरिणाम् / उत्पत्योत्पत्य तार्क्ष्येण व्यलुनादसिना शिरः

કાકવાશિતસુખ્ય નામના ચારેય વૈરીઓના શિર તેણે તાર્ક્ષ્યવેગે ઉછળી ઉછળી તલવારથી કાપી નાખ્યા.

Verse 94

तादृशं लाघवं दृष्ट्वा नकुल्या श्यामलांबिका

નકુલ્યાની એવી લાઘવતા જોઈ શ્યામલાંબિકા આશ્ચર્યચકિત થઈ.

Verse 95

बहु मेने महासत्त्वां दुष्टासुरविनाशिनीम् / निजाङ्गदेवतत्त्वं च तस्यै श्यामांबिका ददौ

તેણીને મહાસત્ત્વવાળી અને દુષ્ટ અસુરવિનાશિની માનીને, શ્યામામ્બિકાએ તેણીને પોતાના અંગદેવત્વનું તત્ત્વ પણ અર્પણ કર્યું।

Verse 96

लोकोत्तरे गुणे दृष्टे कस्य न प्रीतिसंभवः / हतशिष्टा भीतभीता नकुलीशरणं गताः

લોકોત્તર ગુણ દેખાય ત્યારે કોને પ્રીતિ ન થાય? બચેલા લોકો ભયભીત બની નકુલીની શરણમાં ગયા।

Verse 97

सापि तान्वीक्ष्य कृपया मा भैष्टेति विहस्य च / भवद्राज्ञे रणोदन्तमशेषं च निबोधत

તેણે પણ તેમને જોઈ દયાથી હસીને કહ્યું—‘ભય ન રાખો’; અને ‘તમારા રાજાને યુદ્ધનો સર્વ વૃત્તાંત જણાવો’ એમ આદેશ આપ્યો।

Verse 98

तयैवं प्रेषिताः शीघ्रं तदालोक्य रणक्षितिम् / मुदितास्ते पुनर्भीत्या शून्यकायां पलायिताः

તેણે આમ મોકલ્યા પછી તેઓ ઝડપથી રણભૂમિ જોઈ આનંદિત થયા; પરંતુ ફરી ભયથી વ્યાકુળ બની શૂન્યકાયા નગરી તરફ ભાગી ગયા।

Verse 99

तदुदन्तं ततः श्रुत्वा भण्डश्चण्डो रुषाभवत्

તે સમાચાર સાંભળતાં જ ભંડ ચંડ ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો।