Sukta 8
Rishi: Atharvanic tradition (healing seer; specific r̥ṣi not stated in the provided excerpt)
Devata: Roga/Takman complex as personified disease to be expelled (apotropaic address)
Chandas: Anuṣṭubh (4 pādas of ~8 syllables; refrain-like cadence)
AV 9.8 એક સર્વગ્રાહી અથર્વણીક ભૈષજ્યસૂક્ત છે, જેમાં રોગ (રોગ/તક્મન તથા યક્ષ્માસદૃશ ક્ષયકારી વ્યાધિઓ) ને વ્યક્તિરূপ શત્રુ તરીકે સામનો કરીને દર્દીના શરીરમાંથી બળપૂર્વક બહાર કાઢવામાં આવે છે. ખાસ કરીને માથા અને અંગોમાં થતી સ્થાનીક પીડાઓ તથા સમગ્ર શરીરમાં વ્યાપતી વ્યથાઓને નામે નામે બોલીને, અને મહત્વના અંગોનું શારીરિક ‘નકશાંકન’ કરીને, સૂક્ત સર્વાંગી નિષ્કાસન કરે છે: વ્યાધિને વાણીથી પ્રગટ કરી, મંત્રબળથી બહાર ખેંચી, શરીર બહાર હાંકી દે છે. અંતિમ ગતિ ઉપચારને સૂર્ય-પુનઃસ્થાપન (આદિત્યના કિરણો) સાથે જોડે છે; તેથી કપાળ–હૃદયનો ક્રમ ફરી સ્થિર થાય છે અને અંગોને ચીરતી પીડા શમે છે—ઉપચારની પૂર્ણતા પર મુદ્રા પડે છે.
Mantras
Mantra 1
यक्ष्मनिवारणम्। १५ विराडनुष्टुप्, २१ विराट् पथ्याबृहती, २२ पथ्यापङ्क्तिः। शी॒र्ष॒क्तिं शी॑र्षाम॒यं क॑र्णशू॒लं वि॑लोहि॒तम्। सर्वं॑ शीर्ष॒ण्यंऽ ते॒ रोगं॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
માથાની પીડા, માથાનો રોગ, કાનમાં ચુભતો શૂલ, લોહિયાળ (રક્તવર્ણ) વિકાર—તારો સર્વ શિરસ્થ રોગ અમે મંત્રબળથી બહાર, દૂર હાંકી કાઢીએ છીએ.
Mantra 2
कर्णा॑भ्यां ते॒ कङ्कू॑षेभ्यः कर्णशू॒लं वि॒सल्पकम्। सर्वं॑ शीर्ष॒ण्यंऽ ते॒ रोगं॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
તારા બન્ને કાનમાંથી, કાનના માર્ગોમાંથી—કાનમાં ચુભતો શૂલ, સરકતો-ફેલાતો વિકાર—તારો સર્વ શિરસ્થ રોગ અમે મંત્રબળથી બહાર, દૂર હાંકી કાઢીએ છીએ.
Mantra 3
यस्य॑ हे॒तोः प्र॒च्यव॑ते॒ यक्ष्मः॑ कर्ण॒त आ॑स्य॒तः । सर्वं॑ शीर्ष॒ण्यंऽ ते॒ रोगं॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
જે કારણથી યક્ષ્મા સરકી નીકળે—કાનથી કે મોઢાથી—તારો સર્વ શિરસ્થ રોગ અમે મંત્રબળથી બહાર, દૂર હાંકી કાઢીએ છીએ.
Mantra 4
यः कृ॒णोति॑ प्र॒मोत॑म॒न्धं कृ॒णोति॒ पूरु॑षम्। सर्वं॑ शीर्ष॒ण्यंऽ ते॒ रोगं॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
જે મનુષ્યને ઢળી પડેલો (પ્રમોત) કરે છે, જે તેને અંધ કરે છે—હે (રોગ), તારો સર્વ શિર્ષસ્થ (કપાળ/મસ્તકનો) રોગ અમે મંત્રબળથી બહાર, દૂર હાંકી કાઢીએ છીએ.
Mantra 5
अ॒ङ्ग॒भे॒दम॑ङ्गज्व॒रं वि॑श्वा॒ङ्ग्यंऽ वि॒सल्प॑कम्। सर्वं॑ शीर्ष॒ण्यंऽ ते॒ रोगं॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
અંગભેદક પીડા, અંગજ્વર, સર્વાંગી વ્યાધિ અને વિસલ્પક—હે રોગ, તારા સર્વ શીર્ષસ્થ રોગને અમે મંત્રબળથી બહાર કાઢીએ છીએ અને દૂર હાંકી દઈએ છીએ.
Mantra 6
यस्य॑ भी॒मः प्र॑तीका॒श उ॑द्वे॒पय॑ति॒ पूरु॑षम्। त॒क्मानं॑ वि॒श्वशा॑रदं ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
જેનો ભયંકર પ્રતિકાશ મનુષ્યને કંપાવી દે છે—એ સર્વ શરદઋતુઓ સુધી ટકનારો તક્માન; તેને અમે મંત્રબળથી બહાર કાઢી, બહાર હાંકી દઈએ છીએ.
Mantra 7
य ऊ॒रू अ॑नु॒सर्प॒त्यथो॒ एति॑ ग॒वीनि॑के । यक्ष्मं॑ ते अ॒न्तरङ्गे॑भ्यो ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
જે યક્ષ્મ જાંઘો પર સરકતો જાય છે અને ગવનીક (જાંઘાસંધિ/ગુપ્ત પ્રદેશ)માં પણ પ્રવેશે છે—તે ક્ષયકારી રોગને તારા આંતરિક અંગોમાંથી અમે મંત્રબળથી બહાર કાઢી, બહાર હાંકી દઈએ છીએ.
Mantra 8
यदि॒ कामा॑दपका॒माद्धृद॑या॒ज्जाय॑ते॒ परि॑ । हृ॒दो ब॒लास॒मङ्गे॑भ्यो ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
જો કામથી કે નિષ્ફળ કામથી તે હૃદયમાંથી ચારે તરફ ઉદ્ભવે—હૃદયનો બલાસ; તેને અંગોમાંથી અમે મંત્રબળથી બહાર કાઢી, બહાર હાંકી દઈએ છીએ.
Mantra 9
ह॒रि॒माणं॑ ते॒ अङ्गे॑भ्यो॒ऽप्वाम॑न्त॒रोदरा॑त्। य॒क्ष्मो॒धाम॒न्तरा॒त्मनो॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
હે (રોગ), તારી હરિમાણ (પીળાશ) અંગોમાંથી, અપ્વા પેટની અંદરથી, અને યક્ષ્મનું સ્થિર નિવાસ આત્માની અંદરથી—અમે મંત્રબળથી તેને બહાર કાઢીએ છીએ અને બહાર હાંકી દઈએ છીએ.
Mantra 10
आसो॑ ब॒लासो॒ भव॑तु॒ मूत्रं॑ भवत्वा॒मय॑त्। यक्ष्मा॑णां॒ सर्वे॑षां वि॒षं निर॑वोचम॒हं त्वत्
આ બલાસ (કફ) મૂત્ર બની જાય; રોગરૂપતા છોડીને તે તેમાં પરિવર્તિત થાઓ. તારા પાસેથી સર્વ યક્ષ્માઓનું વિષ મેં બહાર ઉચ્ચારી કાઢ્યું છે.
Mantra 11
ब॒हिर्बिलं॒ निर्द्र॑वतु॒ काहा॑बाहं॒ तवो॒दरा॑त्। यक्ष्मा॑णां॒ सर्वे॑षां वि॒षं निर॑वोचम॒हं त्वत्
છિદ્ર મારફતે બહાર કાહાબાહ (રોગદ્રવ) તારા ઉદરથી વહેતો નીકળી જાય. તારા પાસેથી સર્વ યક્ષ્માઓનું વિષ મેં બહાર ઉચ્ચારી કાઢ્યું છે.
Mantra 12
उ॒दरा॑त् ते क्लो॒म्नो नाभ्या॒ हृद॑या॒दधि॑ । यक्ष्मा॑णां॒ सर्वे॑षां वि॒षं निर॑वोचम॒हं त्वत्
તારા ઉદરથી, ક્લોમનથી, નાભિથી, હૃદયના ઉપરથી—તારા પાસેથી સર્વ યક્ષ્માઓનું વિષ મેં બહાર ઉચ્ચારી કાઢ્યું છે.
Mantra 13
याः सी॒मानं॑ विरु॒जन्ति॑ मू॒र्धानं॒ प्रत्य॑र्ष॒नीः । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
જે જે આક્રમક શક્તિઓ માથાના સીમાન (ચીર/સંધિ)ને ફાડી નાખે છે, તે સૌ—અહિંસિત, નિરામય બનેલી—બિલ (છિદ્ર)માંથી બહાર તરફ દોડી નીકળી જાય.
Mantra 14
या हृद॑यमुप॒र्षन्त्य॑नुत॒न्वन्ति॒ कीक॑साः । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
જે જે હૃદય પર દબાણ કરે છે અને પાંજરાની હાડકાંઓ (કીકસા) પર ફેલાય છે, તે સૌ—અહિંસિત, નિરામય બનેલી—બિલ (છિદ્ર)માંથી બહાર તરફ દોડી નીકળી જાય.
Mantra 15
याः पा॒र्श्वे उ॑प॒र्षन्त्य॑नु॒निक्ष॑न्ति पृ॒ष्टीः । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
જે સ્ત્રી-શક્તિઓ પાર્શ્વ પર દબાણ કરે છે અને અનુસરીને પીઠ પર ચોંટે છે—હિંસા ન કરતી, રોગરહિત—તે બધી બહારના બિલ તરફ દોડી નીકળી જાય.
Mantra 16
यास्ति॒रश्ची॑रुप॒र्षन्त्य॑र्ष॒णीर्व॒क्षणा॑सु ते । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
જે સ્ત્રી-શક્તિઓ આડેધડ ફેલાઈને તારા સાંધાઓ પર, તારા વક્ષણાઓ પર દબાણ કરે છે—હિંસા ન કરતી, રોગરહિત—તે બધી બહારના બિલ તરફ દોડી નીકળી જાય.
Mantra 17
या गुदा॑ अनु॒सर्प॑न्त्या॒न्त्राणि॑ मो॒हय॑न्ति च । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
જે ગૂદા તરફથી સરકતી આવી આંતરડાંને પણ મોહમાં નાખે છે—અહિંસક, નિરામય બની, તે બહારના બિલ તરફ દોડી નીકળી જાય.
Mantra 18
या म॒ज्ज्ञो नि॒र्धय॑न्ति॒ परूं॑षि विरु॒जन्ति॑ च । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
જે મજ્જાને સૂકવી નાખે છે અને સાંધાંને પણ તોડી નાખે છે—અહિંસક, નિરામય બની, તે બહારના બિલ તરફ દોડી નીકળી જાય.
Mantra 19
ये अङ्गा॑नि॒ म॒दय॑न्ति॒ यक्ष्मा॑सो रोप॒णास्तव॑ । यक्ष्मा॑णां॒ सर्वे॑षां वि॒षं निर॑वोचम॒हं त्वत्
જે યક્ષ્માઓ અંગોને ઉન્મત્ત કરે છે—તેઓ જ તારા રોપણ (ચિકિત્સક) છે; સર્વ યક્ષ્માઓનું વિષ, તારા પાસેથી, મેં ઉચ્ચારીને દૂર કરી દીધું છે.
Mantra 20
वि॒स॒ल्पस्य॑ विद्र॒धस्य॑ वातीका॒रस्य॑ वाल॒जेः । यक्ष्मा॑णां॒ सर्वे॑षां वि॒षं निर॑वोचम॒हं त्वत्
વિસલ્પ, વિદ્રધ (ફોડો/અબ્સેસ), વાતીકર (વાત ઉત્પન્ન કરનાર), વાલજે (વાળથી ઉપજતો રોગ) — અને યક્ષ્માઓ (ક્ષયરોગો) સર્વના વિષને, હે તું, મેં તારા પાસેથી બહાર કહીને દૂર હાંકી દીધો છે.
Mantra 21
पादा॑भ्यां ते॒ जानु॑भ्यां॒ श्रोणि॑भ्यां॒ परि॒ भंस॑सः । अनू॑कादर्ष॒णीरु॒ष्णिहा॑भ्यः शी॒र्ष्णो रोग॑मनीनशम्
તારા પગોથી, તારા ઘૂંટણોથી, તારા કટિ/શ્રોણિથી—નિતંબ/ભંસસથી દૂર; પીઠની હાડપિંજર (અનૂક)થી, ખભા (અર્ષણી)થી, પાંજરાં (ઉષ્ણિહા)થી—અને માથાથી—મેં રોગને અદૃશ્ય કરી દીધો છે.
Mantra 22
सं ते॑ शी॒र्ष्णः क॒पाला॑नि॒ हृद॑यस्य च॒ यो वि॒धुः । उ॒द्यन्ना॑दित्य र॒श्मिभिः॑ शी॒र्ष्णो रोग॑मनीनशोऽङ्गभे॒दम॑शीशमः
તારા શિર્ષના કાપાલ-અસ્થિઓ ફરીથી જોડાઈ ગઈ છે, અને હૃદયમાં જે વિક્ષેપ થયો હતો તે પણ શાંત થયો છે. ઉદયમાન, હે આદિત્ય, તારા કિરણો સાથે—તું શિર્ષમાંથી રોગને દૂર હાંકી દીધો છે; અંગોને ચીરતી પીડાને અમે શમાવી દીધી છે.
Frequently Asked Questions
It is used to expel personified disease—fever, systemic pain, head-afflictions, and yakṣma-like wasting—from the patient by naming it and driving it outside through mantra.
The list functions as an anatomical ‘total coverage’: the disease is assumed to lodge in specific seats, so the mantra removes its ‘poison’ from each locus so nothing remains hidden.
Āditya represents purifying, restoring power; his rays are invoked to drive illness from the head and to seal recovery by re-establishing bodily order and calming limb-rending pain.
Ask anything about Sukta 8 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.