Adhyaya 29

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अमावस्याश्राद्धे पितृविचयोनामाष्टाविंशति तमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच चतुर्युगानि यान्यासन्पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / तेषां निसर्गं तत्त्वं च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં, અમાવાસ્યા-શ્રાદ્ધમાં ‘પિતૃવિચય’ નામનો અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય. ઋષિ બોલ્યા—સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં પહેલાં જે ચતુર્યুগો હતા, તેમનો નિસર્ગ અને તત્ત્વ હું વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 2

सूत उवाच पृथिव्यादिप्रसंगेन यन्मया प्रागुदीरितम् / तेषां चतुर्युगं ह्येतत्तद्वक्ष्यामि निबोधत

સૂત બોલ્યા—પૃથ્વી વગેરેના પ્રસંગે મેં અગાઉ જે કહ્યું હતું, તેમનું જ આ ચતુર્યುಗનું વર્ણન છે; હવે તે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 3

संख्ययेह प्रसंख्याय विस्तराच्चैव सर्वशः / युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथैव च

અહીં હું સંખ્યાપ્રમાણથી, વિસ્તૃત રીતે સર્વથા, યુગ, યુગભેદ અને યુગધર્મનું પણ વર્ણન કરીશ.

Verse 4

युगसंध्यांशकश्चैव युगसंधानमेव च / षट्प्रकाशयुगाख्यैषा ता प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः

યુગસંધ્યાનો અંશ અને યુગસંધાન પણ; ‘ષટ્પ્રકાશ’ નામની આ યુગવ્યવસ્થાઓ હું તત્ત્વથી કહેશ.

Verse 5

लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् / तेनाब्देन प्रसंख्यायै वक्ष्यामीह वतुर्युगम् / निमेषकाल तुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरं च यत्

લૌકિક પ્રમાણથી માનવ વર્ષ નિશ્ચિત કરીને, તે વર્ષમાનથી ગણના કરી અહીં હું ચતુર્યુગ કહેશ; અને જે ‘લઘ્વક્ષર’ છે તે નિમેષકાળ સમાન જાણવું.

Verse 6

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु / त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तै स्त्रिंशता रात्र्यहनी समे ते

પંદર નિમેષે એક કાષ્ઠા; ત્રીસ કાષ્ઠાએ એક કલા; ત્રીસ કલાએ એક મુહૂર્ત; અને એવા ત્રીસ મુહૂર્તોથી સમાન રાત્રિ-અહની બને છે.

Verse 7

अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ

સૂર્ય જ માનવોના લૌકિક દિવસ અને રાત્રિને વિભાજિત કરે છે.

Verse 8

तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते / पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

ત્યાં દિવસ કર્મચેષ્ટા માટે અને રાત્રિ સ્વપ્ન માટે ગણાય છે. પિતૃલોકે રાત્રિ અને દિવસ મળીને એક માસ થાય છે; પછી તેમનો વિભાગ પણ કહેવાય છે.

Verse 9

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी / त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु सः स्मृतः

તેમના માટે કૃષ્ણપક્ષ દિવસ સમાન અને શુક્લપક્ષ સ્વપ્નરૂપ રાત્રિ સમાન છે. મનુષ્યોના ત્રીસ માસ મળીને પિતૃઓનો એક માસ માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 10

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै / पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते

માસોના ત્રણસો અને વધુ સાઠ—અર્થાત કુલ ૩૬૦ માસ—માનવ ગણતરી પ્રમાણે પિતૃઓનો એક સંવત્સર ગણાય છે.

Verse 11

मानुषे णैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् / पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै

માનવ માપ પ્રમાણે જે સો વર્ષ થાય, તે અહીં પિતૃઓના ત્રણ વર્ષ તરીકે ગણાય છે.

Verse 12

दश चैवाधिका मासाः पितृसंख्येह संज्ञिताः / लौकिकेनैव मानेन हृब्दो यो मानुषः स्मृतः

પિતૃ-ગણતરીમાં દસ માસ અને વધુ માસો કહેવાયા છે; અને જે ‘માનુષ’ સમય પ્રસિદ્ધ છે, તે લોકિક માપથી જ માનવામાં આવે છે.

Verse 13

एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रे स्यान्निश्चयो गतः / दिव्ये रात्र्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः

શાસ્ત્રમાં આ દિવ્ય અહોરાત્રનો નિશ્ચય જણાવાયો છે. તે દિવ્ય રાત્રિ અને દિવસ અનુસાર ફરી વર્ષોનો વિભાગ નિર્ધારિત થાય છે.

Verse 14

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् / ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्यानं तयोः पुनः

ત્યાં દિવસને ઉત્તરાયણ અને રાત્રિને દક્ષિણાયણ કહેવામાં આવે છે. તે દિવ્ય રાત્રિ અને દિવસનું ગણન ફરીથી જણાવાય છે.

Verse 15

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिप्यो मासस्तु स स्मृतः / यन्मानुषं शतं विद्धि दिव्या मासास्त्रयस्तु ते

ત્રીસ વર્ષોનો સમય એક દિવ્ય માસ કહેવાય છે. મનુષ્યોના સો વર્ષોને ત્રણ દિવ્ય માસ તરીકે જાણો.

Verse 16

दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः / त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु / दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः

આ રીતે દસ (દિવ્ય) દિવસો—આ દિવ્ય વિધિ કહેવાય છે. અને મનુષ્યોના ત્રણસો સાઠ વર્ષો એક દિવ્ય સંવત્સર તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 17

त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः / त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः

પ્રમાણ મુજબ મનુષ્યોના ત્રણ હજાર વર્ષ અને તેમાં વધુ ત્રીસ વર્ષ—આને સપ્તઋષિ-વત્સર માનવામાં આવે છે.

Verse 18

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु / अन्यानि नवतिश्चैव ध्रुवः संवत्सरः स्मृतः

માનવ વર્ષોના નવ હજાર વર્ષ અને વધુ નવ્વદ વર્ષ—આને ‘ધ્રુવ સંવત્સર’ તરીકે સ્મરવામાં આવ્યું છે.

Verse 19

षड्विंशतिसहस्राणि वर्षाणि मानुषाणि तु / वर्षाणां तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः

માનવ વર્ષોના છવીસ હજાર વર્ષ; અને (તેમાં) સો વર્ષને દિવ્ય માન તરીકે જાણવું—આ દિવ્ય વિધાન સ્મૃત છે.

Verse 20

त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु

માનવ વર્ષોમાં ત્રણ નિયુત (ત્રણ લાખ) વર્ષ—એવું કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 21

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्याया / दिव्यवर्षसहस्र तु प्राहुः संख्याविदो जनाः

સંખ્યા મુજબ સાઠ હજાર ગણાય છે; અને સંખ્યાવિદો તેને એક હજાર દિવ્ય વર્ષો કહે છે.

Verse 22

इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्याया त्विह / दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम्

આ રીતે ઋષિઓએ અહીં દિવ્ય સંખ્યાથી ગાયું છે; અને દિવ્ય પ્રમાણથી જ યુગોની સંખ્યાની રચના કરવામાં આવી છે.

Verse 23

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽबुवन् / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम्

ભારતવર્ષમાં કવિઓએ ચાર યુગ કહ્યા છે—કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ—આ ચતુષ્ટય છે.

Verse 24

पूर्व कृतयुकं नाम ततस्त्रेती विधीयते / द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कल्पयेत्

પ્રથમ કૃતયુગ નામે ઓળખાય છે, પછી ત્રેતા નિર્ધારિત થાય છે; ત્યારબાદ દ્વાપર અને કલિ—આ યુગો એમ કલ્પાય છે.

Verse 25

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृत युगम् / तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशः संध्याया समः

કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનું કહેવાય છે; તેની સંધ્યા એટલી જ સો વર્ષ, અને સંધ્યાંશ પણ સંધ્યા સમાન છે.

Verse 26

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु / एकन्यायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च

બાકી ત્રણ યુગોમાં પણ, સંધ્યા અને સંધ્યાંશ સહિત, એ જ નિયમ પ્રમાણે હજારો અને સૈકડાં ચાલે છે.

Verse 27

त्रीणि द्वे च सहस्राणि त्रेताद्वापरयोः क्रमात् / त्रिशती द्विशती संध्ये संध्यांशौ चापि तत्समौ

ક્રમ પ્રમાણે ત્રેતાયુગ ત્રણ હજાર અને દ્વાપરયુગ બે હજાર વર્ષનું છે; તેમની સંધ્યા અનુક્રમે ત્રણસો અને બસો વર્ષ, અને સંધ્યાંશ પણ એટલાં જ છે.

Verse 28

कलिं वर्षसरस्रं तु युगमाहुर्द्विजोत्तमाः / तस्यैकशतिका संध्या संध्यांशः संध्यया समः

દ્વિજોત્તમો કહે છે કે કલિયુગ એક સહસ્ર વર્ષનો છે. તેની સંધ્યા એક સો વર્ષની છે અને સંધ્યાંશ પણ સંધ્યા સમાન છે.

Verse 29

तेषां द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्त्तिता / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुष्टयम्

તેમની યુગસંખ્યા બાર સહસ્ર તરીકે પ્રકીર્તિત છે. કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલી—આ ચારેય મળીને ચતુષ્ટય છે.

Verse 30

अत्र संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः / कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणि च निबोधत

અહીં માનવ પ્રમાણ મુજબ સંવત્સરો ગણાયા છે. હવે હું કૃતયુગના વર્ષો કહું છું; તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 31

सहस्राणां शतान्याहुश्चतुर्दश हि संख्याया / चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम्

સહસ્રોના શતોમાં સંખ્યા ચૌદ કહેવામાં આવી છે; તેમજ ચાલીસ સહસ્ર અને અન્ય (વર્ષો) મળીને કૃતયુગ બને છે.

Verse 32

तथा शतसहस्राणि वर्षाणि दशसंख्याया / अशीतिश्च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य सः

તે જ રીતે દશ શતસહસ્ર વર્ષો અને એંસી સહસ્ર વર્ષો—આ ત્રેતાયુગનો કાળ છે.

Verse 33

सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषेण तु / विंशतिश्च सहस्रामि कालः स द्वापरस्य च

માનવ વર્ષગણનાથી દ્વાપરયુગનો કાળ સાત નિયુત અને વીસ સહસ્ર વર્ષ એવો કહેવાયો છે।

Verse 34

तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया / षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु

તેમજ કલિયુગનો કાળ સંખ્યાથી ત્રણ લાખ વર્ષ અને સાઠ સહસ્ર વર્ષ (કુલ ત્રણ લાખ સાઠ હજાર) કહેવાયો છે।

Verse 35

एवं चतुर्युगे काल ऋतैः संध्यांशकैः स्मृतः / नियुतान्येव षडिंशान्निरसानि युगानि वै

આ રીતે કૃતાદિ યુગોની સંધ્યા અને સંધ્યાંશ સહિત ચતુર્યુગનો કાળ સ્મૃત છે; અને યુગોની પરિમાણ સોળ નિયુત (નિરાસ) કહેવાય છે।

Verse 36

चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुता नीह संख्यया / विंशतिश्च सहस्राणि स संध्यांशश्चतुर्युगः

અહીં સંખ્યાથી ત્રેતાલીસ નિયુત અને વીસ સહસ્ર વર્ષ—આ ચતુર્યુગનો સંધ્યાંશ કહેવાયો છે।

Verse 37

एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः / कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते

આ રીતે કૃત-ત્રેતા વગેરે યુક્ત ચતુર્યુગોની એકોતેરથી વધુ સંખ્યાને ‘મન્વંતર’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 38

मन्वन्तरस्य संख्यां तु वर्षाग्रेण निबोधत / त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्त्तिताः

મન્વંતરની સંખ્યાને વર્ષના પ્રમાણથી જાણો; માનવ ગણતરી મુજબ તે ત્રીસ કરોડ વર્ષોની કહેવાય છે.

Verse 39

सप्त षष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु / विशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना

આમાં વધુ સડસઠ નિયુત અને વીસ સહસ્ર પણ ઉમેરાય છે; કોઈ વધારાના અંશ વિના આ જ આ કાળ છે.

Verse 40

मन्वन्तरस्य संख्यैषा संख्या विद्भिर्द्विजैः स्मृता / मन्वन्तरस्य कालो ऽयं युगैः सार्द्धं च कीर्त्तितः

આ મન્વંતરની સંખ્યા વિદ્વાન દ્વિજોએ સ્મરેલી છે; મન્વંતરનો આ કાળ યુગો સહિત પણ કીર્તિત છે.

Verse 41

चतुः साहस्रयुक्तं वै प्राकृतं तत्कृतं युगम् / त्रेताशिष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च

ચાર સહસ્રથી યુક્ત જે પ્રાકૃત કૃતયુગ છે; હવે હું ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિનું પણ વર્ણન કરીશ.

Verse 42

युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते / क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्त युग द्वयम्

એક જ સમયે અર્થને બે રીતે કહેવું શક્ય નથી; તેથી ક્રમથી આવેલું આ મેં તને યુગદ્વય તરીકે કહ્યું નથી.

Verse 43

ऋषिवंशप्रसंगेन व्याकुलत्वात्तथैव च / अत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये

ઋષિવંશના પ્રસંગથી વ્યાકુળ થઈ, અહીં ત્રેતાયુગના આરંભે મનુ અને જે સપ્તર્ષિઓ હતા (તેમનો ઉલ્લેખ થાય છે).

Verse 44

श्रौत स्मार्त्त च ते धर्म ब्रह्मणानुप्रचौदितम् / दाराग्निहोत्रसंबन्धमृग्यजुः सामसंहितम्

તેમના શ્રૌત અને સ્માર્ત ધર્મ બ્રહ્મા દ્વારા પ્રેરિત હતા—ગૃહસ્થધર્મ, અગ્નિહોત્રનો સંબંધ, તેમજ ઋગ્-યજુઃ-સામ સંહિતાઓ સહિત।

Verse 45

इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्म सप्तर्षयो ऽब्रुवन् / परंपरागतं धर्म स्मार्त्तं चाचारलक्षणम्

આ રીતે લક્ષણવાળો શ્રૌત ધર્મ સપ્તર્ષિઓએ કહ્યું; અને પરંપરાથી આવેલો, આચાર-લક્ષણવાળો સ્માર્ત ધર્મ પણ (વર્ણવ્યો).

Verse 46

वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् / सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै

સ્વાયંભુવ મનુએ વર્ણાશ્રમ-આચારયુક્ત ધર્મ કહ્યું—સત્ય, બ્રહ્મચર્ય, શ્રુતિ (વેદ) અને તપ દ્વારા જ।

Verse 47

तेषां तु तप्ततपसा आर्षेणोपक्रमेण तु / सप्तर्षीणां मनोश्चैव ह्याद्ये त्रेतायुगे तथा

તેમની તપ્ત તપસ્યા અને આર્ષ ઉપક્રમ મુજબ, ત્રેતાયુગના આરંભે સપ્તર્ષિઓ અને મનુનું પણ (એ જ રીતે પ્રારંભ થયું).

Verse 48

अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च / अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः

તેમના મંત્રો ન તો બુદ્ધિપૂર્વક રચાયા, ન તો ક્રિયાપૂર્વે; તારકાદિ નિશાનીઓથી તેઓ પ્રગટ થયા.

Verse 49

आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु याः स्वयम् / प्राणाशेष्वथ सिद्धीनामन्यासां च प्रवर्त्तनम्

આદિકલ્પમાં દેવતાઓની જે સિદ્ધિઓ સ્વયં પ્રગટ થઈ, પ્રાણક્ષય સમયે અન્ય સિદ્ધિઓની પણ પ્રવૃત્તિ થઈ.

Verse 50

आसन्मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः / ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभायामुपस्थिताः

જે મંત્રો હજારો વીતી ગયેલા કલ્પોમાં હતા, એ જ મંત્રો ફરી તેમની પ્રતિભામાં ઉપસ્થિત થયા.

Verse 51

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रश्चाथर्वणानि तु / सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्त्तं धर्मं मनुर्जगौ

ઋક્, યજુઃ, સામ અને અથર્વ મંત્રો—આ બધું સપ્તર્ષિઓએ કહ્યુ; અને સ્માર્ત ધર્મ મનુએ પ્રગટ કર્યો.

Verse 52

त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मसेतवः / संरोधादायुषश्चैव वर्त्स्यन्ते द्वापरेषु वै

ત્રેતાના આરંભે વેદો માત્ર સંહિતા-રૂપે, ધર્મના સેતુ સમાન હતા; આયુષ્યના સંકોચથી તેઓ દ્વાપરમાં (વિભાજિત થઈ) પ્રવર્તશે.

Verse 53

ऋषयस्तपसा वेदान्द्वापरादिष्वधीयते / अनादिनिधिना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा

ઋષિઓ તપસ્યા દ્વારા દ્વાપર આદિ યુગોમાં વેદોનું અધ્યયન કરે છે. અનાદિ નિધિ-સ્વરૂપ સ્વયંભૂએ પૂર્વે દિવ્ય ઋષિઓની સૃષ્ટિ કરી.

Verse 54

सधर्माः सव्रताः सांगा यथाधर्मं युगेयुगे / विक्रियन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम्

ધર્મ, વ્રત અને વેદાંગો સહિતના વેદવચનો યુગે યુગે ધર્માનુસાર પ્રવર્તે છે. અર્થ સમાન હોવા છતાં યુગ પ્રમાણે તેમનું રૂપાંતર થાય છે.

Verse 55

आरंभयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशस्तथा / परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः

ક્ષત્રિયો આરંભ-યજ્ઞ કરે છે અને વૈશ્યો હવિર્-યજ્ઞ કરે છે. શૂદ્રો પરિચાર-યજ્ઞમાં રત રહે છે અને ઉત્તમ દ્વિજો જપ-યજ્ઞ કરે છે.

Verse 56

तदा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा

ત્યારે ત્રેતાયુગમાં ધર્મથી રક્ષિત વર્ણો આનંદિત હતા—ક્રિયાશીલ, સંતાનવંત, સમૃદ્ધ અને સુખી પણ હતા.

Verse 57

ब्राह्मणाननुर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान्विशः / वैश्यानुवर्त्तिनः शुद्राः परस्परमनुव्रताः

ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણોને અનુસરે છે, વૈશ્યો ક્ષત્રિયોને. શૂદ્રો વૈશ્યોના અનુવર્તી છે—બધા પરસ્પર એકબીજાના વ્રતનું પાલન કરે છે.

Verse 58

शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा / संकल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वकर्मणा

તેમની પ્રવૃત્તિઓ શુભ હતી; વર્ણાશ્રમધર્મ પણ તેમ જ—મનના સંકલ્પથી, વાણીના વચનથી અને પોતાના કર્મથી।

Verse 59

त्रेतायुगे च विफलः कर्मारंभः प्रसिद्ध्यति / आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता

ત્રેતાયુગમાં નિષ્ફળ કર્મારંભ પણ પ્રસિદ્ધ થયો; આયુષ્ય, મેધા, બળ, રૂપ, આરોગ્ય અને ધર્મશીલતા વધ્યાં।

Verse 60

सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवं त्युत / वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तदाकरोत्

હે ભવ! ત્રેતાયુગમાં આ બધું સર્વસાધારણ હતું; ત્યારે બ્રહ્માએ તેમના માટે વર્ણાશ્રમ-વ્યવસ્થા સ્થાપી।

Verse 61

पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्मा स्तानप्यपालयन् / परस्परविरोधेन मनुं ताः पुनरभ्ययुः

પછી તે પ્રજાઓ મોહવશ તે ધર્મોનું પાલન ન કરી શકી; પરસ્પર વિરોધથી તેઓ ફરી મનુ પાસે ગયા।

Verse 62

पुनः स्वायंभुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः / ध्यात्वा तु शतरूपायां पुत्रौ स उदपादयत्

પછી સ્વાયંભુવ પ્રજાપતિએ યથાર્થ સ્થિતિ જોઈ, શતરূপામાં ધ્યાન કરીને બે પુત્રોને ઉત્પન્ન કર્યા।

Verse 63

प्रियव्रतो त्तानपादौ प्रथमौ तौ मोहीक्षितौ / ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः

પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—આ બંને પ્રથમ રાજા ગણાયા; ત્યારથી દંડ ધારણ કરનારા રાજાઓની પરંપરા ઉત્પન્ન થઈ।

Verse 64

प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्ते ऽभवन्नृपाः / प्रच्छन्न पापास्तैर्ये च न शक्यास्तु नराधिपैः

પ્રજાઓને રંજિત કરવાથી તેઓ ‘નૃપ’ કહેવાયા; અને તેમના દ્વારા એવા છુપાયેલા પાપો પણ દમાયા જે અન્ય નરાધિપોથી દમાવી શકાતા ન હતા।

Verse 65

धर्मराजः स्मृतस्तेषां शास्ता वैवस्वतो यमः / वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्त्तिताः

તેમના માટે વૈવસ્વત યમ ‘ધર્મરાજ’ અને ‘શાસ્તા’ તરીકે સ્મરાય છે; અને ત્રેતાયુગમાં વર્ણોના વિભાગો પણ પ્રખ્યાત થયા।

Verse 66

संभृताच्च तदा मन्त्रा ऋषिभिर्ब्रह्मणः सुतैः / यज्ञाः प्रवर्त्तिताश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः

ત્યારે બ્રહ્માના પુત્ર ઋષિઓએ મંત્રોનું સંકલન કર્યું; અને એ જ સમયે દેવતાઓ દ્વારા યજ્ઞો પ્રવર્તિત થયા।

Verse 67

यामशुक्रार्जितैश्चैव सर्वसाधन संभृतैः / सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा

યામ અને શુક્ર દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલા, સર્વ સાધનોથી સમૃદ્ધ બની, વિશ્વભુજ સાથે મહાતેજસ્વી દેવેન્દ્ર સાથે પણ (તે કાર્ય થયું)।

Verse 68

स्वायंभुवेंऽतरे देवैर्यज्ञस्तैः प्राक्प्रवर्त्तितः / सत्यं जपस्तपो दानं त्रेताया धर्म उच्यते

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં દેવોએ પૂર્વે યજ્ઞનું પ્રવર્તન કર્યું; ત્રેતાયુગમાં સત્ય, જપ, તપ અને દાનને ધર્મ કહેવાય છે.

Verse 69

तदा धर्म्मसहस्रान्ते ऽहिंसाधर्मः प्रवर्त्तते / जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः

ત્યારે ધર્મસહસ્રના અંતે અહિંસાધર્મ પ્રવર્તે છે; ત્યારે શૂર, દીર્ઘાયુ અને મહાબળવાન લોકો જન્મે છે.

Verse 70

व्यस्तदण्डा महाभागा धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः / पद्मपत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहताः

તેઓ દંડને અલગ રાખનારા, મહાભાગ્યશાળી, ધર્મનિષ્ઠ અને બ્રહ્મવાદી હોય છે; કમળપત્ર સમા દીર્ઘ નેત્રો, વિશાળ વક્ષ અને સુસંહત દેહ ધરાવે છે.

Verse 71

सिंहातङ्का महासत्त्वा मत्तमातङ्गगमिनः / महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्त्तिनः

તેઓ સિંહ સમા નિર્ભય પરાક્રમી, મહાસત્ત્વવાળા, મત્ત હાથી જેવી ચાલ ધરાવનારા; મહાધનુષ ધારણ કરનારા અને ત્રેતાયુગમાં ચક્રવર્તી હોય છે.

Verse 72

सर्वलक्षणसम्पूर्मा न्यग्रोधपरिमण्डलाः / न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते

તેઓ સર્વ લક્ષણોથી પરિપૂર્ણ, ‘ન્યગ્રોધ-પરિમંડલ’ (વટવૃક્ષ સમ પરિમાણ) ધરાવનારા; બંને ભુજાઓને ‘ન્યગ્રોધ’ માનવામાં આવે છે અને એક વ્યામને પણ ‘ન્યગ્રોધ’ કહે છે.

Verse 73

व्यामे नैवोछ्रयो यस्य सम ऊर्द्धं तु देहिनः / समोछ्रयपरीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः

જેનું વ્યાસ અને દેહધારીના ઉપરનું ઊંચાણ સમાન હોય, તેમજ ઊંચાઈ અને પરિઘ પણ સમાન હોય—તેને ‘ન્યગ્રોધ-મંડળ’ તરીકે જાણવું જોઈએ.

Verse 74

चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा / सप्तैतानि च रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम

ચક્ર, રથ, મણિ, ભાર્યા, નિધિ, અશ્વ અને ગજ—આ સાત રત્નો સર્વ ચક્રવર્તીઓના છે.

Verse 75

चक्रं रथो मणिः खड्गश्चर्मरत्नं च पञ्चमम् / केतुर्निधिश्च सप्तैव प्राणहीनानि चक्षते

ચક્ર, રથ, મણિ, ખડ્ગ, પાંચમું ચર્મ-રત્ન, કેતુ અને નિધિ—આ સાતને પ્રાણહીન કહેવાય છે.

Verse 76

भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः / मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सप्त कीर्त्तिताः

ભર્યા, પુરોહિત, સેનાપતિ, રથકાર, મંત્રી, અશ્વ અને કલભ (યુવાન ગજ)—આ સાતને પ્રાણીરૂપ (સજીવ) કહેવાયા છે.

Verse 77

रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम् / चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्त्तिनाम्

આ દિવ્ય રત્નો મહાત્માઓ માટે સિદ્ધ થાય છે; સર્વ ચક્રવર્તીઓ માટે આ ચૌદ પ્રકારનાં વિધેય માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 78

विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह

વિષ્ણુના અંશથી જ પૃથ્વી પર ચક્રવર્તી સમ્રાટો જન્મે છે; અહીં સર્વ મન્વંતરોમાં—ભૂત અને ભાવિમાં પણ—એવું જ થાય છે.

Verse 79

भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च / त्रेतायुगे च तान्यत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः

અહીં જે ભૂત અને ભવિષ્ય છે, અને જે વર્તમાન છે—તે બધું ત્રેતાયુગમાં ત્યાં ચક્રવર્તી સમ્રાટ રૂપે જન્મે છે.

Verse 80

भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम् / अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम्

તે ભૂપાલ રાજાઓ માટે અહીં આ મંગલકારી ફળો થાય છે; ચાર અતિ અદ્ભુત—બળ, ધર્મ, સુખ અને ધન.

Verse 81

अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते तु नृपैः समम् / अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च

એકબીજાને વિરોધ ન થાય તેમ રાજાઓને આ બધું એકસાથે મળે છે—અર્થ, ધર્મ, કામ, યશ અને વિજય પણ.

Verse 82

ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च / श्रुतेन तपसा चैव मुनीनभिभवन्ति वै

ઐશ્વર્ય—અણિમા આદિ સિદ્ધિઓ—અને પ્રભુશક્તિથી, તેમજ શ્રુતિજ્ઞાન અને તપથી પણ, તેઓ નિશ્ચયે મુનિઓને પણ વટાવી જાય છે.

Verse 83

बलेन तपसा चैव देवदानवमानवान् / लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः

બળ અને તપથી દેવ, દાનવ અને માનવ—શરીરમાં સ્થિત અતિમાનુષ લક્ષણો સાથે—જન્મે છે।

Verse 84

केशाःस्निग्धा ललाटोच्चा जिह्वा चास्य प्रमार्जिनी / ताम्रप्रभोष्टनेत्राश्च श्रीवत्साश्चैद्ध्वरोमशाः

તેમના કેશ ચીકણા, લલાટ ઊંચું, અને જીભ શુદ્ધિકારક; હોઠ અને નેત્ર તામ્રપ્રભ, વક્ષ પર શ્રીવત્સ ચિહ્ન તથા દેહ પર ઘન રોમ હોય છે।

Verse 85

आजानुबाहवस्छैव तदाम्रहस्ताः कटौ कृशाः / न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धास्तु मेहनाः

તેમની ભુજાઓ ઘૂંટણ સુધી લાંબી, હાથ તામ્રવર્ણ, કમર પાતળી; છાતીનો ઘેર વડવૃક્ષ જેવો વિશાળ, ખભા સિંહ સમા, અને તેઓ મહાબળવાન છે।

Verse 86

गजेद्रगतयश्चैव महाहनव एव च / पादयोश्चक्रमत्स्योन्तु शङ्खपद्मौ तुहस्तयोः

તેમની ચાલ ગજેન્દ્ર જેવી અને જડબાં વિશાળ; પગમાં ચક્ર અને મત્સ્યના ચિહ્ન, તથા હાથમાં શંખ અને પદ્મના ચિહ્ન હોય છે।

Verse 87

पञ्चाशीतिसहस्राणि ते राजन्त्यजरा नृपाः / असंगगतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम्

તે અજર નૃપો પંચ્યાસી હજાર વર્ષ રાજ કરે છે; અને ચક્રવર્તીઓની તેમની ચાર અસંગ (અપ્રતિહત) ગતિઓ વર્ણવાય છે।

Verse 88

अन्तरिक्षे समुद्रि च पाताले पर्वतेषु च / इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते

અંતરિક્ષે, સમુદ્રે, પાતાળે અને પર્વતોમાં પણ ત્રેતાયુગનો ધર્મ એવો કહેવાય છે—યજ્ઞ, દાન, તપ અને સત્ય।

Verse 89

तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः / मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते

ત્યારે ધર્મ વર્ણ-આશ્રમના વિભાગ મુજબ પ્રવર્તે છે; અને મર્યાદા સ્થાપવા માટે દંડનીતિ પણ પ્રવર્તે છે।

Verse 90

त्दृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा अरोगाः पूर्णमानसाः / एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौस्मृतः

ત્યારે સર્વ પ્રજા દૃષ્ટિથી પુષ્ટ, નિરોગી અને પૂર્ણમાનસ હોય છે; અને ત્રેતાયુગવિધિમાં વેદ એક હોવા છતાં ચાર પાદવાળો માનવામાં આવ્યો છે।

Verse 91

त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः / पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु

ત્યારે માનવો ત્રણ હજાર વર્ષ જીવે છે; અને પુત્ર-પૌત્રોથી ઘેરાયેલા રહી, ક્રમે કરીને મૃત્યુ પામે છે।

Verse 92

एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासंध्यां निबोधत / त्रेतायुगस्वभावानां संध्या पादेन वर्त्तते / संध्यापादः स्वभावस्तु सोंऽशपदेन तिष्ठति

આ ત્રેતાયુગનો ધર્મ છે; હવે ત્રેતા-સંધ્યા જાણો. ત્રેતાયુગના સ્વભાવોની સંધ્યા એક પાદથી વર્તે છે; અને સંધ્યાપાદ સ્વભાવ અંશપદથી સ્થિત રહે છે।