Adhyaya 28

Verse 1

देव्युवाच । इत्याश्चर्यमिदं देव त्वत्तः सर्वं मया श्रुतम् । महिमानं महेशस्य विस्तरेण समुद्भवम् । सांप्रतं सोमनाथस्य यथावद्वक्तुमर्हसि

La Diosa dijo: «Oh Señor, de ti he escuchado por completo este relato maravilloso: la grandeza de Maheśa, surgida con amplia explicación. Ahora, debes exponerme rectamente, tal como es en verdad, lo referente a Somanātha».

Verse 2

विधिना केन दृश्योसौ यात्रा कार्या कथं नृभिः । कस्मिन्काले महादेव नियमाश्चैव कीदृशाः

¿Con qué rito debe visitarse y contemplarse a Aquel (Señor)? ¿Cómo han de emprender los hombres la peregrinación? ¿En qué tiempo, oh Mahādeva, y qué clase de disciplinas (niyamas) deben observarse?

Verse 3

ईश्वर उवाच । हेमन्ते शिशिरे वापि वसन्ते वाथ भामिनि । यदा च जायते चित्तं वित्तं वा पर्व वा भवेत्

Īśvara dijo: «Oh bella dama, sea en hemanta, en śiśira o en vasanta; cuando surja la intención en el corazón, o haya recursos, o se presente una ocasión propicia—»

Verse 4

तदैव यात्रा कर्त्तव्या भावस्तत्रैव कारणम् । कृत्वा तु नियमं कंचित्स्वगृहे वरवर्णिनि

—entonces, en ese mismo momento, debe emprenderse la peregrinación; pues el bhāva, la disposición interior, es allí la verdadera causa. Habiendo adoptado alguna observancia (niyama) en el propio hogar, oh dama de excelsa hermosura,

Verse 5

प्रणम्य मनसा रुद्रं कृत्वा श्राद्धं यथाविधि । स्थानं प्रदक्षिणं कृत्वा वाग्यतः सुसमाहितः

Habiendo reverenciado a Rudra en la mente y realizado el śrāddha según la norma, tras circunvalar el lugar sagrado, permaneciendo con la palabra contenida y el ánimo bien recogido,

Verse 6

नियतो नियताहारो गच्छेच्चैव ततः पथि । कामक्रोधौ परित्यज्य लोभमोहौ तथैव च

Disciplinado y con alimento regulado, debe entonces proseguir por el camino, abandonando el deseo y la ira, y asimismo la codicia y el engaño.

Verse 7

ईर्ष्यामत्सरलौल्यं च यात्रा कार्या ततो नृभिः । तीर्थानुगमनं पुण्यं यज्ञेभ्योऽपि विशिष्यते

Por ello, los hombres deben emprender la peregrinación, despojándose de los celos, la envidia y la codicia. El mérito de seguir los tīrthas (peregrinar a los lugares sagrados) se dice que supera incluso a los ritos sacrificiales.

Verse 8

अग्निष्टोमादियज्ञैश्च इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । तत्तत्फलमवाप्नोति तीर्थानुगमनेन यत्

Cualesquiera frutos particulares que se obtienen al celebrar el Agniṣṭoma y otros sacrificios, con abundantes dádivas sacerdotales, esos mismos frutos se alcanzan mediante la peregrinación a los tīrthas.

Verse 9

कलेर्युगं महाघोरं प्राप्य पापसमन्वितम् । नान्येनाऽस्मिन्नुपायेन धर्म्मः स्वर्गश्च लभ्यते । विना यात्रां महादेवि सोमेशस्य न संशयः

Al llegar esta era de Kali, sumamente terrible y cargada de pecado, aquí no se obtiene ni el dharma ni el cielo por ningún otro medio. Sin la peregrinación a Someśvara, oh Gran Diosa, no hay duda de ello.

Verse 10

ये कुर्वंति नरा यात्रां शुचिश्रद्धासमन्विताः । कलौ युगे कृतार्थास्ते ये त्वन्ये ते निरर्थकाः

Quienes emprenden la peregrinación con pureza y śraddhā (fe) quedan colmados en la era de Kali; mas los que obran de otro modo permanecen sin verdadero propósito.

Verse 11

यथामहोदधेस्तुल्यो न चान्योऽस्ति जलाशयः । तथा प्राभासिकात्क्षेत्रात्समं तीर्थं न विद्यते

Así como ningún otro depósito de agua iguala al gran océano, del mismo modo no se halla tīrtha alguno comparable al sagrado territorio Prābhāsika (Prabhāsa-kṣetra).

Verse 12

अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रोनाम जायते

Quien no observa el ayuno de tres noches, no visita los tīrthas sagrados y no ofrece en dāna oro y vacas, llega a ser llamado ‘pobre’: despojado de mérito auspicioso.

Verse 13

यन्यगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च । मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थगतीप्सुना

Aun los tīrthas difíciles de alcanzar—remotos y arduos—deben ser visitados en la mente por quien anhela el fruto de recorrer todos los lugares santos.

Verse 14

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

Aquel cuyas manos, pies y mente están bien dominados—dotado de saber, tapas (austeridad) y buena fama—ese en verdad saborea el fruto de la peregrinación.

Verse 15

नियतो नियताहारः स्नान ।जाप्यपरायणः । व्रतोपवासनिरतः स तीर्थफलमश्नुते

Quien es disciplinado, moderado en el alimento, entregado al baño purificador y al japa, y aplicado en votos y ayunos—ése alcanza el fruto de la peregrinación al tīrtha.

Verse 16

अक्रोधनश्च देवेशि सत्यशीलो दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते

Oh Señora del Señor: quien está libre de ira, es fiel a la verdad, firme en sus votos y considera a todos los seres como a sí mismo—ése alcanza el fruto del tīrtha.

Verse 17

कुरुक्षेत्रादितीर्थानि रथगम्यानि यानि तु । तान्येव ब्राह्मणो यायादानदोषो न तेषु वै

Los tīrthas que comienzan con Kurukṣetra y a los que se puede llegar en carro—sólo a esos debe ir un brāhmaṇa; en ello, en verdad, no hay falta alguna en viajar montado.

Verse 18

ये साधवो धनोपेतास्तीर्थानां स्मरणे रताः । तीर्थे दानाच्च योगाच्च तेषामभ्यधिकं फलम्

Los virtuosos, provistos de riqueza y deleitados en recordar los tīrthas—por la dádiva en el tīrtha y por el yoga (práctica disciplinada), obtienen un fruto aún más excelso.

Verse 19

ये दरिद्रा धनैर्हीनास्तीर्थानुगमनेरताः । तेषां यज्ञफलावाप्तिर्विनापि धनसंचयैः

Los pobres, faltos de riquezas, pero entregados a seguir la senda de peregrinación a los tīrthas—alcanzan el fruto del yajña aun sin acumular bienes.

Verse 20

सर्वेषामेव वर्णानां सर्वाश्रमनिवासिनाम् । तीर्थं तु फलदं ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा

Para todas las varṇas y para quienes moran en cada āśrama, debe saberse que el tīrtha otorga fruto; aquí no hace falta duda ni discusión alguna.

Verse 21

कार्यांतरेण यो गत्वा स्नानं तीर्थे समाचरेत् । न च यात्राफलं तस्य स्नानमात्रं फलं भवेत्

Si alguien va por otro asunto y, de paso, se baña en un tīrtha, no obtiene el fruto de la peregrinación; el resultado será sólo el fruto del baño.

Verse 22

तीर्थानुगमनं पद्भ्यां तपःपरमिहोच्यते । तदेव कृत्वा यानेन स्नानमात्रफलं लभेत्

Seguir a pie la ruta de los tīrthas se declara aquí como la austeridad suprema. Pero si ese mismo trayecto se hace en vehículo, sólo se obtiene el fruto del baño.

Verse 23

यस्यान्यः कुरुते शक्त्या तीर्थयात्रां तथेश्वरि । स्वकीयद्रव्ययानाभ्यां फलं तस्य चतुर्गुणम्

Oh Īśvarī, para aquel cuya peregrinación al tīrtha es realizada por otro según su capacidad, al aportar su propia riqueza y medio de transporte, el fruto para él se vuelve cuádruple.

Verse 24

तीर्थानुगमनं कृत्वा भिक्षाहारा जितेंद्रियाः । प्राप्नुवंति महादेवि तीर्थे दशगुणं फलम्

Oh Mahādevī, quienes emprenden la peregrinación al tīrtha, se alimentan de limosna y dominan los sentidos, obtienen en el tīrtha un fruto diez veces mayor.

Verse 25

छत्रोपानद्विहीनस्तु भिक्षाशी विजितेंद्रियः । महापातकजैर्घोरैर्विप्रः पापैः प्रमुच्यते

Pero un brāhmaṇa, sin sombrilla ni calzado, que se alimenta sólo de limosna y ha vencido los sentidos, queda liberado de los terribles pecados nacidos de las grandes transgresiones (mahāpātakas).

Verse 26

न भैक्षं परपाकं तु न च भैक्ष्यं प्रतिग्रहम् । सोमपानसमं भैक्ष्यं तस्माद्भैक्षं समाचरेत्

La limosna no debe tomarse como “comida cocinada en casa ajena” para el deleite, ni debe considerarse la limosna como una formal “aceptación de dones” (pratigraha). El alimento de limosna es igual a beber Soma; por eso, practíquese el vivir de limosna.

Verse 27

लोकेऽस्मिन्द्विविधं तीर्थं स्वच्छ न्दैर्निर्म्मितं तथा । स्वयंभूतं प्रभासाद्यं निर्मितं दैवतैः कृतम्

En este mundo, los tīrthas (vados sagrados) son de dos clases: los establecidos por la libre iniciativa humana, y los que se manifiestan por sí mismos—siendo Prabhāsa el principal—incluidos también los fundados por los propios dioses.

Verse 28

स्वयंभूते महातीर्थे स्वभावे च महत्तरे । तस्मिंस्तीर्थे प्रतिगृह्य कृताः सर्वे प्रतिग्रहाः

En ese Gran Tīrtha auto-manifestado—por naturaleza sumamente excelso—cualesquiera actos de aceptar dones (pratigraha) realizados allí se tienen por “aceptaciones” plenas, con toda su consecuencia.

Verse 29

प्रतिग्रहनिवृत्तस्य यात्रादशगुणं फलम् । तेन दत्तानि दानानि यज्ञैर्देवाः सुतर्पिताः

Para quien se abstiene de aceptar dones, el fruto de la peregrinación se vuelve diez veces mayor. Por las dádivas que él ofrece, los dioses quedan plenamente satisfechos como si hubieran sido complacidos por sacrificios (yajñas).

Verse 30

येन क्षेत्रं समासाद्य निवृत्तिः परमा कृता । वस्तुलौल्याद्धि यः क्षेत्रे प्रतिग्रहरुचिस्तथा

Quien, al llegar a este campo sagrado, practica de veras el supremo desapego (la renuncia al aferramiento), alcanza el bien más alto. Mas aquel que, por codicia de bienes, en el lugar santo adquiere gusto por aceptar dádivas—

Verse 31

नैव तस्य परोलोको नायं लोको दुरात्मनः । अथ चेत्प्रतिगृह्णाति ब्राह्मणो वृत्तिदुर्बलः । दशांशमर्जिताद्दद्यादेवं तत्र न हीयते

Para ese hombre de mente perversa no hay mundo venidero, ni siquiera este mundo le trae bien verdadero. Pero si un brāhmaṇa, débil en su sustento, ha de aceptar un don, que entregue la décima parte de lo que obtenga; así, en ese lugar sagrado, no sufre merma espiritual.

Verse 32

विप्रवेषं समास्थाय शूद्रो भूत्वा प्रतिग्रहम् । तृणकाष्ठसमं वापि प्रतिगृह्य पतत्यधः

Un śūdra que, tomando el disfraz de brāhmaṇa, se entrega a aceptar dádivas—aunque lo recibido sea tan vil como hierba o leña—cae hacia abajo (a la ruina).

Verse 33

कुम्भीपाकादिकेष्वेवं महानरककोटिषु । यावदिंद्रसहस्राणि चतुर्द्दश वरानने

Así, en Kumbhīpāka y en otros infiernos espantosos—entre incontables grandes reinos infernales—permanece por un tiempo igual a catorce mil Indras, oh de bello rostro.

Verse 34

तस्मान्नैव प्रतिग्राह्यं किमन्यैर्ब्राह्मणैरपि । द्विप्रकारस्य तीर्थस्य कृतस्याप्यकृतस्य च

Por ello, no deben aceptarse dádivas—cuánto menos por otros brāhmaṇas—ya sea que el tīrtha sea de tipo «hecho» o «no hecho/auto-manifestado».

Verse 35

स्वकीयभावसंयुक्तः संपूर्णं फलमश्नुते । लभते षोडशांशं स यः परान्नेन गच्छति

Quien está unido a su propio estado justo (con espíritu autosuficiente) goza del fruto completo. Mas quien camina sostenido por el alimento ajeno recibe sólo la dieciseisava parte.

Verse 36

अशक्तस्य तथांधस्य पंगोर्यायावरस्य च । विहितं कारणायानमच्छिद्रे ब्राह्मणे कुतः

Para el impotente, el ciego, el cojo y el mendicante errante, se permite viajar con apoyo cuando hay causa legítima; pero para un brāhmaṇa sin mancha, ¿qué justificación habría para tal dependencia?

Verse 37

स्नानखादनपानैश्च वोढृभ्यस्तीर्थसेवकः । ददत्सकलमाप्नोति फलं तीर्थसमुद्भवम्

En el tīrtha, el servidor devoto del lugar sagrado—al ofrecer baño, alimento y bebida a quienes cargan y viajan—alcanza íntegro el mérito que brota del propio tīrtha.

Verse 38

न षोडशांशं यत्नेन लब्धार्थं यदि यच्छति । पंचमांशमथो वापि दद्यात्तत्र द्विजातिषु

Si uno no ofrece ni siquiera la dieciseisava parte de la riqueza ganada con esfuerzo, entonces al menos debe dar la quinta parte allí, entre los dvija, los dos veces nacidos.

Verse 39

देवतानां गुरूणां च मातापित्रोश्च कामतः । पुण्यदः समवाप्नोति तदेवाष्टगुणं फलम्

Quien, de buen grado, otorga mérito en honor de los Devas, de los maestros y de la madre y el padre, alcanza ese mismo fruto multiplicado por ocho.

Verse 40

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । पुण्यं देयं तु सर्वत्र नापुण्यं दीयते क्वचित्

El baño ritual, la caridad, la recitación de mantras, la ofrenda de fuego (homa), el estudio de los Vedas y la adoración de la Deidad: todo ello debe ofrecerse como acto meritorio en cualquier lugar; jamás se ofrezca lo no meritorio en parte alguna.

Verse 41

पितरं मातरं तीर्थे भ्रातरं सुहृदं गुरुम् । यमुद्दिश्य निमज्जेत द्वादशांशं लभेत सः

En el tīrtha, si uno se sumerge con la intención de beneficiar a su padre, madre, hermano, amigo o gurú, esa persona obtiene la duodécima parte del mérito (destinado a ellos).

Verse 42

कुशैस्तु प्रतिमां कृत्वा तीर्थवारिषु मज्जयेत् । यमुद्दिश्य महादेवि अष्टभागं लभेत सः

Oh Gran Diosa, quien modele una efigie con hierba kuśa y la sumerja en las aguas del tīrtha por la persona a quien se dedica, obtiene la octava parte del mérito.

Verse 43

महादानानि ये विप्रा गृह्णन्ति ज्ञानदुर्बलाः । वृक्षास्ते द्विजरूपेण जायंते ब्रह्मराक्षसाः

Aquellos brahmanes que, débiles en el verdadero entendimiento, aceptan grandes dádivas, se convierten en brahmarākṣasas y renacen como árboles que, con forma de dvija, parecen “dos veces nacidos”.

Verse 44

न वेदबलमाश्रित्य प्रतिग्रहरुचिर्भवेत् । अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा दहते कर्म नेतरत्

Sin apoyarse en la fuerza de la disciplina védica, no debe uno tomar gusto por aceptar dones; ya sea por ignorancia o por descuido, tal conducta quema el propio karma—nada más lo hace así.

Verse 45

चितिकाष्ठं तु वै स्पृष्ट्वा यज्ञयूपं तथैव च । वेदविक्रयिणं स्पृष्ट्वा स्नानमेव विधीयते

Tras tocar la leña de la pira funeraria, y asimismo el poste del sacrificio (yajña-yūpa), y después de tocar a quien comercia con el Veda, se prescribe únicamente el baño purificador.

Verse 46

आदेशं पठते यस्तु आदेशं तु ददाति यः । द्वावेतौ पापकर्माणौ पातालतलवासिनौ

Quien recita un ‘ādeśa’ y quien concede un ‘ādeśa’: ambos cometen actos pecaminosos, destinados a morar en los mundos subterráneos (Pātāla).

Verse 47

आदेशं पठते यस्तु संजिघृक्षुः प्रतिग्रहम् । तीर्थे चैव विशेषेण ब्रह्मघ्नः सैव नेतरः । स्थितो वै नृपतेर्द्वारि न कुर्याद्वेदविक्रयम्

Quien recita un ‘ādeśa’ con la intención de recibir dádivas—especialmente en un tīrtha—ha de ser tenido por matador de brahmán; no es un guía verdadero. Aun estando a la puerta del rey, jamás debe comerciarse con el Veda.

Verse 48

हत्वा गावो वरं मांसं भक्षयीत द्विजाधमः । वरं जीवन्समं मत्स्यैर्न कुर्याद्वेदविक्रयम् । ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति

Mejor sería que un mísero «dos veces nacido» matara vacas y comiera carne; mejor vivir al nivel de los peces—que vender el Veda. Un pecado igual a la brahma-hatyā no ha existido ni existirá (más grave) que éste.

Verse 49

वरं कुर्याच्च तद्देवि न कुर्याद्वेदविकयम् । तीर्थे चैव विशेषेण महाक्षेत्रे तथैव च

Oh Diosa, si fuera preciso, podrían hacerse otras acciones menores; pero no debe cometerse la venta del Veda, especialmente en un tīrtha y asimismo en un gran kṣetra sagrado.

Verse 50

दीयमानं तु वै दानं यस्त्यजेत्तीर्थसेवकः । तीर्थं करोति तीर्थं च स पुनाति च पूर्वजान्

El servidor del tīrtha que rehúsa el don ofrecido debidamente hace del tīrtha un tīrtha verdadero; y purifica incluso a sus antepasados.

Verse 51

यदन्यत्र कृतं पापं तीर्थे तद्याति लाघवम् । न तीर्थकृतमन्यत्र क्वचिदेव व्यपोहति

El pecado cometido en otro lugar se aligera al llegar a un tīrtha; pero el pecado cometido en un tīrtha no se borra en parte alguna.

Verse 52

तैलपात्रमिवात्मानं यो रक्षेत्तीर्थसेवकः । स तीर्थफलमस्कन्नं विप्रः प्राप्नोति संयतः

El servidor del tīrtha que se guarda a sí mismo como se guarda una vasija de aceite para que no se derrame, alcanza el fruto íntegro del tīrtha; ese brāhmaṇa disciplinado lo obtiene en verdad.

Verse 53

यस्ययस्यात्ति पक्वान्नमल्पं वा यदि वा बहु । तीर्थगस्तस्य तस्यार्धं स्नातस्य विनियच्छति

Quienquiera que coma alimento cocido—poco o mucho—habiendo ido a un tīrtha, después del baño debe apartar la mitad como porción de ofrenda.

Verse 54

यो न क्लिष्टोपि भिक्षेत ब्राह्मण स्तीर्थसेवकः । सत्यवादी समाधिस्थः स तीर्थस्योपकारकः

Aquel brāhmaṇa que sirve al tīrtha y no mendiga ni aun en la aflicción—veraz y establecido en samādhi—es el verdadero bienhechor del tīrtha.

Verse 55

कृते युगे पुष्कराणि त्रेतायां नैमिषं तथा । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं प्राभासिकं कलौयुगे

En el Yuga Kṛta, Puṣkara es lo supremo; en el Tretā, asimismo Naimiṣa; en el Dvāpara, Kurukṣetra; y en el Kali Yuga, Prabhāsa es el más eminente.

Verse 56

तिष्ठेद्युगसहस्रंतुपादेनैकेन यः पुमान् । प्रभासयात्रामेको वा समं भवति वा न वा

Aunque un hombre permaneciera en pie sobre un solo pie durante mil yugas—sea que ello iguale o no siquiera una peregrinación a Prabhāsa—la Prabhāsa-yātrā es ensalzada más allá de toda medida.

Verse 57

एतत्क्षेत्रं समागत्य मध्यभागे वरानने । यानानि तु परित्यज्य भाव्यं पादचरैर्नरैः

Oh dama de bello rostro, habiendo llegado a este sagrado kṣetra y alcanzado su recinto central, los hombres deben dejar sus vehículos y avanzar a pie.

Verse 58

लुठित्वा लोठनीं तत्र लुठिता यत्र देवताः । ततो नृत्यन्हसन्गायन्भूत्वा कार्पटिका कृतिः । गच्छेत्सोमेश्वरं देवं दृष्ट्वा चादौ कपर्द्दिनम्

Allí debe uno revolcarse en el suelo llamado ‘Loṭhanī’, donde los mismos dioses se han revolcado. Luego, danzando, riendo y cantando, tomando el porte de un humilde mendicante, debe ir hacia el Señor Someśvara, tras haber contemplado primero a Kapardin (Śiva, el de las trenzas enmarañadas).

Verse 59

ईदृशं पुरुषं दृष्ट्वा स्थितं सोमेश्वरोन्मुखम् । नित्यं तुष्यंति पितरो गर्जंति च पिता महाः

Al ver a un hombre así, de pie y con el rostro vuelto hacia Someśvara, los Pitṛs quedan siempre complacidos, y aun los abuelos ancestrales claman en júbilo.

Verse 60

अस्माकं वंशजो देवं प्रस्थितस्तारणाय नः । गत्वा सोमेश्वरं देवि कुर्याद्वपनमादितः

«Un descendiente de nuestro linaje ha partido hacia el Señor para nuestra liberación». Oh Diosa, al llegar a Someśvara, que primero realice la tonsura (afeitado) como acto inicial.

Verse 61

तीर्थोपवासः कर्त्तव्यो यथावद्वै निबोध मे । नास्ति गंगासमं तीर्थं नास्ति क्रतुसमा गतिः

Aprende de mí la observancia correcta del ayuno (upavāsa) en un tīrtha. No hay lugar sagrado que iguale al Gaṅgā, ni senda espiritual que iguale a la alcanzada por el sacrificio (kratu).

Verse 62

गायत्रीसदृशं जाप्यं होमो व्याहृतिभिः समः । अंतर्जले तथा नास्ति पापघ्नमघमर्षणात्

No hay japa que iguale al Gāyatrī; no hay homa que iguale al realizado con las Vyāhṛtis. Asimismo, en las aguas no existe destructor de pecados comparable al rito de Aghamarṣaṇa.

Verse 63

अहिंसासदृशं पुण्यं दानात्संचयनं परम् । तपश्चानशनान्नास्ति तथा तीर्थनिषेवणात्

No hay mérito que iguale a la no violencia (ahiṃsā); no hay acumulación más alta que el dar (dāna). No hay austeridad que iguale al ayuno; y del mismo modo, nada se compara al devoto recurso a los tīrthas.

Verse 64

तीर्थोपवासाद्देवेशि अधिकं नास्ति किञ्चन । पापानां चोपशमनं सतामीप्सितकारकम्

Oh Señora del Señor (Deveśī), no hay nada más alto que ayunar en un tīrtha. Ello apacigua los pecados y cumple lo que anhelan los virtuosos.

Verse 65

उपवासो विनिर्द्दिष्टो विशेषाद्देवताश्रये । ब्राह्मणस्य त्वनशनं तपः परमिहोच्यते

El ayuno se prescribe de modo especial en los lugares que son morada de la Deidad. Para un brāhmaṇa, la abstinencia total de alimento se declara aquí como la austeridad suprema.

Verse 66

षष्ठकालाशनं शूद्रे तपः प्रोक्तं परं बुधैः । वर्णसंकरजातानां दिनमेकं प्रकीर्तितम्

Los sabios declaran que, para un śūdra, comer una sola vez en el sexto período es la austeridad suprema. Para los nacidos de varṇas mezcladas, se enseña como norma un solo día de ayuno.

Verse 67

षष्ठकालात्परं शूद्रस्तपः कुर्याद्यथा क्वचित् । राष्ट्रहानिस्तदा ज्ञेया राज्ञश्चोपद्रवो महान्

Si un śūdra, en cualquier circunstancia, emprende austeridades más allá del límite prescrito (más allá del «sexto tiempo»), debe entenderse como señal de calamidad para el reino y de gran aflicción para el rey.

Verse 68

शूद्रस्तु षष्ठकालाशी यथाशक्त्या तपश्चरेत् । न दर्भानुद्धरेच्छूद्रो न पिबेत्कापिलं पयः

Pero un śūdra debe practicar la austeridad según su capacidad, tomando alimento en el «sexto tiempo». Un śūdra no debe arrancar la hierba darbha, ni beber leche de una vaca leonada (kapilā).

Verse 69

मध्यपत्रे न भुञ्जीत ब्रह्मवृक्षस्य भामिनि । नोच्चरेत्प्रणवं मंत्रं पुरोडाशं न भक्षयेत्

Oh bella dama, no se debe comer sobre la hoja central del sagrado «árbol de Brahma». Tampoco debe pronunciarse el Praṇava (Oṃ) como mantra, ni debe comerse el pastel de ofrenda, el puroḍāśa.

Verse 70

न शिखां नोपवीतं च नोच्च रेत्संस्कृतां गिरम् । न पठेद्वेदवचनं त्रैरात्रं न हि सेवयेत्

Aquí no debe llevarse śikhā, ni vestirse el upavīta (hilo sagrado), ni pronunciar habla pulida en sánscrito. No se han de recitar pasajes védicos, ni observar aquí el rito de tres noches (trairātra).

Verse 71

नमस्कारेण शूद्रस्य क्रियासिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् । निषिद्धाचरणं कुर्वन्पितृभिः सह मज्जति

Para un Śūdra, la consumación de los ritos queda ciertamente asegurada mediante el respetuoso namaskāra. Pero quien practica una conducta prohibida se hunde junto con sus antepasados.

Verse 72

येनैकादशसंख्यानि यंत्रितानींद्रियाणि वै । स तीर्थफलमाप्नोति नरोऽन्यः क्लेशभाग्भवेत्

Aquel que de veras refrena las once facultades—ése alcanza el fruto del tīrtha. Cualquier otro no hace sino participar de la fatiga.

Verse 73

यच्च तीर्थे पितृश्राद्धं स्नानं तत्र समाचरेत् । हितकारी च भूतेभ्यः सोऽश्नीयात्तीर्थजं फलम्

Y quien en un tīrtha celebra el śrāddha para los antepasados, y allí se baña según lo prescrito, y obra en bien de los seres—ése, en verdad, participa del fruto nacido del lugar sagrado.

Verse 74

धर्मध्वजी सदा लुब्धः परदाररतो हि यः । करोति तीर्थगमनं स नरः पातकी भवेत्

Quien enarbola el estandarte del dharma, pero es siempre codicioso y se deleita en la mujer ajena—aunque emprenda peregrinación al tīrtha, ese hombre sigue siendo pecador.

Verse 75

एवं ज्ञात्वा महादेवि यात्रां कुर्याद्यथाविधि । तीर्थोपवासं कृत्वादौ श्रद्धायुक्तो दृढव्रतः

Sabiendo esto, oh Mahādevī, debe emprenderse la peregrinación conforme al rito: primero, observando el ayuno en el tīrtha, con fe (śraddhā) y firmeza en el voto (vrata).

Verse 76

भोजनं नैव कुर्वीत यदी च्छेद्धितमात्मनः । परान्नं नैव भुञ्जीत तद्दिने ब्राह्मणः क्वचित्

Si uno busca su propio bien, no debe tomar alimento. En ese día, un brāhmaṇa no debe, en modo alguno, comer comida preparada por otros (parānna).

Verse 77

हस्त्यश्वरथयानानि भूमिगोकांचनादिकम् । सर्वं तत्परिगृह्णीयाद्भोजनं न समाचरेत्

Elefantes, caballos, carros y vehículos, así como tierras, vacas, oro y semejantes: todo ello puede aceptarse como dádiva; pero no debe aceptarse alimento (de otros).

Verse 78

आमाच्छतगुणं पुण्यं भुञ्जतो ददतोऽपि वा । तीर्थोपवासं कुर्वीत तस्मात्तत्र वरानने

El mérito se vuelve cien veces mayor, ya sea al comer allí o incluso al dar alimento allí. Por eso, oh de bello rostro, obsérvese el ayuno en ese tīrtha sagrado.

Verse 79

व्रती च तीर्थयात्री च विधवा च विशेषतः । परान्नभोजने देवि यस्यान्नं तस्य तत्फलम्

El observante del voto, el peregrino y, en especial, la viuda—oh Devī—al comer la comida de otro: el fruto del acto pertenece a aquel de quien es la comida.

Verse 80

विधवा चैव या नारी तस्या यात्राविधिं ब्रुवे । कुंकुमं चन्दनं चैव तांबूलं च स्रजस्तथा

Y para la mujer viuda declararé la norma del peregrinaje: debe abstenerse del cúrcuma roja (kunkuma), de la pasta de sándalo, del betel y también de las guirnaldas.

Verse 81

रक्तवस्त्राणि सर्वाणि शय्या प्रास्तरणानि च । अशिष्टैः सह संभाषो द्विवारं भोजनं तथा

Debe abstenerse de todas las vestiduras rojas, de lechos y cobertores lujosos; de conversar con los maleducados; y asimismo de comer dos veces al día.

Verse 82

पुंसां प्रदर्शनं चैव हास्यं तमसि वर्जयेत् । सशब्दोपानहौ चैव नृत्यं गतिं च वर्जयेत्

Debe evitar exhibirse ante los hombres y evitar la risa en la oscuridad. Debe evitar también el calzado ruidoso, así como el baile y el deambular.

Verse 83

धारणं चैव केशानामंजनं च विलेपनम् । असतीजनसंसर्गं पांडित्यं च परित्यजेत्

Debe abstenerse de arreglarse el cabello con esmero, del colirio (añjana) y de los ungüentos cosméticos; de la compañía de personas inmorales; y también de la ostentación de erudición.

Verse 84

नित्यं स्नानं च कुर्वीत श्वेतवस्त्राणि धारयेत् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विशेषतः

Debe bañarse cada día y vestir ropas blancas—especialmente el renunciante (yati), el estudiante célibe (brahmacārin) y la viuda.

Verse 86

देव्युवाच । तपांसि कानि कथ्यन्ते क्षेत्रे प्राभा सिके नरैः । कानि दानानि दीयन्ते केषु तीर्थेषु वा कथम्

La Diosa dijo: «En el sagrado kṣetra de Prabhāsa, ¿qué austeridades (tapas) mencionan los hombres? ¿Qué dones se ofrecen, en cuáles tīrthas, y de qué manera?»

Verse 87

ईश्वर उवाच । तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमिष्यते । द्वापरे यजनं धन्यं दानमेकं कलौ युगे

Īśvara dijo: «En la era de Kṛta, la austeridad (tapas) es suprema; en la de Tretā, se prescribe el conocimiento (jñāna); en la de Dvāpara, el sacrificio ritual (yajña) es bendito; pero en la era de Kali, la caridad (dāna) sola es el único camino principal.»

Verse 88

तपस्तप्यन्ति मुनयः कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् । गत्वा प्राभासिकं क्षेत्रं लोकाश्चान्ये कृते युगे

En el Kṛta Yuga, los sabios realizan austeridades—como los votos de Kṛcchra y Cāndrāyaṇa—y también los demás, al llegar al sagrado territorio de Prābhāsa, practican ese tapas.

Verse 89

कलौ दानानि दीयन्ते ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य तपसां प्राप्यते फलम्

En el Kali Yuga, los dones deben darse a los brāhmaṇas conforme a la norma debida; y al llegar al sagrado kṣetra de Prabhāsa, se alcanza el fruto de las austeridades (tapas).

Verse 90

तुलापुरुषब्रह्माण्डपृथिवीकल्पपादपाः । हिरण्य कामधेनुश्च गजवाजिरथास्तथा

Los dones mayores llamados Tulāpuruṣa, Brahmāṇḍa, Pṛthivī y Kalpapādapa; también la Kāmadhenu de oro; y asimismo elefantes, caballos y carros: todo ello se enumera como grandes ofrendas.

Verse 91

रत्नधेनुहिरण्याश्वसप्तसागर एव च । महाभूतघटो विश्वचक्रकल्पलताभिधः

Asimismo (se cuentan los grandes dones) llamados Ratnadhenu, Hiraṇyāśva y Saptasāgara; y también los que llevan por nombre Mahābhūtaghaṭa, Viśvacakra y Kalpalatā.

Verse 92

प्रभासे नृपतिर्दद्या न्महादानानि षोडश । धान्यरत्नगुडस्वर्णतिलकार्पासशर्कराः

En Prabhāsa, el rey debe otorgar los dieciséis grandes dones—como granos, joyas, jaggery, oro, sésamo, algodón y azúcar, entre otros.

Verse 93

सर्पिर्लवणरूप्याख्या दशैते पर्वताः स्मृताः । गुडाज्यदधिमध्वंबुसलिल क्षीरशर्कराः । रत्नाख्याश्च स्वरूपेण दशैता धेनवो मताः

Se recuerdan diez “montañas”—llamadas ghee, sal, plata, y así sucesivamente. Asimismo: jaggery, ghee, cuajada, miel, agua, agua clara, leche y azúcar; y, en cuanto a la forma, se consideran también diez “vacas” como vacas-joya.

Verse 94

तेषामेकतमं दानं तीर्थेतीर्थे पृथक्पृथक् । प्रदेयान्येकवारं वा सरस्वत्यब्धि संगमे

De entre ellos, puede ofrecerse un don en particular, por separado, en cada tīrtha; o bien pueden darse todos de una vez en la confluencia donde el Sarasvatī se une al océano.

Verse 95

तांबूलं मधु मांसं च सुरापानसमं विदुः । एतेषां वर्ज्जनाद्देवि सम्यग्यात्राफलं लभेत्

El tāmbūla (betel), la miel y la carne se consideran equivalentes a beber licor. Oh Diosa, al abstenerse de ello, se obtiene plenamente el fruto de la peregrinación realizada conforme al dharma.

Verse 96

यत्र तीर्थे लभेल्लिंगं तीर्थं च विमलोदकम् । तत्राग्निकार्यं कृत्वादौ विशिष्टं दानमिष्यते

En cualquier tīrtha donde se obtenga un liṅga y también un tīrtha de aguas puras, allí—tras realizar primero el rito del fuego (agni-kārya)—se prescribe una dádiva especialmente excelente.

Verse 97

तर्पणं पितृदेवानां श्राद्धं दानं सदक्षिणम् । तीर्थेतीर्थे च गोदानं नियतः प्रकृतो विधिः

Ofrece tarpaṇa (libaciones) a los antepasados y a los dioses; realiza el śrāddha; da caridad con la debida dakṣiṇā; y en cada tīrtha cumple el go-dāna, el don de una vaca: éste es el rito establecido y prescrito.

Verse 98

विशिष्टख्यातलिंगेषु वृषदानं विधीयते । स्नानं विलेपनं पूजां देवतानां समाचरेत्

En los liṅga-santuarios célebres y especialmente venerados se ordena el vṛṣa-dāna, el don de un toro. Debe también practicarse el baño ritual, la unción con ungüentos y la adoración de las deidades.

Verse 99

जगतीं चार्चयेद्भक्त्या तथा चैवोपलेपयेत् । प्रासादं धवलं सौधं कारयेज्जीर्णमुद्धरेत्

Con devoción, adórese la jagatī, la plataforma del templo, y también revóquese y renuévese. Hágase un prāsāda, un santuario-mansión, blanco y resplandeciente, y restáurese lo que esté gastado y arruinado.

Verse 100

पुष्पवाटीं स्नानकूपं निर्मलं कारयेद्व्रती । ब्राह्मणानां भूरिदानं देवपूजाकराय च

Quien observa un voto (vrata) debe establecer un jardín de flores y un pozo de baño limpio y puro. Debe también otorgar abundantes dones a los brāhmaṇas y proveer los medios para la realización del culto divino.

Verse 101

सर्वत्र देवयात्रायां विधिरेष प्रवर्त्तते । तीर्थमभ्युद्धरेज्जीर्णं मार्जयेत्कथयेत्फलम्

En toda peregrinación y procesión hacia los dioses rige esta misma norma: debe restaurarse el tīrtha envejecido, purificarlo con limpieza y proclamar su fruto (mérito espiritual).

Verse 102

प्रसिद्धे च महादानं मध्यमे चैव मध्यमम् । गोदानं सर्वतीर्थेषु सुवर्णमथ निष्क्रयः । हिरण्यदानं सर्वेषां दानानामेव निष्कृतिः

En un tīrtha célebre debe hacerse una gran dádiva; en uno mediano, una dádiva mediana. En todos los lugares sagrados se alaba el don de una vaca, y el oro sirve como ofrenda de rescate. El don de oro es declarado expiación y consumación de todas las dádivas.

Verse 103

एवं कृत्वा नरो भक्त्या लभते जन्मनः फलम् । तीर्थेषु दानं वक्ष्यामि येषु यद्दीयते तिथौ

Habiendo obrado así con devoción, el hombre obtiene el verdadero fruto del nacimiento humano. Ahora expondré las dádivas que han de ofrecerse en los tīrthas: qué debe donarse en cada tithi (día lunar).

Verse 104

प्रभासे प्रतिपद्दानं दातव्यं कांचनं शुभम् । द्वितीयायां तथा वस्त्रं तृतीयायां च मेदिनीम्

En Prabhāsa, en Pratipad (primer día lunar), debe darse oro auspicioso. En el segundo día, ropa; y en el tercer día, tierra (medinī) como don.

Verse 105

चतुर्थ्यां दापयेद्धान्यं पंचम्यां कपिलां तथा । षष्ठ्यामश्वं च सप्तम्यां महिषीं तत्र दापयेत्

En el cuarto día debe darse grano; en el quinto, una vaca kapilā (de color leonado). En el sexto, un caballo; y en el séptimo, allí en Prabhāsa, debe donarse un búfalo.

Verse 106

अष्टम्यां वृषभं दत्त्वा नीलं लक्षणसंयुतम् । नवम्यां तु गृहं दद्याच्चक्रं शंखं गदां तथा

En la octava tithi, habiendo dado un toro de tono azul, provisto de signos auspiciosos, se obtiene mérito. En la novena, debe darse una casa; y también ofrecer el disco, la concha y la maza como emblemas sagrados.

Verse 107

दशम्यां सर्वगंधांश्च एकादश्यां च मौक्तिकम् । द्वादश्यां सुव्रतेन्नाद्यं प्रवालं विधिवत्तथा

En la décima tithi, ofrézcanse toda clase de fragancias; en la undécima, perlas. En la duodécima, el devoto de voto recto debe dar, conforme al rito, coral y las demás ofrendas prescritas.

Verse 108

स्त्रियो देयास्त्रयोदश्यां भूतायां ज्ञानदो भवेत् । अमावास्यामनुप्राप्य सर्वदानानि दापयेत्

En la decimotercera tithi, cuando es la tithi Bhūtā, deben hacerse dones a las mujeres: ello se vuelve un otorgamiento de sabiduría. Y al llegar la Amāvāsyā (luna nueva), hágase que se den toda clase de limosnas.

Verse 109

एवं दानं प्रदत्त्वा तु दश कृत्वः फलं लभेत्

Habiendo dado la caridad de este modo, se obtiene el fruto diez veces multiplicado.

Verse 110

देव्युवाच । भक्तिदानविहीना ये प्रभासं क्षेत्रमागताः । स्नानमन्त्रविहीनाश्च वद तेषां तु किं फलम्

La Diosa dijo: «Quienes llegan al sagrado kṣetra de Prabhāsa faltos de devoción y de caridad, y aun se bañan sin los mantras del baño ritual, dime: ¿qué fruto obtienen?»

Verse 111

ईश्वर उवाच । सधना निर्द्धना वापि समंत्रा मंत्रवर्जिताः । प्रभासे निधनं प्राप्ताः सर्वे यांति शिवालयम्

Īśvara dijo: «Sea rico o pobre, con mantras o sin mantras: quien muera en Prabhāsa, todos van a la morada de Śiva».

Verse 112

ये मंत्रहीनाः पुरुषा धर्महीनाश्च ये मृताः । तेषामेकं विमानं तु ददामि सुमहत्प्रिये

«Aun esos hombres sin mantras, y aun los faltos de dharma, si mueren allí—oh amada—les concedo un solo carro celeste, inmensamente grandioso».

Verse 113

स्नानदानानुरूप्येण प्राप्नुवंति परं पदम् । केचित्स्नानप्रभावेन केचिद्दानेन मानवाः

Según la medida de sus baños sagrados y de su caridad, los seres humanos alcanzan el estado supremo. Unos lo logran por el poder del baño; otros, por el poder del dar.

Verse 114

केचिल्लिंगप्रणामेन केचिल्लिंगार्च्चनेन च । केचिद्ध्यानप्रभावेन केचिद्योगप्रभावतः

Unos lo alcanzan al postrarse ante el Liṅga; otros, mediante la adoración del Liṅga. Unos por el poder de la meditación; y otros por el poder del yoga.

Verse 115

केचिन्मं त्रस्य जाप्येन केचिच्च तपसा शुभे । तीर्थे संन्यसनैः केचित्केचिद्भक्त्यनुसारतः

Unos (llegan a esa meta) por la repetición de mantras; otros, oh bienaventurada, por la austeridad. Unos por la renuncia realizada en el tīrtha; y otros según la senda de la bhakti, la devoción.

Verse 116

एते चान्ये च बहव उत्तमाधममध्यमाः । सर्वे शिवपुरं यांति विमानैः सूर्यसंनिभैः

Estos y muchos otros—sean los mejores, los medianos o los más bajos—todos van a la ciudad de Śiva, llevados en carros celestiales resplandecientes como el sol.

Verse 117

त्रिशूलांकितहस्ताश्च सर्वे च वृषवाहनाः । दिव्याप्सरोगणाकीर्णाः क्रीडंते मत्प्रभावतः

Todos llevan en sus manos la marca del tridente, y todos cabalgan toros. Rodeados por huestes de apsaras divinas, juegan y se regocijan—por el poder de Mi gracia.

Verse 118

एवं भक्त्यनुसारेण ददामि फलमव्ययम् । अलेपकं प्रभासं तु धर्माधर्मैर्न लिप्यते

Así, conforme a la devoción de cada cual, otorgo un fruto imperecedero. Prabhāsa es “sin mancha” (alepaka): no queda teñido ni por mérito ni por demérito.

Verse 119

धर्मं चरंत्यधर्मं वा शिवं यांति न संशयः

Practiquen dharma o adharma, alcanzan a Śiva—sin duda alguna.

Verse 120

जन्मप्रभृति यो देवि नरो नेत्रविवर्जितः । मम क्षेत्रे मृतः सोऽपि रुद्रलोके महीयते

Oh Devī, incluso un hombre ciego desde su nacimiento—si muere en Mi campo sagrado—también es honrado en el mundo de Rudra.

Verse 121

जन्मप्रभृति यो देवि श्रवणाभ्यां विवर्जितः । प्रभासे निधनं प्राप्तः स भवेन्मत्परिग्रहः

Oh Devī, quien desde su nacimiento carece de oído—si halla la muerte en Prabhāsa—queda acogido en mi propio amparo, bajo mi cuidado personal.

Verse 122

अथातः संप्रवक्ष्यामि तीर्थानां स्पर्शने विधिम् । मन्त्रेण मंत्रितं तीर्थं भवेत्संनिहितं तथा

Ahora expondré el rito correcto para tocar (invocar) los tīrtha, los vados sagrados. Un tīrtha, consagrado por el mantra, se hace verdaderamente presente allí mismo.

Verse 123

प्रथमं चालभेत्तीर्थं प्रणवेन जलं शुचि । अवगाह्य ततः स्नायादध्यात्ममन्त्रयोगतः

Primero, tómese el tīrtha con el Praṇava (Oṃ) y agua pura. Tras sumergirse, báñese luego conforme a la disciplina interior (adhyātma) unida al yoga del mantra.

Verse 124

ओंनमो देवदेवाय शितिकण्ठाय दंडिने । रुद्राय वामहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः

Oṃ—reverencia al Dios de los dioses: al Señor de garganta azul, portador del báculo; a Rudra, el de la mano izquierda; al Señor que porta el disco; al Creador (Vedhas): salutación.

Verse 125

सरस्वती च सावित्री वेदमाता विभावरी । संनिधानं कुरुष्वात्र तीर्थे पाप प्रणाशिनि । सर्वेषामेव तीर्थानां मंत्र एष उदाहृतः

Sarasvatī y Sāvitrī—Madre de los Vedas, la resplandeciente—estableced aquí vuestra presencia, en este tīrtha, oh destructora de pecados. Este mantra se proclama para todos los tīrtha.

Verse 126

इत्युच्चार्य नमस्कृत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि । उपवासं ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि सुव्रते

Así, tras recitarlo y postrarse en reverencia, debe bañarse conforme al rito. Luego, en ese mismo día, oh virtuoso, ha de guardar ayuno.

Verse 127

सा तिथिर्वर्षमेकं तु उपोष्या भक्तितत्परैः

Esa tithi, en verdad, debe ser observada con ayuno durante un año entero por quienes están entregados a la bhakti.

Verse 128

देव्युवाच । कस्मिंस्तीर्थे नरैः पूर्वं प्रभासक्षेत्रमागतैः । स्नानं कार्यं महादेवि तन्मे विस्तरतो वद

La Diosa dijo: «Cuando los hombres llegan al campo sagrado de Prabhāsa, ¿en qué tīrtha deben realizar primero el baño ritual, oh Gran Diosa? Dímelo con detalle».

Verse 129

ईश्वर उवाच । हंत ते संप्रवक्ष्यामि आद्यं तीर्थं महाप्रभम् । पूर्वं यत्र नरैः स्नानं क्रियते तच्छृषुष्व मे

Īśvara dijo: «Muy bien: te explicaré el primer tīrtha, de suprema luminosidad, donde los hombres realizan su baño inicial. Escúchame».