Adhyaya 22

Verse 1

ईश्वर उवाच । दक्षेणैवमनुज्ञातः शोचन्कर्म स्वकं तदा । दुःखशोकपरीतात्मा प्रभासं क्षेत्रमागतः

Īśvara dijo: Así, autorizado por Dakṣa, entonces lamentó su propio acto; con el corazón abrumado por el dolor y la aflicción, llegó al sagrado kṣetra de Prabhāsa.

Verse 2

स गत्वा दक्षिणं तीरं सागरस्य समीपतः । ददर्श पर्वतं तत्र कृतस्मरमिति श्रुतम्

Habiendo llegado a la orilla meridional, cerca del océano, contempló allí una montaña célebre con el nombre de «Kṛtasmarā».

Verse 3

यक्षविद्याधराकीर्णं किन्नरैरुपशोभितम् । चंदनागुरुकर्पूरैरशोकैस्तिलकैः शुभैः

Estaba colmada de Yakṣas y Vidyādharas, y embellecida por Kinnaras; perfumada con sándalo, agaru y alcanfor, y adornada con auspiciosos árboles de aśoka y tilaka.

Verse 4

कल्हारैः शतपत्रैश्च पुष्पितैः फलितैः शुभैः । आम्रजम्बूकपित्थैश्च दाडिमैः पनसैस्तथा

Estaba adornada con plantas auspiciosas—nenúfares (kalhāra) y lotos de cien pétalos—hermosas en flor y fruto; y también con árboles de mango, rose-apple (jambū), wood-apple (kapittha), granado y yaca.

Verse 5

निंबुजम्बीरनागैश्च कदलीखंडमंडितैः । क्रमुकैर्नागवल्ल्याद्यैः शालैस्तालैस्तमालकैः

Se embellecía aún más con cidros y limoneros, con macizos de platanales; con palmas de areca y enredaderas como el betel (nāgavallī), y con árboles śāla, palmeras tāla y tamāla.

Verse 6

बीजपूरकखर्जूरैर्द्राक्षामधुरपाटलैः । बिल्वचंपकतिंद्वाद्यैः कदंबककुभैस्तथा

También estaba colmada de árboles bījapūraka (cidro) y palmeras datileras, de vides, de árboles dulces y de flores pāṭala; con bilva y campaka, con tiṃdu y otros árboles, y asimismo con kadamba y kubha.

Verse 7

धवाशोकशिरीषाद्यैर्नानावृक्षैश्च शोभितम् । कामं कामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैः फलितैः शुभैः

Aquel lugar estaba engalanado con muchos árboles—dhava, aśoka, śirīṣa y otros—; en verdad, con árboles que conceden los deseos, auspiciosos, florecidos y cargados de fruto.

Verse 8

हंसकारंडवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । कोकिलाभिः शुकैश्चैव नानापक्षिनिनादि तम्

Estaba colmado de cisnes y aves kāraṇḍava, embellecido por parejas de cakravāka, y resonaba con los cantos de los kokilā, los loros y muchas otras aves.

Verse 9

जातिस्मराः पक्षिणश्च व्याजह्रुर्मानुषीं गिरम् । गंधर्वकिंनरयुगैः सिद्धविद्याधरोरगैः

Había aves que recordaban nacimientos pasados y pronunciaban habla humana; y era frecuentado por parejas de Gandharvas y Kiṃnaras, por Siddhas, Vidyādharas y Nāgas.

Verse 10

क्रीडद्भिर्विविधैर्दिव्यैः शोभितं पर्वतोत्तमम् । देवगंधर्वनृत्यैश्च वेणुवीणानिनादितम्

Aquel excelso monte se veía embellecido por diversos regocijadores divinos; era honrado por las danzas de Devas y Gandharvas, y colmado por el sonido de flautas y vīṇās.

Verse 11

वेदध्वनितघोषेण यज्ञहोमाग्निहोत्रजैः । समावृतं सर्वमाज्यगंधिभिरुच्छ्रितम्

Todo allí quedaba envuelto por el resonante sonido de la recitación védica; nacido de los yajñas, los homas y los ritos de agnihotra, todo estaba impregnado del fragante aroma del ghee.

Verse 12

शोभितं चर्षिभिर्दिव्यैश्चातुर्विद्यैर्द्विजोत्तमैः । अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

Aquel lugar estaba engalanado por rishis divinos—los más excelsos dos veces nacidos, maestros del cuádruple saber—como Atri, Vasiṣṭha, Pulastya, Pulaha y Kratu.

Verse 13

भृगुश्चैव मरीचिश्च भरद्वाजोऽथ कश्यपः । मनुर्यमोंऽगिरा विष्णुः शातातपपराशरौ

Y también estaban Bhṛgu y Marīci, Bharadvāja y Kaśyapa; Manu y Yama, Aṅgiras y Viṣṇu; así como Śātātapa y Parāśara.

Verse 14

आपस्तंबोऽथ संवर्तः कात्यः कात्यायनो मुनिः । गौतमः शंखलिखितौ तथा वाचस्पतिर्मुनिः

Allí estaban también Āpastamba y Saṃvarta; Kātya y el sabio Kātyāyana; Gautama; Śaṅkha y Likhita; y asimismo el muni Vācaspati.

Verse 15

जामदग्न्यो याज्ञवल्क्य ऋष्यशृंगो विभांडकः । गार्ग्यशौनकदाल्भ्याश्च व्यास उद्दालकः शुकः

Allí estaba Jāmadagnya (Paraśurāma) y Yājñavalkya; Ṛṣyaśṛṅga y Vibhāṇḍaka; así como Gārgya, Śaunaka y Dālbhyā; y Vyāsa, Uddālaka y Śuka.

Verse 16

नारदः पर्वतश्चैव दुर्वासा उग्रतापसः । शाकल्यो गालवश्चैव जाबालिर्मुद्गलस्तथा

Nārada y Parvata estaban allí, y también Durvāsā, el asceta de austera fiereza; asimismo Śākalya y Gālava, y también Jābāli y Mudgala.

Verse 17

विश्वामित्रः कौशिकश्च जह्नुर्विश्वावसुस्तथा । धौम्यश्चैव शतानन्दो वैशंपायनजिष्णवः

Allí estaban Viśvāmitra y Kauśika; Jahnu y también Viśvāvasu; y asimismo Dhaumya, Śatānanda y Vaiśaṃpāyana, junto con Jiṣṇu.

Verse 18

शाकटायनवार्द्धिक्यावग्निको बादरायणः । वालखिल्या महात्मानो ये च भूमण्डले स्थिताः

Allí estaban Śākaṭāyana, Vārddhikya, Avagnika y Bādarāyaṇa; y los Vālakhilyas, magnánimos, y otros excelsos que moran sobre la tierra.

Verse 19

ते सर्वे तत्र तिष्ठंति पर्वते तु कृतस्मरे । तेजस्विनो ब्रह्मपुत्रा ऋषयो धार्मिकाः प्रिये

Todos ellos moran allí, en el monte llamado Kṛtasmara: sabios rishis, radiantes, nacidos de Brahmā, firmes en el dharma, oh amada.

Verse 20

ज्वलंतस्तपसा सर्वे निर्द्धूमा इव पावकाः । मासोपवासिनः केचित्केचित्पक्षोपवासिनः

Todos ardían en austeridad, como fuegos sin humo. Unos guardaban ayuno durante un mes entero, y otros durante una quincena.

Verse 21

त्रैरात्रिकाः सांतपना निराहारास्तथा परे । केचित्पुष्प फलाहाराः शीर्णपर्णाशिनस्तथा

Unos emprendían observancias de tres noches; otros practicaban la austeridad Sāṃtapana; otros permanecían sin alimento. Algunos vivían de flores y frutos, y otros comían sólo hojas caídas.

Verse 22

केचिद्गोमयभक्षाश्च जलाहारास्तथा परे । साग्निहोत्राः सुविद्वांसो मोक्षमार्गार्थचिन्तकाः

Unos incluso comían estiércol de vaca seco, y otros vivían sólo de agua. Manteniendo el Agnihotra, aquellos sabios eruditos meditaban el sentido del sendero hacia la liberación (mokṣa).

Verse 23

इति हासपुराणादिश्रुतिस्मृतिविशारदाः । एते चान्ये च बहवो मार्कंडेयपुरोगमाः

Así eran aquellos sabios: expertos en los Itihāsas y los Purāṇas, y versados en Śruti y Smṛti. Ellos y muchos otros, encabezados por Mārkaṇḍeya, se hallaban allí presentes.

Verse 24

प्रभासं क्षेत्रमासाद्य संस्थिता कृतपर्वते । एवं कृतस्मरस्तत्र सर्वदेवनिषेवितः । मन्वंतरेस्मिन्यो देवि निर्दग्धो वडवाग्निना

Al llegar al campo sagrado de Prabhāsa, se estableció en el santo monte Kṛtapārva­ta. Allí, venerado y servido por todos los dioses, quedó “restaurado en la conciencia”; y en este mismo Manvantara, oh Diosa, había sido consumido por el Vaḍavāgni, el fuego submarino de rostro de yegua.

Verse 25

तं दृष्ट्वा पर्वतं रम्यं दृष्ट्वा चैव महोदधिम् । प्रदक्षिणं ततश्चक्रे सप्तकृत्वो निशाकरः । गिरेः प्रदक्षिणां कृत्वा गतो यत्र महेश्वरः

Al ver aquella montaña encantadora y contemplar también el gran océano, Niśākara (la Luna) realizó la pradakṣiṇā siete veces. Tras completar la circunvalación del monte, fue al lugar donde estaba Maheśvara.

Verse 26

समीपे तु समुद्रस्य स्पर्शलिंगस्वरूपवान् । प्रसादयामास विभुं प्रसन्नेनांतरात्मना

Cerca del océano, tomando la forma de (adorar) el Sparśa-liṅga, buscó aplacar al Señor omnipenetrante, con el ser interior sereno y purificado.

Verse 27

मरणं वेति संध्याय शरणं वा महेश्वरम् । वरं शापाभिघातार्थं मृत्युं वा शंकरान्मम

Reflexionando: «¿Es la muerte—o debo acogerme al amparo de Maheśvara?», concluyó: «Para mí, aun la muerte venida de Śaṅkara es preferible, si con ello cesa el golpe de la maldición».

Verse 28

इति सोमो मतिं कृत्वा तपसाऽराधयञ्छिवम् । यावद्वर्षसहस्रं तु फलमूलाशनोऽभवत्

Así, Soma, tras afirmar su determinación, adoró a Śiva mediante la austeridad; y durante mil años completos vivió sólo de frutos y raíces.

Verse 29

पूर्णे वर्षसहस्रे तु चतुर्थे वरवर्णिनि । तुतोष भगवान्रुद्रो वाक्यं चेदमुवाच ह

Cuando se cumplió el cuarto período de mil años, oh hermosa, el Bienaventurado Rudra quedó complacido y pronunció estas palabras.

Verse 30

परितुष्टोऽस्मि ते चंद्र वरं वरय सुव्रत । किं ते कामं करोम्यद्य ब्रूहि यत्स्यात्सुदुर्ल्लभम्

«Estoy plenamente complacido contigo, oh Candra. Elige un don, oh de voto noble. ¿Qué deseo tuyo he de cumplir hoy? Dilo—aunque sea lo más difícil de obtener.»

Verse 31

एवं प्रत्यक्षमापन्नं दृष्ट्वा देवं वृषध्वजम् । प्रणम्य तं यथाभक्त्या स्तुतिं चक्रे निशाकरः

Al ver al dios Vṛṣadhvaja (Śiva, cuyo estandarte porta el toro) manifestarse ante él, Niśākara se postró con la debida devoción y compuso un himno de alabanza.

Verse 32

चंद्र उवाच । ॐ नमो देवदेवाय शिवाय परमात्मने । अप्रमेयस्वरूपाय ब्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणे

Dijo Candra: «Oṃ—homenaje a Śiva, Dios de dioses, el Ser Supremo; de naturaleza inconmensurable, de forma a la vez manifiesta e inmanifiesta».

Verse 33

त्वं पतिर्योगिनामीश त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारः प्रजापतिः

«Tú eres el Señor de los yoguis, oh Īśa; en Ti todo queda establecido. Tú eres el sacrificio mismo; Tú eres la aclamación vaṣaṭ; Tú eres el Oṃkāra; Tú eres Prajāpati.»

Verse 34

चतुर्विंशत्यधिकं च भुवनानां शतद्वयम् । तस्योपरि परं ज्योतिर्जागर्ति तव केवलम्

«Más allá de los doscientos mundos—y aún veinticuatro más allá—resplandece, por encima de todo, la Luz suprema; esa Luz sola permanece despierta como Tú.»

Verse 35

कल्पांत आदिवाराहमुक्तब्रह्मांडसंस्थितौ । आधारस्तंभभूताय तेजोलिंगाय ते नमः

«Saludo a Ti, Tejo-liṅga—columna de fulgor ígneo—que permaneces como pilar sustentador cuando, al fin de un eón, el Varāha primordial libera el huevo cósmico.»

Verse 36

नमोऽनामयनाम्ने ते नमस्ते कृत्तिवाससे । नमो भैरवनाथाय नमः सोमेश्वराय ते

«Homenaje a Ti, cuyo nombre es Anāmaya; homenaje a Ti, Kṛttivāsa. Homenaje a Bhairavanātha; homenaje a Ti, Someśvara.»

Verse 37

इति संज्ञाभिरेताभिः स्तुत्याभिरमृतेश्वरः । भूतैर्भव्यैर्भविष्यैश्च स्तूयसे सुरसत्तमैः

Así, por estos mismos títulos y himnos, oh Amṛteśvara, eres alabado por los más excelsos de los dioses—por los del pasado, del presente y del porvenir.

Verse 38

आद्यो विरंचिनामाभूद्ब्रह्मा लोकपितामहः । मृत्युञ्जयेति ते नाम तदाऽभूत्पार्वतीपते

En la primera era, cuando Brahmā era conocido como Virañci, el abuelo de los mundos, entonces—oh Señor de Pārvatī—Tu nombre llegó a ser «Mṛtyuñjaya», el Vencedor de la Muerte.

Verse 39

द्वितीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा पद्मभूरिति विश्रुतः । तदा कालाग्निरुद्रेति तव नाम प्रकीर्तितम्

En la segunda fase, cuando Brahmā fue célebre como Padmabhū (nacido del loto), entonces Tu nombre fue proclamado «Kālāgnirudra», Rudra como el Fuego del Tiempo.

Verse 40

तृतीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः । अमृतेशेति ते नाम कीर्तितं कीर्तिवर्द्धनम्

En la tercera fase, cuando Brahmā era celebrado como Svayaṃbhū (nacido por sí mismo), entonces Tu nombre fue cantado como «Amṛteśa», un nombre que acrecienta la gloria y el buen augurio.

Verse 41

चतुर्थोऽभूद्यदा ब्रह्मा परमेष्ठीति विश्रुतः । अनामयेति देवेश तव नाम स्मृतं तदा

En la cuarta fase, cuando Brahmā fue conocido como Parameṣṭhī, entonces—oh Señor de los dioses—Tu nombre fue recordado como «Anāmaya», el Libre de aflicción.

Verse 42

पंचमोऽभूद्यदा ब्रह्मा सुरज्येष्ठ इति श्रुतः । कृत्तिवासेति ते नाम बभूव त्रिपुरांतक

En la quinta era, cuando se oyó que Brahmā era conocido como Surajyeṣṭha, entonces Tu Nombre llegó a ser “Kṛttivāsa”, oh Tripurāntaka, destructor de las tres ciudades.

Verse 43

षष्ठश्चाभूद्यदा ब्रह्मा हेमगर्भ इति स्मृतः । तदा भैरवनाथेति तव नाम प्रकीर्तितम्

Y en la sexta era, cuando Brahmā fue recordado como Hemagarbha, entonces Tu Nombre fue proclamado como “Bhairavanātha”, el Señor Bhairava.

Verse 44

अधुना वर्त्तते योऽसौ शतानंद इति श्रुतः । आदिसोमेन यश्चासौ वामनेत्रोद्भवेन ते

“Aquel que existe incluso ahora es celebrado como Śatānanda; y él es el mismo Ādi-Soma, el Soma primordial, nacido de Tu ojo izquierdo.”

Verse 45

प्रतिष्ठार्थं तु लिंगस्य आनीतश्चाष्टवार्षिकः । बालरूपी तदा तेन सोमनाथेति कीर्तितम्

“Para la consagración del liṅga, fue traído un niño de ocho años; en forma infantil, entonces él lo proclamó como ‘Somnātha’.”

Verse 46

सहस्रद्वितयं चैव शतं चैव षडुत्तरम्

“Dos mil, y cien, más seis.”

Verse 47

सप्तमोऽहं महादेव आत्रेय इति विश्रुतः । प्राचेतसेन दक्षेण शप्तस्त्वां शरणं गतः । रक्ष मां देवदेवेश क्षयिणं पापरोगिणम्

¡Oh Mahādeva! Yo soy el séptimo (de entre ellos), célebre como Ātreya. Maldecido por Dakṣa, hijo de Pracetas, he venido a Ti en busca de refugio. Protégeme, oh Señor de los dioses: me consumo, afligido por la enfermedad del pecado.

Verse 48

इति संस्तुवतस्तस्य चंद्रस्य करुणाकरः । तुतोष भगवान्रुद्रो वाक्यं चेदमुवाच ह

Así, mientras Candra lo alababa, el compasivo Señor Rudra quedó complacido y pronunció estas palabras.

Verse 49

परितुष्टोऽस्मि ते चंद्र वरं वरय सुव्रत । कि ते कामं करोम्यद्य ब्रूहि यत्स्यात्सुदुर्ल्लभम्

Estoy plenamente complacido contigo, oh Candra. Oh tú, de voto excelente, elige un don. ¿Qué deseo he de cumplirte hoy? Dilo, aunque sea lo más difícil de alcanzar.

Verse 50

मम नामानि गुह्यानि मम प्रियतराणि च । पठिष्यंति नरा ये तु दास्ये तेषां मनोगतम्

A quienes reciten mis nombres secretos—los nombres que me son más queridos—les concederé los deseos que alberguen en su corazón.

Verse 51

अतीता ये चंद्रमसो भविष्यंति च येऽधुना । तेषां पूज्यमिदं लिंगं यावदन्योऽष्टवार्षिकः

Para los Candras que han pasado, para los que vendrán y para los que existen ahora: este liṅga debe ser venerado por ellos, hasta que aparezca otra manifestación de ocho años.

Verse 52

आः परं चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा यो भविता यदा । प्राणनाथेति देवस्य तदा नाम भविष्यति

Y además: cuando llegue a manifestarse Brahmā, el de cuatro rostros, entonces el nombre de ese Deva será “Prāṇanātha”, Señor del aliento vital.

Verse 53

प्राणास्तु वायवः प्रोक्तास्तदाराधननाम तत् । प्राणनाथेति संप्रोक्तं मेऽधुना तद्भविष्यति

Los prāṇas son llamados los aires vitales; y eso mismo se vuelve el nombre para la adoración. Proclamado como “Prāṇanātha”, desde ahora ése será mi nombre de culto.

Verse 54

तस्मादग्नीशनामेति कालरुद्रेत्यनंतरम् । तारकेति ततो नाम भविष्यत्येव कीर्तितम्

Por ello, Su nombre será celebrado como “Agnīśa”; luego como “Kālarudra”; y después como “Tāraka”: así se proclama la sucesión futura de nombres.

Verse 55

मृत्युञ्जयेति देवस्य भविता तदनंतरम् । त्र्यंबकेशस्त्वितीशेति भुवनेशेत्यनन्तरम्

Después de eso, la Deidad será conocida como “Mṛtyuñjaya”; luego como “Tryambakeśa”; luego como “Itīśa”; y después como “Bhuvaneśa”.

Verse 56

भूतनाथेति घोरेति ब्रह्मेशेत्यथ नामकम् । भविष्यं पृथिवीशेति आदिनाथेत्यनंतरम्

Luego Su nombre será “Bhūtanātha”; después “Ghore”; después “Brahmeśa”. En el porvenir será llamado “Pṛthivīśa”, y luego “Ādinātha”.

Verse 57

कल्पेश्वरेति देवस्य चंद्रनाथेत्यनन्तरम् । नाम देवस्य यद्भावि सांप्रतं ते प्रकाशितम्

Entonces la Deidad será llamada Kalpeśvara, y después Candranātha. Los nombres del Señor que han de venir te han sido ahora revelados.

Verse 58

इत्येवमादि नामानि स्वसंख्यातानि षोडश । गतानि संभविष्यंति कालस्यानंतभावतः

Así, comenzando de este modo, dieciséis nombres—cada uno según su cuenta ordenada—han pasado y aún surgirán, porque el Tiempo es infinito por naturaleza.

Verse 59

एकैकं वर्तते नाम ब्रह्मणः प्रलयावधि । ततोन्यज्जायते नाम यथा नामानुरूपतः

Cada nombre, uno por uno, perdura hasta el fin de una era de Brahmā, hasta la disolución; luego nace otro nombre, conforme al carácter que ese nombre implica.

Verse 60

अथ किं बहुनोक्तेन रहस्यं ते प्रकाशितम् । वत्स यत्कारणेनेह तपस्तप्तं त्वयाऽखिलम् । तन्मे निःशेषतो ब्रूहि दास्ये तुष्टोऽस्मि ते वरम्

¿Para qué decir más? El secreto te ha sido revelado. Hijo querido: dime por completo con qué motivo realizaste aquí tan plena austeridad; estoy complacido y te concederé un don.

Verse 61

चन्द्र उवाच । अहं शप्तस्तु दक्षेण कस्मिंश्चित्कारणांतरे । यक्ष्मणा च क्षयं नीतस्तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि

Dijo Candra: Fui maldecido por Dakṣa por cierta causa, y la tisis (yakṣmā) me ha llevado al consumirme. Por ello, debes salvarme.

Verse 62

शंभुरुवाच । अधुना भोः समं पश्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः । क्षयस्ते भविता पक्षं पक्षं वृद्धिर्भविष्यति

Śaṃbhu dijo: Ahora, oh tú, contempla por igual a todas esas hijas de Dakṣa. Para ti habrá mengua en una quincena y aumento en la siguiente—quincena tras quincena.

Verse 63

पूर्वोचितां प्रभां सोम प्राप्स्यसे मत्प्रसादतः । प्राचेतसस्य दक्षस्य तपसा हतपाप्मनः

Oh Soma, por Mi gracia recobrarás el resplandor que antes era tuyo. Esto acontece por la austeridad (tapas) de Dakṣa, hijo de Prācetas, cuyas culpas han sido consumidas por el tapas.

Verse 64

तस्यान्यथा वचः कर्तुं शक्यं नान्यैः सुरैरपि । ब्राह्मणाः कुपिता हन्युर्भस्मीकुर्युः स्वतेजसा

Ni siquiera otros dioses pueden hacer que su palabra resulte de otro modo. Si los brāhmaṇas se irritan, pueden abatir y reducir a cenizas con su propio tejas, su fulgor espiritual.

Verse 65

देवान्कुर्युरदेवांश्च नाशयेयुरिदं जगत् । ब्राह्मणाश्चैव देवाश्च तेज एकं द्विधा कृतम्

Podrían convertir a los dioses en no-dioses, y aun destruir este mundo. Brāhmaṇas y dioses, en verdad, comparten un solo tejas, dividido en dos formas.

Verse 66

प्रत्यक्षं ब्राह्मणा देवाः परोक्षं दिवि देवताः । न विना ब्राह्मणा देवैर्न देवा ब्राह्मणैर्विना

Los brāhmaṇas son los dioses visibles (en la tierra); las deidades del cielo son los dioses invisibles. Los dioses no se cumplen sin los brāhmaṇas, ni los brāhmaṇas sin los dioses.

Verse 67

एकत्र मन्त्रा स्तिष्ठन्ति तेज एकत्र तिष्ठति । ब्राह्मणा देवता लोके ब्राह्मणा दिवि देवताः । त्रैलोक्ये ब्राह्मणाः श्रेष्ठा ब्राह्मणा एव कारणम्

En un solo lugar moran los mantras; en un solo lugar mora el tejas, el fulgor sagrado. En este mundo los brāhmaṇas son las deidades; en el cielo también los brāhmaṇas son deidades. En los tres mundos los brāhmaṇas son los más excelsos: sólo los brāhmaṇas son la causa decisiva del orden sagrado.

Verse 68

पितुर्नियुक्ताः पितरो भवंति क्रियासु दैवीषु भवंति देवाः । द्विजोत्तमा हस्तनिषक्ततोयास्तेनैव देहेन भवंति देवाः

Cuando, por mandato del padre—por deber filial y rito—son convocados, los Pitṛs, los Ancestros, se hacen presentes como receptores. En los ritos divinos, los dioses se manifiestan. El más excelso de los dos veces nacidos, con el agua sostenida en sus manos para la ofrenda, por ese mismo cuerpo llega a ser, en la función ritual, como los dioses.

Verse 69

षट्क र्मतत्त्वाभिरतेषु नित्यं विप्रेषु वेदार्थकुतूहलेषु । न तेषु भक्त्या प्रविशंति घोरं महाभयं प्रेतभवं कदाचित्

Quienes, con devoción, se acogen a los brāhmaṇas siempre entregados a los principios de los seis deberes y ávidos del sentido del Veda, jamás entran en aquel terrible gran temor: el estado de preta, espíritu errante.

Verse 70

यद्ब्राह्मणाः स्तुत्यतमा वदन्ति तद्देवता कर्मभिराचरंति । तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः

Cuanto declaran los brāhmaṇas, los más dignos de alabanza, eso mismo realizan las deidades mediante sus actos. Cuando los dioses visibles—los brāhmaṇas—quedan complacidos, los dioses invisibles quedan siempre complacidos.

Verse 71

यथा रुद्रा यथा देवा मरुतो वसवोऽश्विनौ । ब्रह्मा च सोमसूर्यौ च तथा लोके द्विजोत्तमाः

Así como existen los Rudras, los Devas, los Maruts, los Vasus y los Aśvins, así también en este mundo existen los dvijottamas, los mejores de los dos veces nacidos, comparables en dignidad a esas huestes divinas.

Verse 72

देवाधीनाः प्रजाः सर्वा यज्ञाधीनाश्च देवताः । ते यज्ञा ब्राह्मणाधीनास्तस्माद्देवा द्विजोत्तमाः

Todos los seres dependen de los dioses, y los dioses dependen del yajña (sacrificio). Esos sacrificios dependen de los brāhmaṇas; por ello los brāhmaṇas—los verdaderos ‘devas’ en la tierra—son los más excelsos entre los nacidos dos veces.

Verse 73

ब्राह्मणानर्चयेन्नित्यं ब्राह्मणांस्तर्पयेत्सदा । ब्राह्मणास्तारका लोके ब्राह्मणात्स्वर्गमश्नुते

Debe uno venerar a los brāhmaṇas cada día y, sin cesar, colmarlos con honra y ofrendas. Los brāhmaṇas son las estrellas guía del mundo; por medio de los brāhmaṇas se alcanza el cielo.

Verse 75

शक्यं हि कवचं भेत्तुं नाराचेन शरेण वा । अपि वज्र सहस्रेण ब्राह्मणाशीः सुदुर्भिदा

Una coraza puede, en verdad, ser perforada—por una flecha de punta de acero o por un dardo; pero la bendición de un brāhmaṇa es dificilísima de quebrantar, aun con mil vajras, rayos de trueno.

Verse 76

हुतेन शाम्यते पापं हुतमन्नेन शाम्यति । अन्नं हिरण्यदानेन हिरण्यं ब्राह्मणाशिषा

El pecado se apacigua con la ofrenda vertida en el fuego sagrado; y lo ofrecido como alimento también se vuelve auspicioso. El alimento se santifica con el don de oro, y el oro mismo se santifica con la bendición de un brāhmaṇa.

Verse 77

य इच्छेन्नरकं गंतुं सपुत्रपशुबांधव । देवेष्वधिकृतं कुर्याद्ब्राह्मणेषु च गोषु च

Quien desee ir al infierno—con sus hijos, su ganado y sus parientes—cometa ofensa contra los dioses, contra los brāhmaṇas y contra las vacas.

Verse 78

ब्राह्मणान्द्वेष्टि यो मोहाद्देवान्गाश्च मखान्यदि । नैव तस्य परो लोको नाऽयं लोको दुरात्मनः

Quien, por engaño, odia a los brāhmaṇas y desprecia a los dioses, a las vacas y a los sacrificios, no tiene ni el mundo venidero ni siquiera este; tal persona es verdaderamente malvada.

Verse 79

अभेद्यमच्छेद्यमनादिमक्षयं विधिं पुराणं परिपालयन्ति । महामतिस्तानभिपूज्य वै द्विजान्भवेदजेयो दिवि देवराडिव

Ellos guardan la ordenanza antigua—irrompible, incortable, sin comienzo e imperecedera. El sabio, tras honrar debidamente a los dos veces nacidos, se vuelve invencible en el cielo, como Indra, rey de los dioses.

Verse 80

अग्रं धर्मस्य राजानो मूलं धर्मस्य ब्राह्मणाः । तस्मान्मूलं न हिंसीत मूले ह्यग्रं प्रतिष्ठितम्

Los reyes son el rostro más visible del dharma, pero los brāhmaṇas son la raíz del dharma. Por eso no se debe dañar la raíz, pues sobre la raíz se sostiene lo más alto.

Verse 81

फलं धर्मस्य राजानः पुष्पं धर्मस्य ब्राह्मणाः । तस्मात्पुष्पं न हिंसीत पुष्पात्संजायते फलम्

Los reyes son el fruto del dharma; los brāhmaṇas son la flor del dharma. Por eso no se debe dañar la flor, pues de la flor nace el fruto.

Verse 82

राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं पौराः पर्णं मन्त्रिणस्तस्य शाखाः । तस्माद्राज्ञा ब्राह्मणा रक्षणीया मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः

El rey es un árbol; los brāhmaṇas son sus raíces; los ciudadanos, sus hojas; los ministros, sus ramas. Por eso el rey debe proteger a los brāhmaṇas: cuando la raíz está resguardada, el árbol no perece.

Verse 83

आसन्नो हि दहत्यग्निर्दूराद्दहति ब्राह्मणः । प्ररोहत्यग्निना दग्धं ब्रह्मदग्धं न रोहति

El fuego quema cuando se está cerca; mas el poder sagrado de un brāhmaṇa quema aun desde lejos. Lo que el fuego consume puede brotar de nuevo; pero lo que el brahman, la fuerza sacra, consume no vuelve a crecer.

Verse 84

ब्राह्मणानां च शापेन सर्वभक्षो हुताशनः । समुद्रश्चाप्यपेयस्तु विफलश्च पुरंदरः

Por la maldición de los brāhmaṇas, aun el Fuego se vuelve devorador sin distinción; el océano se torna imbebible; y hasta Purandara (Indra) queda sin poder, estéril en sus empeños.

Verse 85

त्वं चन्द्र राजयक्ष्मी च पृथिव्यामूषराणि च । सूर्याचन्द्रमसोः पातः पुनरुद्धरणं तयोः

Tú eres la Luna, la fortuna regia, y aun los parajes estériles de la tierra. Tú eres la caída del Sol y de la Luna—y de nuevo, su restauración.

Verse 86

वनस्पतीनां निर्यासो दानवानां पराजयः । नागानां च वशीकारः क्षत्रस्योत्सादनं तथा । देवोत्पत्ति विपर्यासो लोकानां च विपर्ययः

De ello proceden la savia y las exudaciones de los árboles; la derrota de los Dānavas; el sometimiento de los Nāgas; asimismo, el derribo del poder kṣatriya soberbio; la inversión aun del nacimiento de los dioses—y la conmoción de los mundos.

Verse 87

एवमादीनि तेजांसि ब्राह्मणानां महात्मनाम् । तस्माद्विप्रेषु नृपतिः प्रणमेन्नित्यमेव च

Tales, y muchas otras, son las potencias de los brāhmaṇas magnánimos. Por ello, el rey debe inclinarse ante los vipras (brāhmaṇas) siempre, en verdad.

Verse 88

परा मप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् । ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम्

Aun cuando uno caiga en la peor calamidad, no debe provocar a los brāhmaṇas; pues, si se airan, podrían destruirlo al instante, junto con su ejército y sus monturas.

Verse 89

प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् । एवं विद्वानविद्वान्वा ब्राह्मणो दैवतं महत्

Así como el fuego es una gran divinidad, sea encendido con ritos o sin ellos, así también un brāhmaṇa—sabio o no—es una gran divinidad.

Verse 90

श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्द्धते

Aun en los crematorios, el Fuego resplandeciente no se mancha; y cuando en los sacrificios se vierten ofrendas en él, crece todavía más.

Verse 91

एवं यद्यप्य निष्टेषु वर्त्तते सर्वकर्मसु । सर्वेषां ब्राह्मणः पूज्यो दैवतं परमं महत्

Así, aunque se mueva entre actos impropios en toda clase de obras, para todos los hombres el brāhmaṇa es digno de veneración y culto, como la suprema y gran divinidad.

Verse 92

क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणानां प्रभावतः । ब्राह्मं हि परमं पूज्यं क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम्

Aun cuando el poder real (kṣatra) se hinche en demasía, ello ocurre por la influencia de los brāhmaṇas. Pues el principio brāhmico (brahman) es supremamente digno de honor, y el kṣatra mismo nace del brahman.

Verse 93

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

Del agua nace el fuego; del Brahman nace el kṣatra; de la piedra nace el hierro. Mas el fulgor que puede difundirse por doquier se aquieta cuando retorna a su propia fuente.

Verse 94

यान्समाश्रित्य तिष्ठन्ति देवलोकाश्च सर्वदा । ब्रह्मैव वचनं येषां को हिंस्यात्ताञ्जिजीविषुः

Aquellos en quienes incluso los mundos de los dioses se apoyan sin cesar—cuyo hablar es en sí mismo Brahman—¿quién, deseando vivir, osaría dañarlos?

Verse 95

म्रियमाणोऽप्याददीत न राजा ब्राह्मणात्करम् । न च क्षुधा ऽस्य संसीदेद्ब्राह्मणो विषये वसन्

Aun cuando esté muriendo, un rey no debe tomar tributo de un Brāhmaṇa. Y un Brāhmaṇa que habita en el reino no debe ser dejado a desfallecer por el hambre.

Verse 96

यस्य राज्ञश्च विषये ब्राह्मणः सीदति क्षुधा । तस्य तच्छतधा राष्ट्रमचिरादेव सीदति

En el reino de aquel rey donde un Brāhmaṇa sufre miseria por hambre, el país de ese rey pronto cae en ruina multiplicada por cien.

Verse 97

यद्राजा कुरुते पापं प्रमादाद्यच्च विभ्रमात् । वसन्तो ब्राह्मणा राष्ट्रे श्रोत्रियाः शमयन्ति तत्

Cualquier pecado que el rey cometa por descuido o por extravío, los Brāhmaṇas sabios—śrotriyas versados en la sagrada tradición—que habitan en el reino lo apaciguan y lo neutralizan.

Verse 98

पूर्वरात्रांतरात्रेषु द्विजैर्यस्य विधीयते । स राजा सह राष्ट्रेण वर्धते ब्रह्मतेजसा

Aquel rey para quien los dos veces nacidos realizan los ritos en la primera y en la media vigilia de la noche, prospera junto con su reino por el resplandor del poder brahmánico.

Verse 99

ब्राह्मणान्पूजयेन्नित्यं प्रातरुत्थाय भूमिपः । ब्राह्मणानां प्रसादेन दीव्यन्ति दिवि देवताः

Al levantarse al alba, el rey debe honrar siempre a los brāhmaṇas; por la gracia y el beneplácito de los brāhmaṇas, aun los dioses se regocijan en el cielo.

Verse 100

अथ किं बहुनोक्तेन ब्राह्मणा मामकी तनुः । ये केचित्सागरांतायां पृथिव्यां कीर्तिता द्विजाः । तदूपं देवदेवस्य शिवस्य परमात्मनः

¿Para qué decir más? Los brāhmaṇas son Mi propio cuerpo. Cualesquiera que sean los dos veces nacidos celebrados en esta tierra ceñida por los mares, ellos son la misma forma de Śiva, Dios de dioses, el Ser Supremo.

Verse 101

एतान्द्विषंति ये मूढा ब्राह्मणान्संशितव्रतान् । ते मां द्विषंति वै नूनं पूजनात्पूजयन्ति माम्

Los necios que odian a estos brāhmaṇas de votos firmes, en verdad Me odian a Mí; y quienes los honran, por ese mismo honor, Me adoran.

Verse 102

न प्रद्वेषस्ततः कार्यो ब्राह्मणेषु विजानता । प्रद्वेषेणाशु नश्यन्ति ब्रह्मशापहता नराः

Por ello, quien comprende no debe albergar odio hacia los brāhmaṇas; por el odio, los hombres perecen pronto, abatidos por la maldición nacida del poder brahmánico.

Verse 103

इत्येवं कथितश्चन्द्र ब्राह्मणानां गुणार्णवः । कुरुष्वानन्तरं कार्य्यं यद्ब्रवीम्यहमेव ते

Así, oh Candra, ha sido descrito el océano de virtudes de los brāhmaṇas. Ahora cumple la tarea siguiente, tal como yo mismo te la diré.

Verse 104

शापस्यानुग्रहो दत्तो मया तव निशाकर । न चान्यथा वचः कर्त्तुं शक्यं तेषां द्रिजन्मनाम्

Oh Niśākara, te he concedido alivio de la maldición; pero no es posible hacer que la palabra de los dvija, los dos veces nacidos, resulte de otro modo.

Verse 106

क्षयस्ते भविता पक्षं पक्षं वृद्धिर्भविष्यति । अथान्यद्वचनं चन्द्र शृणु कार्यं यथा त्वया

Menguarás durante una quincena y crecerás de nuevo durante otra quincena. Y ahora, oh Candra, escucha otro mandato: lo que has de realizar.

Verse 107

इदं यत्सागरोपांते तिष्ठते लिंगमुत्तमम् । धरामध्यगतं तच्च देवानां दृष्टिगोचरम्

Este Liṅga supremo que se alza a la orilla del mar—aunque asentado dentro de la tierra—permanece en la vista y el conocimiento de los dioses.

Verse 108

कुक्कुटांडसमप्रख्यं सर्पमेखलमंडितम् । ममाद्यं परमं तेजो न चान्यो वेद कश्चन

Resplandece como un huevo de gallina y está adornado con un ceñidor de serpientes. Éste es mi fulgor primordial y supremo: nadie más lo conoce en verdad.

Verse 109

इतः सागरमध्ये तु धनुषां च शतत्रये । तिष्ठते तत्र लिंगं तु सुगुप्तं लक्षणान्वितम्

Desde aquí, en medio del océano—a una distancia de trescientas longitudes de arco—se alza un Liṅga, bien oculto y, sin embargo, provisto de sus señales distintivas.

Verse 110

आदिकल्पे महर्षीणां शापेन पतितं मम । लिंगं सागरमध्ये तु तत्त्वं शीघ्रं समानय

En la era primera, por la maldición de los grandes Ṛṣis, Mi Liṅga cayó en medio del océano. Haz salir pronto esa sagrada realidad.

Verse 111

स्पर्शाख्यं यत्र मे लिंगं तत्र स्थाने निवेशय । निवेश्य तु प्रयत्नेन सहितो विश्वकर्मणा

Instala Mi Liṅga en el lugar llamado ‘Sparśa’. Y, tras instalarlo con diligente empeño—junto con Viśvakarman—

Verse 112

ततो ब्रह्माणमाहूय समेतं तु मुनीश्वरैः । प्रतिष्ठां कारय विभो इष्ट्वा तत्र महामखैः

Luego, convoca a Brahmā, junto con los señores de los sabios. Oh poderoso, tras adorar allí con grandes sacrificios, haz que se realice la consagración (pratiṣṭhā).

Verse 113

एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवांतरधीयत । ततः प्रभां पुनर्लेभे रात्रिनाथो वरानने

Dicho esto, el Bienaventurado Señor se desvaneció allí mismo. Entonces el Señor de la Noche—la Luna—recobró su resplandor, oh de bello rostro.

Verse 114

ततः प्रभृति तत्क्षेत्रं प्रभासमिति विश्रुतम् । निष्प्रभस्य प्रभा दत्ता प्रभासं तेन चोच्यते

Desde entonces, aquella región sagrada fue célebre con el nombre de «Prabhāsa». Pues se otorgó resplandor a quien había quedado sin resplandor; por eso se la llama Prabhāsa.

Verse 115

दक्षस्य तु वृथा शापो न कृतस्तेन लांछनम् । सोमः प्रभासते लोकान्वरं प्राप्य महेश्वरात् । व्यक्तीभूतः स देवेशः सोमस्यैव महात्मनः

Así, la maldición de Dakṣa no fue en vano, ni quedó como simple estigma. Al obtener una gracia de Maheśvara, Soma resplandece sobre los mundos. Y el Señor de los dioses se manifestó precisamente para ese magnánimo Soma.

Verse 1085

शापानुग्रहदैः सर्वै देवैरपि सवासवैः । तस्माच्चन्द्र त्वया शोको नैव कार्यो विजानता

Aun los dioses—junto con Indra—son todos dispensadores tanto de maldición como de gracia. Por ello, oh Candra, conociendo esta verdad, no debes afligirte en absoluto.