
Rishi: Traditionally connected with Viṣṇu-trivikrama tradition (RV 1.154 parallels); Atharvanic redaction preserves the formula.
Devata: Viṣṇu (Trivikrama)
Chandas: Triṣṭubh-like cadence (as in RV parallels; Atharvan transmission may show minor metrical looseness)
AV 7.26 પ્રસિદ્ધ ઋગ્વેદીય ત્રિવિક્રમ-સ્તોત્રને અથર્વણીય મંત્રરૂપે પુનઃઘડી, જગ્યા સ્થિર કરવી, વસવાટ/નિવાસ સુરક્ષિત કરવો અને શત્રુત્વકારી શક્તિઓને દૂર હાંકી કાઢવા માટેનું આચરણ બનાવે છે. વિષ્ણુના ત્રણ વિશ્વવ્યાપી પગલાં—જેનાથી લોકો સ્થાને સ્થિર રહે છે—સ્મરીને, આ સૂક્ત યજમાનના ‘પગલાં સ્થાપે છે’: સીમાઓ દૃઢ બને છે, નિવાસ વિશાળ થાય છે (ઉરુ ક્ષય), અને વિધિ તથા જીવનોપાર્જનમાં અવરોધરૂપ વિઘ્નો દૂર થાય છે. સર્વ દિશાઓમાંથી સંપત્તિ હાથમાં ભરાઈ આવે એવો પૌષ્ટિક ઉદ્દેશ રક્ષોઘ્ન રક્ષણથી અવિભાજ્ય છે; કારણ કે અહીં સમૃદ્ધિ સ્થિર અને રક્ષિત અવકાશ-વ્યવસ્થાના રૂપે રજૂ થાય છે.
Mantra 1
विष्णुः। विष्णो॒र्नु कं॒ प्रा वो॑चं वी॒र्याऽणि॒ यः पार्थि॑वानि विम॒मे रजां॑सि । यो अस्क॑भाय॒दुत्त॑रं स॒धस्थं॑ विचक्रमा॒णस्त्रे॒धोरु॑गा॒यः
વિષ્ણુઃ। હવે હું વિષ્ણુનાં કયા વીર્યકર્મો પ્રગટ કરું? જેમણે પૃથ્વીના પ્રદેશો માપી ગોઠવ્યા; જેમણે ઉપરનું ધામ સ્થિર કર્યું—ત્રિધા પગલાં ભરતા, વિશાળગામી (ઉરુગાય) વિષ્ણુ।
Mantra 2
प्र तद् विष्णु॑ स्तवते वी॒र्याऽणि मृ॒गो न भी॒मः कु॑च॒रो गि॑रि॒ष्ठाः । प॒रा॒वत॒ आ ज॑गम्या॒त् पर॑स्याः
વિષ્ણુનું તે વીર્યબળ સ્તુતિપાત્ર છે—ભયંકર મૃગ સમ, સ્વેચ્છાએ ફરનાર, પર્વતવાસી। દૂરના પરાવતથી—હા, પરમ દૂરથી પણ—તે અહીં આવી પહોંચે.
Mantra 3
यस्यो॒रुषु॑ त्रि॒षु वि॒क्रम॑नेष्वधिक्षि॒यन्ति॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ । उ॒रु वि॑ष्णो॒ वि क्र॑मस्वो॒रु क्षया॑य नस्कृधि । घृ॒तं घृ॑तयोने पिब॒ प्रप्र॑ य॒ज्ञप॑तिं तिर
જેનાં વિશાળ ત્રણ વિક્રમોમાં સર્વ લોક સ્થિર રહી વસે છે—હે વિષ્ણુ, વિશાળ રીતે પગલાં ભરો; અમારે માટે વિશાળ નિવાસસ્થાન રચો. હે ઘૃતયોનિ, ઘી પીવો; આગળ ધપાવો—હા, આગળ ધપાવો—યજ્ઞપતિને પાર ઉતારો.
Mantra 4
इ॒दं विष्णु॒र्वि च॑क्रमे त्रे॒धा नि द॑धे प॒दा। समू॑ढमस्य पांसु॒रे
આ વિષ્ણુએ વિક્રમ કર્યો; ત્રિધા રીતે પોતાના પગલાં સ્થાપ્યા; ધૂળિયાં ધરામાં તેણે આ પોતાનું કાર્ય દૃઢ કર્યું.
Mantra 5
त्रीणि॑ प॒दा वि च॑क्रमे॒ विष्णु॑र्गो॒पा अदा॑भ्यः । इ॒तो धर्मा॑णि धा॒रय॑न्
વિષ્ણુ—ગોપા, અદાભ્ય (અનછલાય)—ત્રણ પગલાં વિસ્તારીને ચાલ્યા; અહીંથી તે ધર્મો/વિધિઓને ધારણ કરીને સ્થિર રાખે છે.
Mantra 6
विष्णोः॒ कर्मा॑णि पश्यत॒ यतो॑ व्र॒तानि॑ पस्प॒शे। इन्द्र॑स्य॒ युज्यः॒ सखा॑
વિષ્ણુના કર્મો જુઓ—જેનાથી વ્રતો/વિધિઓ નિરીક્ષિત થઈ અને ગોઠવાઈ બહાર પ્રગટ થયા; તે ઇન્દ્રનો યોગ્ય રીતે જોડાયેલો સખા અને સાથી છે.
Mantra 7
तद् विष्णोः॑ पर॒मं प॒दं सदा॑ पश्यन्ति सू॒रयः॑ । दि॒वीऽव॒ चक्षु॒रात॑तम्
વિષ્ણુનું તે પરમ પદ/સ્થાન સૂરીઓ (ઋષિઓ) સદા જુએ છે—જાણે સ્વર્ગમાં વિસ્તરેલું નેત્ર.
Mantra 8
दि॒वो वि॑ष्ण उ॒त वा॑ पृथि॒व्या म॒हो वि॑ष्ण उ॒रोर॒न्तरि॑क्षात्। हस्तौ॑ पृणस्व ब॒हुभि॑र्व॒सव्यै॑रा॒प्रय॑च्छ॒ दक्षि॑णा॒दोत स॒व्यात्
હે વિષ્ણુ, દ્યૂલોકમાંથી કે પૃથ્વીમાંથી; હે મહાન વિષ્ણુ, વિશાળ અંતરિક્ષમાંથી—અમારા હાથોને અનેક શુભ ધન-સંપત્તિથી ભરિ દે. જમણી તરફથી પણ અને ડાબી તરફથી પણ તે દક્ષિણા (દાન-ફળ) અહીં અર્પણ કર.
It is used to establish and stabilize a protected space—such as a home, boundary, or ritual ground—by invoking Viṣṇu’s three strides as the cosmic model for firm placement and security.
Earth/dust functions as the medium of fixation—marking stations and boundaries—while ghee is the nourishing offering that strengthens Viṣṇu as yajña-supporter, helping the rite pass safely beyond obstacles.
In this sukta, prosperity is not just ‘gain’ but stable order: when Viṣṇu’s strides secure space and drive off impediments, wealth can legitimately flow in from all regions and ‘fill the hands’ of the patron.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.