Opening the text

Rishi: Atharvanic/Aṅgirasa tradition (healing hymn)
Devata: Agni; also the functional power ‘Yakṣmanāśana’ (disease-destroyer)
Chandas: Anuṣṭubh (approx.)
AV 3.31 એક ભૈષજ્ય સૂક્ત છે. તેમાં દર્દીને યક્ષ્મા (ક્ષય/શોષક રોગ) તથા પાપ્મન્ (દુષ્ટ અશુદ્ધિ) થી વારંવાર “અલગ” કરીને દૂર કરવામાં આવે છે, અને તેને સમાયુસ્ (પૂર્ણ, અખંડ આયુષ્ય) સાથે ફરી જોડવામાં આવે છે. પ્રાણશક્તિ (પ્રાણ) ને નિર્ણાયક રીતે શુદ્ધ કરી ફરી એકીકૃત કરનાર અગ્નિને અહીં આહ્વાન કરવામાં આવે છે; તેમજ શરીરની વ્યવસ્થા, ભાગ્ય અને સહનશક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે ચંદ્ર અને પર્જન્ય જેવા વિશ્વ-નવજીવનદાતાઓની સહાય પણ માંગવામાં આવે છે.
Mantra 1
यक्ष्मनाशनम् वि दे॒वा ज॒रसा॑वृत॒न् वि त्वम॑ग्ने॒ अरा॑त्या । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
યક્ષ્મ-નાશક: દેવોએ જરાના આવરણને દૂર હાંકી દીધું છે; અને તું પણ, હે અગ્નિ, અરાતિ (અપશકુન/દુર્ભાગ્ય)ને હાંકી કાઢ. સર્વ પાપ્મન (દોષ-મલિનતા)થી, યક્ષ્મથી, અને સમાયુષા (પૂર્ણ આયુષ્ય) સાથે—હું મુક્ત થાઉં.
Mantra 2
व्यार्त्या॒ पव॑मानो॒ वि श॒क्रः पा॑पकृ॒त्यया॑ । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
વ્યાર્થી (પીડા)થી પવમાન (શુદ્ધિકારક) તેને દૂર હાંકે; પાપકૃત્યા (દુષ્ટ જાદુ/અભિચાર)થી શક્ર (પરાક્રમી) તેને દૂર હાંકે. સર્વ પાપ્મનથી, યક્ષ્મથી, અને સમાયુષા (પૂર્ણ આયુષ્ય) સાથે—હું મુક્ત થાઉં.
Mantra 3
वि ग्रा॒म्याः प॒शव॑ आर॒ण्यैर्व्याऽप॒स्तृष्ण॑यासरन्। व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
ગ્રામ્ય પશુઓ વન્ય પ્રાણીઓ સાથે અલગ અલગ દોડી ગયા; તરસથી પ્રેરિત પાણી પણ વહેતાં વહેતાં દૂર સરકી ગયા. તેમ જ હું સર્વ પાપમલિનતાથી વિભક્ત થાઉં; યક્ષ્માથી વિભક્ત થાઉં; અને પૂર્ણ આયુષ્ય સાથે જોડાઈ જાઉં.
Mantra 4
वी॒३मे द्यावा॑पृथि॒वी इ॒तो वि पन्था॑नो॒ दिशं॑दिशम्। व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
અહીંથી દ્યાવા-પૃથિવી અલગ થઈ જાય; માર્ગો પણ અલગ થઈ, દરેક દિશા તરફ વિખેરાઈ જાય. તેમ જ હું સર્વ પાપ્મન (દોષ-મલિનતા)થી વિમુક્ત થાઉં; યક્ષ્માથી પણ અલગ થાઉં; અને પૂર્ણ આયુષ્ય સાથે જોડાઈ રહું.
Mantra 5
त्वष्टा॑ दुहि॒त्रे व॑ह॒तुं यु॑न॒क्तीती॒दं विश्वं॒ भुव॑नं॒ वि या॑ति । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
ત્વષ્ટા પોતાની પુત્રી માટે લગ્ન-યાત્રા (વહતુ) જોડે છે; તેમ જ આ સમગ્ર ભુવન, સર્વ પ્રાણીઓનું જગત, અલગ અલગ થઈ આગળ વધે છે. તેમ જ હું સર્વ પાપ્મન (દોષ-મલિનતા)થી વિમુક્ત થાઉં; યક્ષ્માથી પણ અલગ થાઉં; અને પૂર્ણ આયુષ્ય સાથે જોડાઈ રહું.
Mantra 6
अ॒ग्निः प्रा॒णान्त्सं द॑धाति च॒न्द्रः प्रा॒णेन॒ संहि॑तः । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
અગ્નિ પ્રાણોને એકત્ર ગોઠવે છે; ચંદ્રમા પ્રાણ સાથે ગૂંથાયેલો છે. તેમ જ હું સર્વ પાપ્મન (દોષ-મલિનતા)થી વિમુક્ત થાઉં; યક્ષ્માથી પણ અલગ થાઉં; અને પૂર્ણ આયુષ્ય સાથે જોડાઈ રહું.
Mantra 7
प्रा॒णेन॑ वि॒श्वतो॑वीर्यं दे॒वाः सूर्यं॒ समै॑रयन्। व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
પ્રાણથી, સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપેલી વીર્તા સાથે, દેવોએ સૂર્યને ગતિમાં સ્થાપ્યો. તેમ જ હું સર્વ પાપમલથી વિયોગ પામું; યક્ષ્માથી પણ વિયોગ પામું; અને પૂર્ણ આયુષ્ય સાથે જોડાઈ જાઉં.
Mantra 8
आयु॑ष्मतामायु॒ष्कृतां॑ प्रा॒णेन॑ जीव॒ मा मृ॑थाः । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
પ્રાણથી જીવ; મર નહિ. હું સર્વ પાપ્મન (દુષ્ટતા/અપશકુન) સાથે ક્ષયકર યક્ષ્માને દૂર હાંકી દઉં છું, અને તને પૂર્ણ આયુષ્યનો અધિકાર આપું છું—દીર્ઘાયુઓમાં, આયુષ્ય-સ્થાપકોમાં.
Mantra 9
प्रा॒णेन॑ प्राण॒तां प्राणे॒हैव भ॑व॒ मा मृ॑थाः । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
પ્રાણ વડે (હું) શ્વાસ લેતાંમાં તને પ્રાણવંત કરું છું. હે પ્રાણ, અહિં જ નિશ્ચયે નિવાસ કર; મરી ન જા. સર્વ પાપ્મા (દુષ્ટતા) સાથે હું ક્ષયરોગ (યક્ષ્મા)ને દૂર હાંકી દઉં છું અને તને પૂર્ણ આયુષ્ય સાથે સ્થાપિત કરું છું.
Mantra 10
उदायु॑षा॒ समायु॒षोदोष॑धीनां॒ रसे॑न । व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
ઉઠ, આયુષ્ય સાથે—પૂર્ણ આયુષ્ય સાથે; ઔષધિઓના રસ (સારમાં) સાથે ઉઠ. સર્વ પાપ્મા (દુષ્ટતા) સાથે હું ક્ષયરોગ (યક્ષ્મા)ને દૂર હાંકી દઉં છું અને તને પૂર્ણ આયુષ્ય સાથે સ્થાપિત કરું છું.
Mantra 11
आप॒र्जन्य॑स्य वृ॒ष्ट्योद॑स्थामा॒मृता॑ व॒यम्। व्य॑१हं सर्वे॑ण पा॒प्मना॒ वि यक्ष्मे॑ण॒ समायु॑षा
પર્જન્યના વરસતા વરસાદથી અમે ઊભા થયા છીએ—જાણે અમૃત (અમર) બનેલા હોઈએ તેમ. સર્વ પાપ્મા (દુષ્ટતા) સાથે હું ક્ષયરોગ (યક્ષ્મા)ને દૂર હાંકી દઉં છું અને અમને પૂર્ણ આયુષ્ય સાથે સ્થાપિત કરું છું.
Yakṣma is a wasting, lingering illness—often understood as a draining disease that disrupts strength and breath (prāṇa). The hymn treats it as an adversarial force to be driven away.
Agni represents purification and restored order: he burns away pathogenic impurity (pāpman) and ‘puts the breaths together,’ making him the fitting yakṣmanāśana (disease-destroyer).
It is recited beside a clean fire, often with simple offerings and water-sprinkling, while repeatedly affirming separation from yakṣma/pāpman and reconnection with full lifespan (samāyus).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.