Shloka 1
दुर्मद-कुरण्ड-वधः (The Slaying of Durmada and Kuraṇḍa) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दुर्मदकुरण्डवधो नाम द्वाविंशो ऽध्यायः अथाश्वरूढया क्षिप्ते कुरण्डे भण्डदानवः / कुटिलाक्षमिदं प्रोचे पुनरेव युयुत्सया
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne durmadakuraṇḍavadho nāma dvāviṃśo 'dhyāyaḥ athāśvarūḍhayā kṣipte kuraṇḍe bhaṇḍadānavaḥ / kuṭilākṣamidaṃ proce punareva yuyutsayā
Translation
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘દુર્મદ-કુરંડવધ’ નામે બાવીસમો અધ્યાય. ત્યારબાદ અશ્વારૂઢા દ્વારા કુરંડ ક્ષિપ્ત થતાં, ભંડ દાનવે ફરી યુદ્ધેચ્છાથી કુટિલાક્ષને આ વચન કહ્યું.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्तिसूचक
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणेin the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक) + महा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः (श्रीमत् ब्रह्माण्डं महत् पुराणम्)
उत्तर-भागेin the latter part
उत्तर-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुषभावः 'in the latter section'
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (हयग्रीवस्य अगस्त्यस्य च संवादः)
ललित-उपाख्यानेin the Lalitā narrative
ललित-उपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ललितायाः उपाख्यानम्)
दुर्मद-कुरण्ड-वधःthe slaying of Durmada and Kuraṇḍa
दुर्मद-कुरण्ड-वधः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदुर्मद (प्रातिपदिक) + कुरण्ड (प्रातिपदिक) + वध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दुर्मदस्य कुरण्डस्य वधः)
नामnamed
नाम:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नामनिर्देशार्थक
द्वा-विंशःtwenty-second
द्वा-विंशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वा (संख्या) + विंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः = 'twenty-second' (ordinal sense)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अथthen/now
अथ:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; आरम्भसूचक
अश्व-रूढयाby/with (one) mounted on a horse
अश्व-रूढया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक) + रूढ (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/सह), एकवचन; तत्पुरुषः 'mounted on a horse' (अश्वे रूढा)
क्षिप्तेwhen (he) was thrown
क्षिप्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootक्षिप् (धातु)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त, भूतकर्मणि), पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी प्रयोगः (क्षिप्ते ... कुरण्डे)
कुरण्डेwhen Kuraṇḍa (was thrown)
कुरण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकुरण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)
भण्ड-दानवःBhaṇḍa the demon
भण्ड-दानवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभण्ड (प्रातिपदिक) + दानव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः 'the demon Bhaṇḍa'
कुटिल-अक्षम्(to/about) Kuṭilākṣa (the crooked-eyed one)
कुटिल-अक्षम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकुटिल (प्रातिपदिक) + अक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः; (सम्बोधन/उक्तिविषयः)
इदम्this
इदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
प्रोचेsaid/spoke
प्रोचे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र+वच् (धातु)
Formलिट्-लकार (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
पुनःagain
पुनः:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण
एवindeed/just
एव:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक
युयुत्सयाwith desire to fight
युयुत्सया:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootयुयुत्सा (प्रातिपदिक; desiderative noun from युध्)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (हेतु/करण), एकवचन