Anuvaka 2
મુખ્ય વિષય: અથર્વણીય રક્ષાત્મક અને પુનઃસ્થાપક વિધિઓ—અવરોધ, રોગ, દુર્ભાગ્ય અને શત્રુ આક્રમણ દૂર કરીને સ્થિરતા તથા સમૃદ્ધિ સ્થાપિત કરવી. ઉપવિષયો: પ્રસૂતિમાં અવરોધ ખોલી સુરક્ષિત પ્રસવ; ક્ષય/યક્ષ્મા અને પીડાઓનું ઉપચાર–શમન; જાદૂટોણા તથા દૈત્ય/ભૂતપીડા જેવી દુષ્ટ અસરનું અપોત્રાયિક અપસરણ; ગૃહસૌભાગ્ય અને વધૂનું વર્ચસ્; પૌષ્ટિક સંમિલન અને વૃદ્ધિ; શસ્ત્ર/ક્ષેપણાસ્ત્ર નિવારણ અને યુદ્ધદોષ-શાંતિ; સ્થિરીકરણ અને રક્ષણ.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
આ સૂક્ત અથર્વણિક પરંપરાનું પ્રસૂતિ-મંત્રરૂપ ઉપચાર છે, જે પ્રસવમાં અવરોધ દૂર કરીને પ્રસવ પૂર્ણ કરાવવા માટે છે. બંધ થયેલને “ખોલનાર” એવા બ્રહ્માંડવ્યાપી કર્તા તરીકે દિશાઓ (પ્રદિશાઓ) અને દેવતાઓને સંબોધીને, પ્રસવ નિર્વિઘ્ન બને તેવી પ્રાર્થના કરે છે. આકાશ–પૃથ્વીની સર્વ દિશાઓને આવરી લેતી સર્વવ્યાપક અવકાશ-છબી અને પ્રસવની સ્પષ્ટ શારીરિક પ્રક્રિયા—ગર્ભદ્વાર ખુલવું, અવરોધનું નિષ્કાસન, અને અપરા (પ્લેસેંટા) નીચે ઉતરી બહાર નીકળવી—ને જોડીને, જન્મ ઝડપથી, સુરક્ષિત રીતે અને કોઈપણ અટકાવ/ધારણ વિના થાય તેવી કામના વ્યક્ત કરે છે.
Sukta 12
આ ચાર ઋચાવાળું વૈદ્ય–શાંતિ સૂક્ત વિખરાયેલી બીમારી (ખાસ કરીને યક્ષ્મ/ક્ષયરૂપ ક્ષીણતા), માથાનો દુખાવો, ખાંસી, તેમજ અંગો–સંધિઓને ચીરતી પીડાને લક્ષ્ય કરે છે. વાવાઝોડા જેવી શુદ્ધિકારક શક્તિ અને વનસ્પતિઓ તથા પર્વતોની પુનઃસ્થાપક ઔષધી શક્તિઓને આવાહન કરીને રોગને દૂર કરવામાં આવે છે. અંતે ‘શમ્’ (ક્ષેમ/શાંતિ)ના સર્વગ્રાહી સૂત્ર દ્વારા ઉપરના–નીચલા ભાગોમાં, ચારેય અંગોમાં અને સમગ્ર શરીરમાં કલ્યાણ વિતરીત થાય છે. વ્યાધિઓને ચોક્કસ નામે ઓળખી તેમને ઘુસણખોર એજન્ટ તરીકે હાંકી કાઢવું અને દર્દીને સર્વાંગી દેહ-સંપૂર્ણતાથી મોહરવું—આ સૂક્તની શક્તિનું મર્મ છે.
Sukta 13
AV 1.13 એક ટૂંકું પ્રસન્નીકરણાત્મક ઉપચાર–રક્ષા સૂક્ત છે. તેમાં સંકેન્દ્રિત અને સંભવિત રીતે જોખમી તપસ્ (અગ્નિસમાન તાપશક્તિ)ને “પ્રવતો નાપાત્” નામની વ્યક્તિગત શક્તિ તરીકે, તેમજ શસ્ત્રસમાન તેના ‘ક્ષેપક/મિસાઇલ’ સ્વરૂપ સાથે સંબોધવામાં આવે છે. વારંવાર નમસ્ (નમઃ) અર્પણ કરીને અને તેના ગુપ્ત વૈશ્વિક આસનનું સ્તવન કરીને આ શક્તિને શાંત કરવામાં આવે છે; અને તેને દેહકલ્યાણ, ગૃહસુરક્ષા તથા બાળકોની રક્ષા તરફ અનુકૂળ રીતે દોરી દેવામાં આવે છે.
Sukta 14
AV 1.14 લગ્નના દ્વાર પર આવેલી કન્યા માટેનું ગૃહ્ય આશીર્વાદસૂક્ત છે. ભાગ્યનું વિતરણ કરનાર ભગ દેવ દ્વારા વર્ચસ્ (પ્રકાશમાન આકર્ષણ, સામાજિક તેજ) ‘ફાળવી’ અપાવવાનો હેતુ તેમાં છે. સાથે જ કન્યાનું પિતૃગૃહમાંથી પતિના ઘરમાં સ્થાનાંતરણ વિધિપૂર્વક સંચાલિત કરી, તેને નવા ગૃહ સાથે દૃઢ રીતે બાંધવામાં આવે છે; પિતૃઓના આશીર્વાદ અને દીર્ઘકાલીન સ્થિરતાનું આવાહન કરવામાં આવે છે.
Sukta 15
આ પૌષ્ટિક સૂક્ત નદીઓ, પવનો અને પંખવાળા ગતિમાન જીવો જેવા પ્રાકૃતિક પ્રવાહોને યજમાન તરફ એકત્ર થઈ “એકસાથે વહેવા” માટે આહ્વાન કરીને સમૃદ્ધિને કેન્દ્રિત કરે છે. એકીકૃત હવિષ્ય અર્પણથી અનુમોદક સ્વર્ગલોકને પ્રસન્ન કરીને, ધન, પશુધન અને શુભલાભ પ્રવાહની જેમ આવી પોતાના સ્થાને સ્થિર રહે—એ તેનો હેતુ છે.
Sukta 16
AV 1.16 એક સંક્ષિપ્ત અપોત્રોપૈક (અપશકુન-નિવારક) સૂક્ત છે. તેમાં સીસું (sīsa) ને મંત્રશક્તિથી સંચિત માધ્યમ બનાવી, યાતુ—શત્રુ જાદૂટોણા તથા દૈત્યાત્મક પીડા—ને હાંકી કાઢવા માટે શસ્ત્રરૂપે વાપરવામાં આવે છે. આ મંત્રકર્મની સત્તા વરુણ, અગ્નિ અને ઇન્દ્રના અધિકાર હેઠળ સ્થાપિત થાય છે; અને સજ્જ કરાયેલું ‘ઇદમ્’—તૈયાર કરેલું તાબીઝ/ઉપચાર—વિષ્કંધ, ભક્ષકો (અત્રિણ્) અને પિશાચ-વંશો પર વિજય મેળવે છે એમ ઘોષિત કરે છે. અંતે રક્ષણાત્મક ધમકીરૂપે, ગાયો, ઘોડા અથવા મનુષ્યોને હાનિ કરનાર કોઈપણ સત્તાને સીસાથી વિધિપૂર્વક ‘ભેદી/છિદ્રી’ નાખવી, જેથી તે વીરઘાતક ન રહે, એમ સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 17
AV 1.17 એક સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક રક્ષણ-મંત્રસૂક્ત છે. ઢીલું પડેલું, ખસેલું/સ્થાનચ્યૂત થયેલું અથવા ભયગ્રસ્ત બન્યું હોય ત્યારે રક્ષણને સ્થાને સ્થિર રીતે બેસાડવું અને શરીર/રચનાની વ્યવસ્થા ફરી ગોઠવવી એ તેનો હેતુ છે. તે સર્વ સ્થિતિઓમાં (નીચું–દૂર/બાહ્ય–મધ્ય) સ્થિરતા આપતી શક્તિને પ્રતિષ્ઠિત કરે છે, નાડીઓ/માર્ગો અને અંગોને “ક્રમમાં ગોઠવે” છે, અને અંતે સિકાતાવતી તથા ઉન્નત ધનુષ્ય રૂપે વ્યક્ત થયેલું સર્વદિશી પરિઘ-રક્ષણ આવરણ ફેંકે છે—જેથી રક્ષિત અવકાશ વિખેરાતો નથી અને કલ્યાણ દૃઢ રહે છે.
Sukta 18
અવ 1.18 એક સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક મંત્રચર્મ છે, જે અલક્ષ્મી (દુર્ભાગ્ય/દારિદ્ર્ય), અરાતિ (વૈરી અવરોધ અને અદાતૃત્વ), તેમજ શરીરને ચોંટેલી ‘ઘોર’ આંતરિક પીડાને હાંકી કાઢે છે. અશુદ્ધિને “પવનમાં ઉડાવી” દેવા દ્વારા અને તેને વ્યક્તિના અંગો તથા દેખાવમાંથી વિધિપૂર્વક અલગ કરીને અન્યત્ર સ્થાનાંતરિત કરીને, આ સૂક્ત એકસાથે ભદ્રા/શ્રી—ગૃહસફળતા અને સંતતિને આધાર આપતી શુભ સમૃદ્ધિ—આકર્ષે છે. અહીં કાર્યકારી શક્તિ વાચ્ (મંત્ર-વાણી) છે; સવિતા અને સહાયક દેવતાઓ દુષ્ટતાને દૂર ધકેલી શુભભાગ્યને ગતિમાં મૂકે છે.
Sukta 19
આ સંક્ષિપ્ત અપોત્રોપાયિક સૂક્ત શસ્ત્ર-વળાવનાર રક્ષામંત્ર છે. શત્રુ ધનુર્ધરો અને ‘અતિભેદક’ (અતિશય ભેદનારા) રક્ષિત વ્યક્તિ/યજ્ઞવિષયને શોધી ન શકે અને નિષ્ફળ જાય, તથા બધા ક્ષેપણો માર્ગ ભટકી નિષ્કર રીતે જમીન પર પડી જાય—એવી પ્રાર્થના કરે છે. દૈવી અને માનવીય બાણોને આજ્ઞા આપી, તે રક્ષિતને ચૂકી શત્રુઓને જ વાગે એમ કરીને શત્રુની આક્રમકતા પાછી તેના પર જ ફેરવાય છે. ઇન્દ્ર (અને એક મંત્રમાં ધનુર્ધારી રુદ્ર) ને પ્રક્ષેપપથોના દૈવી નિયંત્રક તરીકે આવાહન કરવામાં આવે છે; તેથી રક્ષણ માત્ર બચાવટ નથી, પરંતુ પવિત્ર આજ્ઞાના બળથી સ્થાપિત થાય છે.
Sukta 20
AV 1.20 અથર્વણ પરંપરાનું અપોત્રોપૈક (અપશકુન-નિવારક) સૂક્ત છે. તેમાં મિત્ર–વરુણને—વિશેષ કરીને વરુણને—આહ્વાન કરીને, યજમાન/આશ્રિત સામે ઊભી કરાયેલી “યુદ્ધજન્ય હત્યા” (વધ) અને શત્રુભાવથી ભરેલી દુર્ભાવનાપૂર્ણ આક્રમકતા દૂર હાંકી કાઢવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. જોખમને નજીકથી કે દૂરથી, કોઈપણ દિશામાંથી ફેંકાયેલું તરીકે દર્શાવી, તેને “ચારે તરફથી ફેરવીને દૂર” હાંકી કાઢવાનો આદેશ આપે છે; સાથે શર્મન (આશ્રય/રક્ષણ)નું સુરક્ષાવલય સ્થાપે છે અને પરાજય ન આવે તેવી ખાતરી આપે છે. શત્રુઓને દંડ આપનાર અને ઋત (વ્યવસ્થા)ના રક્ષક સર્વાધિકારી દેવતાઓ તરીકે તેમનું આવાહન કરીને, મિત્રનો વધ ન થાય અને યજમાન પરાજિત ન થાય એવો વિસ્તૃત આશ્રય પ્રદાન કરવો—આ સૂક્તની શક્તિ તેમાં જ છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
