
Rishi: Atharvanic tradition (ancillary note lists deities/sections but not ṛṣi)
Devata: Ṛtavaḥ (Seasons) / Dhātṛ-Vidhātṛ / Devas / Indra / Prajāpati (as per the prefixed anukramaṇī-like note); verse imagery centers on the Dhenu (cow) as prosperity-agent
Chandas: Anuṣṭubh (probable)
આ પૌષ્ટિક સૂક્ત વર્ષચક્રના પરિભ્રમણને સમૃદ્ધિ ઉત્પન્ન કરનાર યંત્ર તરીકે પવિત્ર બનાવે છે. તેમાં એક આદિ ધેનુ (દૂધ આપતી ગાય)નું ચિત્રણ છે, જે ઘર માટે વર્ષ પછી વર્ષ વધતું પોષણ અને ધન ‘દોહી’ આપે છે. તે ઋતુઓની વ્યવસ્થા (ઋતવઃ) અને વ્યવસ્થાના રચયિતા ધાતૃ–વિધાતૃને ઘરેલુ અર્પણ—ઘૃત, ઇળા, હવિસ—સાથે સંકળે છે, જેથી કૅલેન્ડરનું યોગ્ય અનુષ્ઠાન કરવાથી ફળરૂપે પ્રજનન-સમૃદ્ધિ, પશુવૃદ્ધિ અને સુરક્ષિત ગૃહપ્રત્યાવર્તન સ્વાભાવિક ઉપજ બની રહે.
Mantra 1
रायस्पोषप्राप्तिः। ९ ऋतवः, १० धाता विधातारौ, ऋतवः, ११ देवाः, १२ इन्द्रः, देवाः, १३ प्रजापतिः। प्र॒थ॒मा ह॒ व्युऽवास॒ सा धे॒नुर॑भवद् य॒मे। सा नः॒ पय॑स्वती दुहा॒मुत्त॑रामुत्तरां॒ समा॑म्
પ્રથમ તો તે જ પ્રકાશિત થઈ; યમમાં તે દૂધ આપતી ધેનુ બની. દૂધથી સમૃદ્ધ તે ધેનુ અમારે માટે દર પછીના, પછીના વર્ષે દોહે.
Mantra 2
यां दे॒वाः प्र॑ति॒नन्द॑न्ति॒ रात्रिं॑ धे॒नुमु॑पाय॒तीम्। सं॒व॒त्स॒रस्य॒ या पत्नी॒ सा नो॑ अस्तु सुमङ्ग॒ली
જે રાત્રિને દેવો આનંદપૂર્વક સ્વીકારે છે, દૂધાળ ગાય જેવી દાનશીલ બની નજીક આવે છે,—જે સંવત્સરની પત્ની છે,—એ રાત્રિ અમારે માટે સર્વથા સુમંગળી થાઓ.
Mantra 3
सं॒व॒त्स॒रस्य॑ प्रति॒मां यां त्वा॑ रात्र्यु॒पास्म॑हे । सा न॒ आयु॑ष्मतीं प्र॒जां रा॒यस्पोषे॑ण॒ सं सृ॑ज
સંવત્સરની પ્રતિમા સમી, હે રાત્રિ, તને અમે ભક્તિપૂર્વક ઉપાસીએ છીએ; તું અમારે માટે આયુષ્યવાળી પ્રજા ઉત્પન્ન કર, અને ધન-વૃદ્ધિ તથા પોષણ સાથે તેને જોડ.
Mantra 4
इ॒यमे॒व सा या प्र॑थ॒मा व्यौच्छ॑दा॒स्वित॑रासु चरति॒ प्रवि॑ष्टा । म॒हान्तो॑ अस्यां महि॒मानो॑ अ॒न्तर्व॒धूर्जि॑गाय नव॒गज्जनि॑त्री
આ જ તે છે જે પ્રથમ પ્રકાશિત થઈ; પછીની રાત્રિઓમાં તે પ્રવેશી ને વ્યાપી રહીને ગતિ કરે છે. તેમાં મહાન મહિમાઓ અંતરમાં નિવાસ કરે છે: વધૂ—જનની, નવગતિશીલ જનિત્રી—એ વિજય પામી છે.
Mantra 5
वा॒न॒स्प॒त्या ग्रावा॑णो॒ घोष॑मक्रत ह॒विष्कृ॒ण्वन्तः॑ परिवत्स॒रीण॑म्। एका॑ष्टके सुप्र॒जसः॑ सु॒वीरा॑ व॒यं स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम्
વનસ્પતિના અધિપતિના પથ્થરો (ગ્રાવાણઃ) ગુંજારવ ઊઠાવે છે, પરિભ્રમણ કરતા વર્ષ માટે હવિષ્ય તૈયાર કરતાં. એકાષ્ટકાના પર્વે અમે સુપ્રજા, સુવીર બનીએ; અને અનેક પ્રકારના ધનોના સ્વામી બનીએ.
Mantra 6
इडा॑यास्प॒दं घृ॒तव॑त् सरीसृ॒पं जात॑वेदः॒ प्रति॑ ह॒व्या गृ॑भाय । ये ग्रा॒म्याः प॒शवो॑ वि॒श्वरू॑पा॒स्तेषां सप्ता॒नां मयि॒ रन्ति॑रस्तु
ઇડાનું આસન—ઘૃતથી સમૃદ્ધ, સરિસૃપ સમ ગતિશીલ—હે જાતવેદસ, તે હવ્યોને સ્વીકાર. અને ગ્રામ્ય પશુઓ, વિશ્વરૂપ—તેમના સાતના વિષયે—મારે માટે નિર્ભય ભોગ (રંતિ) રહે.
Mantra 7
आ मा॑ पु॒ष्टे च॒ पोषे॑ च॒ रात्रि॑ दे॒वानां॑ सुम॒तौ स्या॑म । पू॒र्णा द॑र्वे॒ परा॑ पत॒ सुपू॑र्णा॒ पुन॒रा प॑त । सर्वान् य॒ज्ञान्त्सं॑भुञ्ज॒तीषमूर्जं॑ न॒ आ भ॑र
હે પુષ્ટિ અને પોષણ! મારી પાસે આવો; હે રાત્રિ, દેવોની સુમતિમાં અમે રહીએ. હે દર્વી (લડલ), પૂર્ણ થઈને આગળ ઉડી જા; સુપૂર્ણ થઈને ફરી અહીં પરત આવ. સર્વ યજ્ઞોને પૂર્ણતાથી ભોગવતી, અમારે માટે ઇષા, ઊર્જા—પોષક બળ—લાવી આપ.
Mantra 8
आयम॑गन्त्संवत्स॒रः पति॑रेकाष्टके॒ तव॑ । सा न॒ आयु॑ष्मतीं प्र॒जां रा॒यस्पोषे॑ण॒ सं सृ॑ज
આ રહ્યો સંવત્સર (વર્ષ) આવી પહોંચ્યો છે—હે એકાષ્ટકા, તે તારો સ્વામી છે. તે અમારે માટે આયુષ્યથી સમૃદ્ધ એવી પ્રજા ઉત્પન્ન કર; અને ધનના પોષક વધારასთან સહીત તેને સંયોજિત કર.
Mantra 9
ऋ॒तून् य॑ज ऋतु॒पती॑नार्त॒वानु॒त हा॑य॒नान्। समाः॑ संवत्स॒रान् मासा॑न् भू॒तस्य॒ पत॑ये यजे
ઋતુઓનું યજન કર; ઋતુપતિઓનું યજન કર; ઋતુના વિભાગોનું અને હાયન (વાર્ષિક ચક્રો)નું પણ યજન કર. સમા (પૂર્ણ ચક્રો), સંવત્સરો, માસો—ભૂતના પતિને હું યજન કરું છું.
Mantra 10
ऋ॒तुभ्य॑ष्ट्वार्त॒वेभ्यो॑ मा॒द्भ्यः सं॑वत्स॒रेभ्यः॑ । धा॒त्रे वि॑धा॒त्रे स॒मृधे॑ भू॒तस्य॒ पत॑ये यजे
ઋતુઓમાંથી, ઋતુના વિભાગોમાંથી, માસોમાંથી, સંવત્સરોમાંથી—હે (તને) હું અર્પણ કરું છું. ધાત્રે, વિધાત્રે, સમૃધે—ભૂતના પતિને હું યજન કરું છું.
Mantra 11
इड॑या॒ जुह्व॑तो व॒यं दे॒वान् घृ॒तव॑ता यजे । गृ॒हानलु॑भ्यतो व॒यं सं वि॑शे॒मोप॒ गोम॑तः
ઇડાથી (ઇડા-દેવીની સહાયથી) અમે હવનમાં આહુતિ અર્પણ કરતાં, ઘીથી દેવોને યજીએ છીએ. અમે અહિતથી અસ્પર્શ રહી, ગાયો-ધનથી સમૃદ્ધ એવા અમારા ઘરોમાં સાથે મળીને પ્રવેશ કરીએ—તેમની પાસે જઈએ.
Mantra 12
ए॒का॒ष्ट॒का तप॑सा त॒प्यमा॑ना ज॒जान॒ गर्भं॑ महि॒मान॒मिन्द्र॑म्। तेन॑ दे॒वा व्यऽसहन्त॒ शत्रू॑न् ह॒न्ता दस्यू॑नामभव॒च्छची॒पतिः॑
એકાષ્ટકા તપસાથી તપતી, મહિમાવાન ઇન્દ્રને ગર્ભરૂપે જન્માવી. તેના બળથી દેવોએ શત્રુઓને પરાજિત કરી વિખેરી નાખ્યા; શચીપતિ દસ્યુઓનો સંહારક બન્યો.
Mantra 13
इन्द्र॑पुत्रे॒ सोम॑पुत्रे दुहि॒तासि॑ प्र॒जाप॑तेः । कामा॑न॒स्माकं॑ पूरय॒ प्रति॑ गृह्णाहि नो ह॒विः
હે ઇન્દ્રપુત્રી, સોમપુત્રી, તું પ્રજાપતિની દુહિતા છે. અમારા કામનાઓ પૂર્ણ કર; પ્રતિફળરૂપે અમારી હવિ (અર્પિત આહુતિ) સ્વીકાર.
To make the turning year yield increasing prosperity—nourishment like milk, cattle-wealth, treasures, and strong offspring—while keeping the household safe and intact.
The dhenu is a prosperity-symbol: as a milch-cow continuously gives milk, so the rightly ordered year is asked to ‘milk out’ abundance for each succeeding year.
During annual or seasonal transition rites—particularly around Ekāṣṭakā—when households seek renewal of wealth, progeny, and protection through offerings such as ghee and havis.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.