Adhyaya 23

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे वसिष्ठसगरसंवादे अर्चुनोपाख्याने जामदग्न्यतपश्चरणं नाम द्वाविंशतितमो ऽध्यायः // २२// वसिष्ठ उवाच तपस्विनं तदा राममेकाग्रमनसं भवे / रहस्येकान्तनिरतं नियतं शंसितव्रतम्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં વસિષ્ઠ-સગર સંવાદના અર્ચુનોપાખ્યાનમાં ‘જામદગ્ન્ય તપશ્ચરણ’ નામે બાવીસમો અધ્યાય. વસિષ્ઠ બોલ્યા—ત્યારે તપસ્વી રામ એકાગ્રમન, રહસ્યમય એકાંત સાધનામાં રત, નિયમિત અને પ્રશંસિત વ્રતવાળો હતો।

Verse 2

श्रुत्वा तमृषयः सर्वे तपोनिर्धूतकल्मषाः / ज्ञानकर्मवयोवृद्धा महान्तः शंसितव्रताः

તે સાંભળીને બધા ઋષિઓ—તપથી પાપકલ્મષ ધોઈ નાખેલા—જ્ઞાન, કર્મ અને વયમાં વૃદ્ધ, મહાન અને પ્રશંસિત વ્રતવાળા હતા।

Verse 3

दिदृक्षवः समाजग्मुः कुतूहलसमन्विताः / ख्यापयन्तस्तपः श्रेष्ठं तस्य राजन्महात्मनः

તેમને જોવા ઇચ્છાથી, કૌતૂહલથી ભરાઈ તેઓ એકત્ર થયા; હે રાજન, તે મહાત્માના શ્રેષ્ઠ તપની મહિમા પ્રગટ કરતાં આવ્યા।

Verse 4

भृग्वत्रिक्रतुजाबालिवामदेवमृकण्डवः / संभावयन्तस्ते रामं मुनयो वृद्धसंमताः

ભૃગુ, વત્રિ, ક્રતુ, જાબાલિ, વામદેવ અને મૃકંડુ વગેરે—વૃદ્ધો દ્વારા માન્ય તે મુનિઓ રામનું સન્માન કરતાં (આવ્યા)।

Verse 5

आजग्मुराश्रमं तस्य रामस्य तपसस्तपः / दूरादेव महान्तस्ते पुण्यक्षेत्रनिवासिनः

પુણ્યક્ષેત્રોમાં નિવાસ કરનારા તે મહાન પુરુષો દૂરથી જ તપસ્સુકે પણ તપસ્સા એવા રામના આશ્રમમાં આવ્યા।

Verse 6

गरीयः सर्वलोकेषु तपो ऽग्र्यं ज्ञानमेव च / प्रशस्य तस्य ते सर्वेप्रययुः स्वं स्वमाश्रमम्

સર્વ લોકોમાં તપ સર્વોત્તમ અને જ્ઞાન જ પરમ ગણાયું; તેની પ્રશંસા કરીને તેઓ સૌ પોતપોતાના આશ્રમમાં પરત ગયા.

Verse 7

एवं प्रवर्त्ततस्तस्य रामस्य भगवाञ्छिवः / प्रसन्नचेता नितरां बभूव नृपसत्तम

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! આ રીતે રામનું વર્તન ચાલતાં ભગવાન શિવનું ચિત્ત અત્યંત પ્રસન્ન થયું.

Verse 8

जिज्ञासुस्तस्य भगवान् भक्तिमात्मनि शङ्करः / मृगव्याधवपुर्भूत्वा ययौ राजंस्तदन्तिकम्

હે રાજન! તેની ભક્તિ જાણવા ઇચ્છતા ભગવાન શંકરે મૃગવ્યાધનું રૂપ ધારણ કરીને તેની નજીક ગયા.

Verse 9

भिन्नाञ्जनचयप्रख्यो रक्तान्तायतलोचनः / शरचापधरः प्रांशुर्वज्रसंहननो युवा

તે તૂટેલા અંજનના ઢગલા જેવો કાળો, લાલ કિનારાવાળી લાંબી આંખોવાળો; બાણ-ધનુષ ધારણ કરનાર, ઊંચો અને વજ્ર સમ દૃઢ દેહવાળો યુવાન હતો.

Verse 10

उत्तुङ्गहनुबाह्वंसः पिङ्गलश्मश्रुमूर्द्धजः / मांसविस्रवसागन्धी सर्वप्राणिविहिंसकः

તેની ઊંચી ઠોડી, બાહુઓ અને ખભા ઉન્નત હતા; પિંગળ રંગની મૂછ અને વાળ; દેહમાંથી માંસ-રક્ત-ચરબીની ગંધ આવતી, અને તે સર્વ પ્રાણીઓનો હિંસક હતો.

Verse 11

सकण्टकुलतास्पर्शक्षतारूषितविग्रहः / सामटक्संचर्वमाणश्च मांसखण्डमनेकशः

કાંટાળી લતાઓના સ્પર્શથી ઘાયલ અને રોષિત દેહવાળો તે, ઝાડઝાંખરમાં ફરતો ફરતો અનેક માંસખંડો લઈને ચાલતો હતો।

Verse 12

मांसभारद्वयालंबिविधानानतकन्धरः / आरुजंस्तरसा वृक्षानूरुवेगेन संघशः

બન્ને બાજુ લટકતા માંસના ભારથી તેની ગરદન નમી ગઈ હતી; જાંઘોના વેગથી તે ઝડપથી અનેક વૃક્ષોને ટોળે ટોળે તોડી નાખતો ગયો।

Verse 13

अभ्यवर्त्तत तं देशं पादचारीव पर्वतः / आसाद्य सरसस्तस्य तीरं कुसुमितद्रुमम्

તે તે પ્રદેશ તરફ આગળ વધ્યો, જાણે પગે ચાલતો પર્વત હોય; અને તે સરોવરના ફૂલેલા વૃક્ષોવાળા કિનારે પહોંચી ગયો।

Verse 14

न्यदधान्मासभारं च स मूले कस्यचित्तरोः / निषसाद क्षणन्तत्र तरुच्छायामुपाश्रितः

તેને કોઈ એક વૃક્ષના મૂળ પાસે માંસનો ભાર મૂકી દીધો; પછી વૃક્ષછાયાનો આશ્રય લઈને ત્યાં થોડા ક્ષણ બેઠો।

Verse 15

तिष्ठन्तं सरसस्तीरे सो ऽपश्यद्भृगुनन्दनम् / ततः स शीघ्रमुत्थाय समीपमुपसृत्य च

સરોવરના કિનારે ઊભેલા ભૃગુનંદનને તેણે જોયો; ત્યારબાદ તે તરત ઊભો થઈ નજીક ગયો।

Verse 16

रामाय सेषुचापाभ्यां कराभ्यां विदधेंऽजलिम् / सजलांभोदसन्नादगंभीरेण स्वरेण च

રામને પ્રણામ કરવા મેં ધનુષ્યসহ બંને હાથોથી અંજલિ બાંધી અને જળભર્યા મેઘગર્જના જેવી ગંભીર વાણીમાં કહ્યું।

Verse 17

जगाद भृगुशार्दूलं गुहान्तरविसर्पिणा / तोषप्रवर्षव्याधो ऽहं वसाम्यस्मिन्महावने

ગુહાની અંદર ગુંજતી વાણીથી તેણે કહ્યું— “હે ભૃગુશાર્દૂલ! હું તોષપ્રવર્ષ નામનો વ્યાધ છું; આ મહાવનમાં જ વસું છું।”

Verse 18

ईशो ऽहमस्य देशस्य सप्राणितरुवीरुधः / चरामि समचित्तात्मा नानासत्त्वा मिषाशनः

પ્રાણવંતાં વૃક્ષ-લતાઓ સહિત આ પ્રદેશનો હું અધિપતિ છું. સમચિત્ત રહી હું ફરું છું અને અનેક સત્ત્વોનું માંસ ભક્ષણ કરું છું।

Verse 19

समश्च सर्वभूतेषु न च पित्रादयो ऽपि मे / अभक्ष्यागम्यपेयादिच्छन्दवस्तुषु कुत्रचित्

હું સર્વ ભૂતો પ્રત્યે સમ છું; મારા માટે પિતા વગેરે પણ નથી. અભક્ષ્ય, અગમ્ય, અપેય વગેરે નિષિદ્ધ વિષયોમાં પણ મને ક્યાંય સંકોચ નથી।

Verse 20

कृत्याकृत्यविधौचैव न विशेषितधीरहम् / प्रपन्नो नाभिगमनं निवासमपि कस्यचित्

કર્તવ્ય-અકર્તવ્યના વિધાનમાં પણ મારી બુદ્ધિ ભેદ કરતી નથી. હું કોઈનો શરણાગત નથી; ન કોઈ પાસે જાઉં છું, ન કોઈના ત્યાં નિવાસ કરું છું।

Verse 21

शक्रस्यापि बलेनाहमनुमन्ये न संशयः / जानते तध्यथा सर्वे देशो ऽयं मदुपाश्रयः

ઇન્દ્રના બળથી પણ હું આ વાત માનું છું; તેમાં સંશય નથી. જેમ સૌ જાણે છે તેમ, આ દેશ મારો આશ્રય પામેલો છે.

Verse 22

तस्मान्न कश्चिदायाति ममात्रानुमतिं विना / इत्येष मम वृत्तान्तः कार्त्स्न्येन कथितस्तव

એથી મારી મંજૂરી વિના અહીં કોઈ આવતું નથી. આ મારો વૃત્તાંત મેં તને સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધો છે.

Verse 23

त्वं च मे ब्रूहि तत्त्वेन निजवृत्तमशेषतः / कस्त्वं कस्मादिहायातः किमर्थमिह धिष्ठितः / उद्यतो ऽन्यत्र वा गन्तुं किं वा तव चिकीर्षितम्

તું પણ મને તત્ત્વથી તારો વૃત્તાંત સંપૂર્ણ કહો. તું કોણ છે, ક્યાંથી અહીં આવ્યો છે, શા માટે અહીં સ્થિર છે? બીજે ક્યાંક જવા ઉદ્યત છે કે તારો અભિપ્રાય શું છે?

Verse 24

वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः प्रहसंस्तेन रामो महाद्युतिः / तूष्णीं क्षणमिव स्थित्वा दध्यौ किञ्चिदवाङ्मुखः

વસિષ્ઠે કહ્યું—આ રીતે કહ્યા પછી મહાદ્યુતિ રામ હસ્યા; ક્ષણભર મૌન રહી થોડું મુખ નીચે કરી વિચારમાં પડ્યા.

Verse 25

को ऽयमेव दुराधर्षः सजलांभोदनिस्वनः / ब्रवीति च गिरो ऽत्यर्थं विस्पष्टार्थपदाक्षराः

આ કોણ છે—દુર્ધર્ષ, જળભર્યા વાદળની ગર્જના જેવી ધ્વનિ ધરાવતો, અને અત્યંત સ્પષ્ટ અર્થવાળા શબ્દ-અક્ષરો સાથે વાણી બોલે છે?

Verse 26

किं तु मे महतीं शङ्कां तनुरस्य तनोति वै / विजातिसंश्रयत्वेन रमणीया तथा शराः

પરંતુ મારા મનમાં મોટી શંકા ઊઠે છે; વિજાતિના આશ્રયથી આ દેહ પણ રમણીય લાગે છે, તેમ જ બાણો પણ।

Verse 27

एवं चिन्तयतस्तस्य निमित्तानि शुभानि वै / बभूवुर्भुवि देहे च स्वाभिप्रेतार्थदान्यलम्

એ રીતે વિચારતા તેને ભૂમિ પર અને દેહમાં શુભ નિમિત્તો દેખાયા; તે તેના અભિપ્રેત ફળ આપનાર હતા.

Verse 28

ततो विमृश्य बहुशो मनसाभृगुपुङ्गवः / उवाच शनकैर्व्याधं वचनं सूनृताक्षरम्

પછી ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠે મનમાં ઘણી વાર વિચાર કરીને, ધીમે ધીમે તે વ્યાધને મીઠાં અને સત્ય અક્ષરવાળું વચન કહ્યું.

Verse 29

जामदग्न्यो ऽस्मि भद्रं ते रामो नाम्ना तु भार्गवः / तपश्चर्तुमिहायातः सांप्रतं गुरुशासनात्

હું જામદગ્ન્ય છું; તારો કલ્યાણ થાઓ. હું ભાર્ગવ, નામે રામ; હાલમાં ગુરુના આદેશથી અહીં તપ કરવા આવ્યો છું.

Verse 30

तपसा सर्वलोकेशं भक्त्या च नियमेन च / आराधयितुमस्मिंस्तु चिरायाहं समुद्यतः

તપ, ભક્તિ અને નિયમ દ્વારા સર્વલોકેશ્વરને આરાધવા માટે હું લાંબા સમયથી પ્રયત્નશીલ છું.

Verse 31

तस्मात्मर्वेश्वरं सर्वशरण्यमभयप्रदम् / त्रिनेत्रं पापदमनं शङ्करं भक्तवत्सलम्

અતએવ હું સર્વેશ્વર, સર્વનો આશ્રય, અભય આપનાર, ત્રિનેત્ર, પાપદમન કરનાર, ભક્તવત્સલ શંકરને શરણું લઉં છું।

Verse 32

तपसा तोषयिष्यामि सर्वज्ञं त्रिपुरान्तकम् / आश्रमे ऽस्मिनसरस्तीरे नियमं समुपाश्रितः

હું તપસ્યા દ્વારા સર્વજ્ઞ ત્રિપુરાંતકને પ્રસન્ન કરીશ; આ આશ્રમમાં સરોવર કાંઠે નિયમનું આશ્રય લઈને રહીશ।

Verse 33

भक्तानुकंपी भगवान्यावत्प्रत्यक्षतां हरः / उपैति तावदत्रैव स्थास्यामीति मतिर्मम

ભક્તો પર કરુણાવાન ભગવાન હર જ્યાં સુધી પ્રત્યક્ષ ન થાય, ત્યાં સુધી હું અહીં જ રહીશ—એવી મારી મતિ છે।

Verse 34

तस्मादितस्त्वयाद्यैव गन्तुमन्यत्र युज्यते / न चेद्भवति मे हानिः स्वकृतेर्नियमस्य च

અતએવ તારે આજે જ અહીંથી અન્યત્ર જવું યોગ્ય છે; નહિતર મારા સ્વયં લીધેલા નિયમનો ભંગ થઈ મને હાનિ થશે।

Verse 35

माननीयो ऽथ वाहं ते भक्त्या देशान्तरातिथिः / स्वनिवासमुपायातस्तपस्वी च तथा मुनिः

અથવા હું તારા માટે ભક્તિપૂર્વક આવેલો દેશાંતરનો અતિથિ છું, માનનીય છું; પોતાના નિવાસે આવેલો તપસ્વી અને મુનિ પણ છું।

Verse 36

त्वतसंनिधौ निवासो मे भवेत्पापाय केवलम् / तव चाप्यसुखोदर्कं मत्समीपनिषेवणम्

તમારા સાન્નિધ્યમાં મારો નિવાસ માત્ર પાપનું કારણ બનશે. અને મારી નજીકની સેવા તમારાં માટે પણ દુઃખદ પરિણામ લાવશે.

Verse 37

स त्वंमदाश्रमोपान्ते परिचङ्क्रमणादिकम् / परित्यज्य सुखीभूया लोकयोरुभयोरपि

અતએવ તું મારા આશ્રમની નજીક ફરવું વગેરે ત્યજી દે, અને ઇહલોક તથા પરલોક—બન્નેમાં સુખી થા.

Verse 38

वसिष्ठ उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा स भूयो भृगुपुङ्गवम् / उवाच रोषताम्राक्षस्ताम्राक्षमिदमुत्तरम्

વસિષ્ઠે કહ્યું—તેનું વચન સાંભળી, તે ફરી ભૃગુશ્રેષ્ઠને, ક્રોધથી લાલ આંખો કરીને, આ ઉત્તર બોલ્યો.

Verse 39

ब्रह्मन् किमिदमत्यर्थं समीपे वसतिं मम / परिगर्हयसे येन कृतघ्नस्येव कांप्रतम्

હે બ્રહ્મન! મારી નજીક વસવાટને તું એટલું અતિશય કેમ ધિક્કારે છે, જાણે હું કૃતઘ્ન હોઉં?

Verse 40

किं मयापकृतं लोके भवतो ऽन्यस्य वा क्वचित् / अनागस्कारिणं दान्तं को ऽवमन्येत नामतः

મેં આ લોકમાં તમારું કે બીજાનું ક્યાંય શું અપકાર કર્યું છે? નિર્દોષ અને દમિતને નામ લઈને કોણ અપમાન કરશે?

Verse 41

सन्निधिः परिहर्त्तव्यो यदि मे विप्रपुङ्गव / दर्शनं सह संवासः संभाषणमथापि च

હે વિપ્રપુંગવ! જો મારી વાત માન્ય હોય તો મારું સાન્નિધ્ય ટાળો—દર્શન, સહવાસ અને સંભાષણ પણ।

Verse 42

आयुष्मताधुनैवास्मादपसर्त्तव्यमाश्रमात् / स्वसंश्रयं परित्यज्य क्वाहं यास्ये बुभुक्षितः

હે આયુષ્માન! હવે જ આ આશ્રમમાંથી મને દૂર થવું પડે; પોતાનો આશ્રય છોડીને, ભૂખ્યો હું ક્યાં જઈશ?

Verse 43

स्वाधिवासं परित्यज्य भवता योदितः कथम् / इतो ऽन्यस्मिन् गामिष्यामि दूरे नाहं विशेषतः

મારું પોતાનું નિવાસ છોડવાની આજ્ઞા તમે કેવી રીતે આપો છો? અહીંથી હું બીજા ક્યાંય દૂર જઈ શકતો નથી, ખાસ કરીને નહીં।

Verse 44

गम्यतां भवतान्यत्र स्थीयतामत्र वेच्छया / नाहं चालयितुं शक्यः स्थानादस्मात्कथञ्चन

તમે અન્યત્ર જાઓ, અથવા ઇચ્છા હોય તો અહીં જ રહો; પરંતુ મને આ સ્થાનથી કોઈ રીતે હલાવી શકાશે નહીં।

Verse 45

वसिष्ठ उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किञ्चित्कोपसमन्वितः / तमुवाच पुनर्वाक्यमिदं राजन्भृगूद्वहः

વસિષ્ઠ બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી તેઓ થોડા ક્રોધથી યુક્ત થયા; ત્યારબાદ, હે રાજન, ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠે તેને ફરી આ વાક્ય કહ્યું।

Verse 46

व्याधजातिरियं क्रूरा सर्वसत्त्वभयावहा / खलकर्मरता नित्यं धिक्कृता सर्वजन्तुभिः

આ વ્યાધ (શિકારી) જાતિ ક્રૂર છે અને સર્વ જીવો માટે ભયજનક છે. તે સદાય દુષ્ટ કર્મોમાં રત રહે છે અને સર્વ પ્રાણીઓ દ્વારા તિરસ્કૃત છે.

Verse 47

तस्यां जातो ऽसि पापीयान्सर्वप्राणिविहिंसकः / स कथं न परित्याज्यः सुजनैः स्यात्तु दुर्मते

તું તે પાપી કુળમાં જન્મ્યો છે અને સર્વ પ્રાણીઓનો હિંસક છે. હે દુર્મતિ! તો પછી સજ્જનો દ્વારા તારો ત્યાગ કેમ ન થવો જોઈએ?

Verse 48

तस्माद्विहीनजातीयं विदित्वात्मानमब्यथ / शीघ्रमस्माद्व्रजान्यत्र नात्र कार्या विचारणा

તેથી, પોતાને હીન જાતિનો જાણીને, હે નિર્ભય! અહીંથી શીઘ્ર બીજે ક્યાંક ચાલ્યો જા; અહીં વિચાર કરવાની કોઈ જરૂર નથી.

Verse 49

शरीरत्राणकारुण्यात्समीपं नोपसर्पसि / यथा त्वं कण्टकादीनामसहिष्णुतया व्यथाम्

જેમ તું શરીરના રક્ષણની દયાથી કાંટા વગેરેની પાસે જતો નથી, કારણ કે તું તે વ્યથા સહન કરી શકતો નથી...

Verse 50

तथावेहि समस्तानां प्रियाः प्राणाः शरीरिणाम् / व्यथा चाभिहतानां तु विद्यते भवतो ऽन्यथा

તેવી જ રીતે જાણજે કે સર્વ દેહધારીઓને પ્રાણ પ્રિય છે. જ્યારે તેઓ હણાય છે ત્યારે તેમને પણ તારા જેવી જ વ્યથા થાય છે.

Verse 51

अहिंसा सर्वभूतानामिति धर्मः सनातनः / एतद्विरुद्धाचरणान्नित्यं सद्भिर्विगर्हितः

સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસા એ સનાતન ધર્મ છે; તેના વિરુદ્ધ આચરણ સદા સદ્જનો દ્વારા નિંદિત થાય છે।

Verse 52

आत्मप्राणाभिरक्षार्थं त्वमशेषशरीरिणः / हनिष्यसि कथं सत्सुनाप्नोषि वचनीयताम्

પોતાના પ્રાણોની રક્ષા માટે તું સર્વ દેહધારીઓને કેવી રીતે મારીશ? સદ્જનોમાં તું કેવી રીતે વંદનીય બનશે?

Verse 53

तस्माच्छीघ्रं तु भोगच्छ त्वमेव पुरुषाधम / त्वया मे कृत्यदोषस्य हानिश्च न भविष्यति

અતએવ, હે પુરુષાધમ, તું જલ્દી ભોગફળ ભોગવ; તારા કારણે મારા કર્તવ્યદોષની હાનિ થવાની નથી।

Verse 54

न चत्स्वयमितो गच्छेश्ततस्तव बलादपि / अपसर्पणताबुद्धिमहमुत्पादये स्फुटम्

અને જો તું પોતે અહીંથી ન જાય, તો તારા બળ હોવા છતાં હું સ્પષ્ટ રીતે તારા મનમાં દૂર થવાની બુદ્ધિ ઉત્પન્ન કરી દઈશ।

Verse 55

क्षणार्द्धमपि ते पाप श्रेयसी नेह संस्थितिः / विरुद्धाचरणो नित्यं धर्मद्रिष् को लभेच्च शाम्

હે પાપી, તારા માટે અહીં ક્ષણાર્ધ પણ રહેવું શ્રેયસ્કર નથી; જે સદા ધર્મવિરુદ્ધ આચરે તે ધર્મદૃષ્ટિ બની શાંતિ કેવી રીતે પામે?

Verse 56

वसिष्ठ उवाच रामस्य वचनं श्रुत्वा प्रीतो ऽपि तमिदं वचः / उवाच संक्रुद्ध इव व्याधरूपी पिनाकधृक्

વસિષ્ઠે કહ્યું—રામનું વચન સાંભળી, પ્રસન્ન હોવા છતાં, પિનાકધારી (શિવ) વ્યાધરૂપે જાણે ક્રોધિત થઈ તેને આ વચન બોલ્યો।

Verse 57

सर्वमेतदहं मन्यं व्यर्थं व्यवसितं तव / कुतस्त्वं प्रथमो ज्ञानी कुतः शंभुः कुतस्तपः

હું માનું છું કે તારો આ બધો પ્રયત્ન વ્યર્થ છે. તું ક્યાંથી ‘પ્રથમ જ્ઞાની’? શંભુ ક્યાંથી? અને તપ ક્યાંથી?

Verse 58

कुतस्त्वं क्लिश्यसे मूढ तपसा तेन ते ऽधुना / घ्रुवं मिथ्याप्रवृत्तस्य न हि तुष्यति शङ्करः

હે મૂઢ! તું આ તપથી શા માટે કષ્ટ ભોગવે છે? જે મિથ્યા માર્ગે પ્રવૃત્ત છે, તેના પર શંકર નિશ્ચયે પ્રસન્ન થતા નથી।

Verse 59

विरुद्धलोकाचरणः शंभुस्तस्य वितुष्टये / प्रतपत्यबुधो मर्त्त्यस्त्वां विना कः मुदुर्मते

શંભુ લોકાચારના વિરુદ્ધ વર્તે છે; તેને તૃપ્ત કરવા માટે, હે મંદબુદ્ધિ, તારા વિના કયો અજ્ઞ મર્ત્ય તપથી તપશે?

Verse 60

अथ वा च गतं मे ऽद्य युक्तमेतदसंशयम् / संपूज्य पूजकविद्धौ शंभोस्तव च संगमः

અથવા આજે મને સમજાયું—નિઃસંદેહ આ યોગ્ય છે: પૂજકવિધિ મુજબ સંપૂર્ણ પૂજા કર્યા પછી શંભુનો તારા સાથે સંગમ થયો।

Verse 61

त्वया पूजयितुं युक्तः स एव भुवने रतः / संपूजको ऽपि तस्य त्वं योग्यो नात्र विचारणा

જે ભુવનમાં રમણ કરે છે, તે જ તમારા દ્વારા પૂજવા યોગ્ય છે. તમે પણ તેમના પૂજક થવા માટે યોગ્ય છો, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

Verse 62

पितामहस्य लोकानां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / शिरश्छित्त्वा पुनः शंभुर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान्

લોકોના પિતામહ અને પરમેષ્ઠી બ્રહ્માનું મસ્તક કાપીને, શંભુએ ફરીથી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ વહોરી લીધું.

Verse 63

ब्रह्महत्याभिभूतेन प्रायस्त्वं शंभुना द्विज / उपदिष्टो ऽसि तत्कर्तुं नोचेदेवं कथं कृथाः

હે દ્વિજ! બ્રહ્મહત્યાથી ઘેરાયેલા શંભુએ જ કદાચ તમને આ કરવા માટે ઉપદેશ આપ્યો છે; નહિંતર તમે આવું કામ કેવી રીતે કર્યું હોત?

Verse 64

तादात्म्यगुणसंयोगान्मन्यं रुद्रस्य ते ऽधुना / तपः सिद्धिरनुप्राप्ता कोलेनाल्पीयसा मुने

હે મુનિ! હું માનું છું કે રુદ્રના ગુણો સાથે એકરૂપ થવાને કારણે, તમને બહુ ઓછા સમયમાં તપસ્યાની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે.

Verse 65

प्रायो ऽद्य मातरं हत्वा सर्वैलोङ्कैर्निराकृतः / तपोव्याजेन गहने निर्जने संप्रवर्त्तसे

કદાચ આજે માતાની હત્યા કરીને અને સર્વ લોકો દ્વારા તિરસ્કૃત થઈને, તમે તપસ્યાના બહાને આ નિર્જન વનમાં રહી રહ્યા છો.

Verse 66

गुरुस्त्रीब्रह्महत्योत्थपातकक्षपणाय च / तपश्चरसि नानेन तपसा तत्प्रणश्यति

ગુરુ પત્ની અને બ્રહ્મહત્યાથી ઉદ્ભવેલા પાપના નાશ માટે તું તપ કરી રહ્યો છે, પરંતુ આ તપથી તે નાશ પામશે નહીં.

Verse 67

पातकानां किलान्येषां प्रायश्चित्तानि संत्यपि / मातृद्रुहामवेहि त्वं न क्वचित्किल निष्कृतिः

અન્ય પાપોના પ્રાયશ્ચિત તો છે, પરંતુ જાણી લેજે કે માતાનો દ્રોહ કરનારાઓ માટે ક્યાંય પણ છુટકારો નથી.

Verse 68

अहिंसालक्षणो धर्मो लोकेषु यदि ते मतः / स्वहस्तेन कथं राम मातरं कृत्तवानसि

જો તું માને છે કે લોકમાં ધર્મનું લક્ષણ અહિંસા છે, તો હે રામ! તેં પોતાના હાથે માતાનો વધ કેવી રીતે કર્યો?

Verse 69

कृत्वा मातृवधं घोरं सर्वलोकविगर्हितम् / त्वं पुनर्धार्मिको भूत्वा कामतो ऽन्यान्विनिन्दसि

સર્વલોક નિંદિત ઘોર માતૃવધ કરીને, તું ફરીથી ધાર્મિક બનીને સ્વેચ્છાએ બીજાઓની નિંદા કરે છે.

Verse 70

पश्यता हसतामोघं आत्मदोषमजानता / अपर्याप्तमहं नन्यं परं दोषविमर्शनाम्

પોતાના દોષને જાણ્યા વિના વ્યર્થ જોતા અને હસતા તારા માટે બીજાના દોષોનો વિચાર કરવો યોગ્ય નથી.

Verse 71

स्वधर्मं यद्यहं त्यक्त्वा वर्त्तेयमकुलोभयम् / तर्हि गर्हय मां कामं निरुप्य मनसा स्वयम्

જો હું મારા સ્વધર્મનો ત્યાગ કરીને કુળને લાંછન લાગે તેવું વર્તન કરું, તો તમે સ્વયં મનમાં વિચાર કરીને મારી યથેચ્છ નિંદા કરો.

Verse 72

मातापितृसुतादीनां भरणायैव केवलम् / क्रियते प्राणिहननं निजधर्मतया मया

માત્ર માતા, પિતા અને સંતાનો વગેરેના ભરણપોષણ માટે જ હું મારા સ્વધર્મ તરીકે પ્રાણીઓની હત્યા કરું છું.

Verse 73

स्वधर्मादामिषेणाहं सकुटुम्बो दिनेदिने / वर्त्तामि सापि मे वृत्तिर्विधात्रा विहिता पुरा

મારા સ્વધર્મથી પ્રાપ્ત માંસ દ્વારા હું પરિવાર સહિત પ્રતિદિન ગુજરાન ચલાવું છું; આ આજીવિકા વિધાતાએ પૂર્વે જ મારા માટે નિર્ધારિત કરી હતી.

Verse 74

मांसेन यावता मे स्यान्नित्यं पित्रादि पोषणम् / हनिष्ये चेत्तदधिकं तर्हि युज्येयमेनसा

માતા-પિતા વગેરેના નિત્ય પોષણ માટે જેટલા માંસની જરૂર છે, તેનાથી વધારે જો હું હત્યા કરું તો હું પાપનો ભાગીદાર બનીશ.

Verse 75

यावत्पोषणघातेन न वयं स्याम निन्दिताः / तदेतत्संप्रधार्य त्वं निन्दवा मां प्रशंस वा

માત્ર પોષણ પૂરતી હત્યા કરવાથી અમે નિંદનીય ગણાતા નથી; તેથી આ બાબતનો સારી રીતે વિચાર કરીને તમે મારી નિંદા કરો કે પ્રશંસા.

Verse 76

साधु वासाधु वा कर्म यस्य यद्विहितं पुरा / तदेव तेन कर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन

જેનાં માટે પૂર્વે જે કર્મ—સાધુ કે અસાધુ—વિધાયેલું હોય, તે આપત્તિમાં પણ કોઈ રીતે તે જ કરવું જોઈએ।

Verse 77

निरूपय स्वभुद्ध्या त्वमात्मनो मम चान्तरम् / अहं तु सर्वभावेन मित्रादिभरणे रतः

તું પોતાની બુદ્ધિથી તારા અને મારા વચ્ચેનો અંતર વિચાર; હું તો સર્વભાવથી મિત્રાદિનું ભરણપોષણ કરવામાં રત છું।

Verse 78

संत्यज्य पितरं वृद्धं विनिहत्य च मातरम् / भूत्वा तु धार्मिकस्त्वं तु तपश्चर्तुमिहागतः

વૃદ્ધ પિતાને ત્યજી અને માતાને મારીને પણ, તું પોતાને ધાર્મિક માની અહીં તપ કરવા આવ્યો છે।

Verse 79

ये तु मूलविदस्तेषां विस्पष्टं यत्र दर्शनम् / यथाजिह्वं भवेन्नात्र वचसापि समीहितुम्

જે મૂળતત્ત્વ જાણે છે, જ્યાં તેમનું દર્શન અત્યંત સ્પષ્ટ હોય; ત્યાં વાણીથી પણ કહેવા ઇચ્છવું અશક્ય—જાણે જીભ જ ન હોય।

Verse 80

अहं तु सम्यग्जानामि तव वृत्तमशेषतः / तस्मादलं ते तपसा निष्फलेन भृगूद्वह

હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ! હું તારો સર્વ વર્તાંત યોગ્ય રીતે જાણું છું; તેથી આ નિષ્ફળ તપથી તને કામ નથી—બસ કર।

Verse 81

सुखमिच्छसि चेत्त्यक्त्वा कायक्लेशकरं तपः / याहि राम त्वमन्यत्र यत्र वा न विदुर्जनाः

જો તું સુખ ઇચ્છે છે તો દેહને કષ્ટ આપતું તપ ત્યજી દે; હે રામ, અન્યત્ર જા—જ્યાં લોકો તને ઓળખતા ન હોય.