Anuvaka 6
અથર્વણીય શુદ્ધિકરણ, રક્ષણ અને સફળતા-મંત્રો દ્વારા પ્રાણશક્તિ, પ્રતિષ્ઠા અને સમૃદ્ધિનું પુનઃસ્થાપન તથા સંરક્ષણ મુખ્ય વિષય છે. ઉપવિષયો: એનસ્ (વિધિ/નૈતિક મલિનતા) માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને નિવારણ; સૂર્યપ્રેરિત અપોત્રોપૈક રક્ષણથી અદૃષ્ટ (અદૃશ્ય) હાનિ અને રક્ષસ-પીડાથી બચાવ; શત્રુદમન દ્વારા વિજય અને રાજકીય ઉન્નતિ (અમિત્ર-દંભન); સામાજિક સૌહાર્દ અને શુભશાંતિ (સૌમનસ્ય/શાંતિ); યશ અને જાહેર માન્યતા; ગોસંપત્તિનું રક્ષણ અને પુનઃપ્રાપ્તિ; સર્પસંબંધિત ભયનું શમન.
Suktas in Anuvaka 6
Sukta 51
AV 6.51 એક સંક્ષિપ્ત પ્રાયશ્ચિત્ત–શાંતિ સૂક્ત છે. તે ‘એનસ્’ (વિધિજન્ય/નૈતિક અશુદ્ધિ)ને નિષ્ક્રિય કરવા માટે શુદ્ધિને પાછી ફેરવી શકાય તેવી, અટકાવી ન શકાય તેવી ધારા તરીકે રજૂ કરે છે: સોમ ગાળવામાં આવે છે અને હાનિની પાર “પાછો વાળવામાં” આવે છે; આપઃ (જળ) સર્વ કલુષ ધોઈ દૂર કરે છે; અને અજાણતાં થયેલા અતિક્રમણ માટે વરુણ પ્રસન્ન થાય છે. વાયુ/ગાળણી દ્વારા શુદ્ધિ, ઘૃતયુક્ત લૌસ્ટ્રલ જળપ્રક્ષાલન, અને વરુણ સમક્ષ સ્વીકારોક્તિ—આ ત્રણ પરંપરાગત શુદ્ધિકારોને જોડીને, અશુદ્ધિ છુપાતી નથી પરંતુ સંપૂર્ણપણે દૂર થાય છે અને દંડાત્મક પરિણામો ટળે છે—આ જ તેની શક્તિ છે.
Sukta 52
આ સંક્ષિપ્ત ઉપચારક–રક્ષાત્મક સૂક્ત ઉગતા સૂર્ય (સૂર્ય/આદિત્ય) ને દૃશ્ય શક્તિ તરીકે ગ્રહણ કરીને રાક્ષસોને ચકનાચૂર કરે છે અને “અદૃશ્ય” (અદૃષ્ટ)—ગુપ્ત હાનિ, છુપાયેલો રોગ અને દુષ્ટ પ્રભાવ—દૂર કરે છે. ત્યારબાદ એ જ શમનકારી શક્તિને ઘરગથ્થુ ક્ષેત્રમાં (ઢોર-પશુ, ભક્ષક/હિંસક પ્રાણી, નદીનો ઉથલપાથલ) વિસ્તારે છે. અંતે કણ્વની પ્રસિદ્ધ ઔષધી વનસ્પતિને સર્વોપચારક ઉપાય તરીકે રજૂ કરીને, દર્દીમાં રહેલા અદૃશ્ય ઉપદ્રવોને શાંત કરવા માટે તે સર્વસમર્થ છે એમ કહીને સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 53
AV 6.53 અથર્વણ પરંપરાનું સંક્ષિપ્ત રક્ષણ‑અને‑પુનઃસ્થાપન સૂક્ત છે. તે પ્રથમ દ્યાવાપૃથિવી (આકાશ‑પૃથ્વી) અને પોષક દેવતાઓના વર્તુળ દ્વારા સર્વ દિશામાં રક્ષણ સ્થાપે છે; પછી પીડિત વ્યક્તિમાં વિખેરાયેલી જીવનશક્તિઓ—પ્રાણ, આત્મા, દૃષ્ટિ, જીવનબળ—ને પાછી બોલાવી તેમાં જ સ્થિર કરે છે. અંતે ત્વષ્ટૃનું મરામત‑કાર્ય પરાકાષ્ઠા બને છે: જે નુકસાન પામ્યું છે તેને ફરી ઘડવું, શરીર‑મનને તેજ અને પોષણ સાથે એકત્ર કરવું, અને આંતરિક‑બાહ્ય દુર્ભાગ્ય સામે તે સ્થાન/વ્યક્તિને ‘સીલ’ કરીને સુરક્ષિત કરવું; અહીં સ્વધા ધારણ‑પોષણ કરનારી શક્તિ તરીકે પ્રગટ થાય છે.
Sukta 54
AV 6.54 એક સંક્ષિપ્ત રાજકીય-રાજ્યરક્ષક મંત્રસૂક્ત છે. તેમાં સમૃદ્ધિ (રયિ, શ્રી)ને શત્રુ-દમનકારી બળવિજય (અમિત્ર-દંભન) સાથે જોડીને, દરેક ટકરાવમાં યજમાન સદા “ઉપર” રહે તેવી કામના કરવામાં આવે છે. ઇન્દ્રની વિજયશક્તિ અને અગ્નિ–સોમ દ્વયની ક્ષત્ર-સમર્થક યજ્ઞ-યુદ્ધ ધરીને આહ્વાન કરીને, રાજકીય દબાણ હેઠળ સર્વભૌમત્વ, સાધનસંપત્તિ અને પ્રભુત્વને સ્થિર કરવામાં આવે છે.
Sukta 55
AV 6.55 એક ટૂંકું શાંતિ–પૌષ્ટિક સૂક્ત છે. તેમાં વક્તા દ્યાવા–પૃથ્વી (આકાશ–પૃથ્વી) વચ્ચેના સંપર્કમાર્ગો, ઋતુઓ અને સ્વયં સંવત્સર—આ સમગ્ર દૈવી વ્યવસ્થા—તેને સૌમનસ્ય (સદભાવ, સુમેળ, દયાળુ મનોભાવ)થી ચારે તરફથી આવરી લે તેવી પ્રાર્થના કરે છે. ઋતુ અને સંવત્સર જેવા કોસ્મિક લયોનું સમન્વય કરીને સમય અને પર્યાવરણમાં ઊપજતા વિક્ષેપોને શમાવવાનું, અને પરિણામે સુરક્ષિત નિવાસ, પશુધન તથા સંતાનની સમૃદ્ધિ, તેમજ સ્થિર શાંતિમય વાતાવરણ પ્રાપ્ત કરાવવાનું—આ સૂક્તનું લક્ષ્ય છે.
Sukta 56
આ સંક્ષિપ્ત રક્ષા-સૂક્ત સર્પોથી રક્ષણ મેળવવા માટે સર્પજાતિઓને ‘નમો’ કહી શાંતિકારક નમસ્કારને, અને દંશને અશક્ત બનાવતી પ્રબળ “બંધન/બંધ” વિધિ-મંત્ર સાથે જોડે છે. અહિ આગળ ઝંપલાવી ન શકે તે માટે દેવતાઓ તેને રોકે એવી પ્રાર્થના કરે છે; ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક સર્પના દાંત, જડબા, જીભ અને મોં બંધ કરી, વિષ અને જોખમને નિષ્ક્રિય કરીને સમગ્ર ગૃહ માટે સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 57
અથર્વવેદ 6.57 જલ-ચિકિત્સાનું સંક્ષિપ્ત આરોગ્ય-મંત્ર છે. તેમાં તીક્ષ્ણ, ભેદક પીડાઓને રુદ્રના “બાણો” તરીકે ગણાવી, અભિમંત્રિત ઔષધીય જળ (જાલાષ) દ્વારા તેમનો પ્રતિકાર કરવામાં આવે છે. વારંવાર છાંટણ (પ્રોક્ષણ) અને અંતે સર્વવ્યાપક આશીર્વાદ દ્વારા, આ સૂક્ત નિશ્ચિત પીડાના ઉપચારથી આગળ વધી સર્વસમાવેશક રક્ષણ સુધી ઉપચારક્ષેત્રને વિસ્તારે છે—જ્યાં પૃથ્વી અને આપઃ (જળ) પોતે જ ભેષજ (ઉપાય/ઔષધ) બની જાય છે.
Sukta 58
આ સંક્ષિપ્ત પૌષ્ટિક સૂક્ત યશસ્—જાહેર ખ્યાતિ, પ્રતિષ્ઠા અને સામાજિક માન્યતા—પ્રાપ્ત કરવા અને તેને સ્થિર કરવા માટેનું મંત્ર-ચર્મ છે. ખાસ કરીને આશ્રયદાતૃત્વ અને દક્ષિણાની યજ્ઞીય અર્થવ્યવસ્થામાં મળતી પ્રતિષ્ઠા અને માન-સન્માનને કેન્દ્રમાં રાખે છે. ઇન્દ્ર, દ્યાવાપૃથિવી, સવિતૃ (અને વિસ્તૃત અર્થમાં અગ્નિ તથા સોમ) જેવા સર્વાધિક અધિકૃત બ્રહ્માંડિય અને યજ્ઞીય સ્ત્રોતોમાંથી કીર્તિને નીચે ઉતારી, તેને સર્વવ્યાપક બનાવવામાં આવે છે; જેથી વક્તા સર્વ જીવોમાં ‘સૌથી પ્રસિદ્ધ’ બને એવી કામના વ્યક્ત થાય છે.
Sukta 59
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વણિક સૂક્ત ઉપચારક ઔષધી-શક્તિ અરુંધતી (ઓષધી)નું આવાહન કરીને ગો-ધન—બળદો, દૂધાળ ગાયો, સૂકી ગાયો, વાછરડાં અને સમગ્ર ચતુષ્પાદ ઝુંડ—નું રક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે. દૂધસમૃદ્ધ, રોગમુક્ત ગોશાળા માટે વિનંતી કરીને એ જ સુરક્ષા માનવ ગૃહસ્થ પર પણ વિસ્તારે છે; રુદ્રનું ભયંકર ‘ક્ષેપણ/શસ્ત્ર’ (અચાનક મર્રેન/મહામારીજન્ય પીડા) દૂર હાંકી દેવા કહે છે. અથર્વવેદીય ગૃહ્ય શૈલીમાં, જપ અને સરળ ઔષધીવિધિ દ્વારા આ મંત્ર પોતે જ ગોશાળા અને ઝુંડ પર મૂકાતું રક્ષાત્મક સંચાર/કવચ બની કાર્ય કરે છે.
Sukta 60
આ સંક્ષિપ્ત પતિ-લાભ સૂક્ત સામાજિક રીતે માન્ય અને ધર્મસંમત લગ્નબંધોના રક્ષક આર્યમનને પ્રાર્થના કરે છે—એક કન્યાને યોગ્ય પતિ પ્રાપ્ત કરાવી, તેને ફળદાયી પત્નીપણામાં સ્થિર કર. તે લગ્ન-પસંદગીના સ્પર્ધાત્મક મેદાન ("સામાન્ય મળણ")ને સ્વીકારે છે અને પ્રતિસ્પર્ધીઓ પર દૈવી અનુગ્રહથી લાભ મળે એવી વિનંતી કરે છે. અંતિમ મંત્ર ધાતૃની વિશ્વ-વ્યવસ્થાપક શક્તિમાં આ માંગને આધારિત કરે છે; યોગ્ય રીતે મેળ ખાતું લગ્ન ઋત (સ્થિર વિશ્વક્રમ)નો ભાગ છે અને તે સંતાન તથા સમૃદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે, એવો સંકેત આપે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.