Adhyaya 25

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः // २४// वसिष्ठ उवाच ततस्त द्रक्तियोगेन स प्रीतात्मा जगत्पतिः / प्रत्यक्षमगमत्तस्य सर्वैः सह मरुद्गणैः

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección media proclamada por Vāyu, en el tercer Upodghāta-pāda, dentro del relato de Arjuna, concluye el capítulo vigésimo cuarto. Dijo Vasiṣṭha: entonces, por el yoga de la visión, el Señor del mundo (Śiva), de ánimo complacido, se manifestó ante él junto con todas las huestes de los Maruts.

Verse 2

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् / वृषेन्द्रवाहनं शंभुं भूतकोटिसमन्वितम्

Al verlo—Señor de los dioses, de tres ojos, con la luna por diadema; Śambhu, montado en el toro excelso, rodeado por miríadas de bhūtas.

Verse 3

ससंभ्रमं समुत्थाय हर्षेणाकुललोचनः / प्रणाममकरोद्भक्त्या शर्वाय भुवि भार्गवः

Con los ojos turbados por el gozo, Bhārgava se levantó con premura y, en la tierra, se postró con devoción ante Śarva.

Verse 4

उत्थायोत्थाय देवेशं प्रणम्य शिरसासकृत् / कृताञ्जलिपुटो रामस्तुष्टाव च जगत्पतिम्

Levantándose una y otra vez, inclinó la cabeza ante el Señor de los dioses; con las manos juntas, Rāma alabó al Señor del universo.

Verse 5

राम उवाच नमस्ते देवदेवेश नमस्ते परमेश्वर / नमस्ते जगतो नाथ नमस्ते त्रिपुरान्तक

Dijo Rāma: Reverencia a Ti, Señor de los dioses; reverencia a Ti, Parameśvara. Reverencia a Ti, Señor del mundo; reverencia a Ti, Tripurāntaka.

Verse 6

नमस्ते सकलाध्यक्ष नमस्ते भक्तवत्सल / नमस्ते सर्वभूतेश नमस्ते वृषभध्वज

Reverencia a Ti, Regente de todo; reverencia a Ti, amante de los devotos. Reverencia a Ti, Señor de todos los seres; reverencia a Ti, de estandarte del toro.

Verse 7

नमस्ते सकलाधीश नमस्ते करुणाकर / नमस्ते सकलावास नमस्ते नीललोहित

Salve, Señor de todo; salve, manantial de compasión. Salve, morada de todos; salve, Nīlalohita, el de garganta azulada.

Verse 8

नमः सकलदेवारिगणनाशाय शूलिने / कपालिने नमस्तुभ्यं सर्वलोकैकपालिने

Reverencia al Portador del tridente que destruye las huestes enemigas de los dioses. Reverencia a Ti, Portador de la calavera, único Protector de todos los mundos.

Verse 9

श्मशानवासिने नित्यं नमः कैलासवासिने / नमो ऽस्तु पाशिने तुभ्यं कालकूटविषाशिने

Reverencia al que mora siempre en el crematorio sagrado; reverencia al que habita en el Kailāsa. Reverencia a Ti, Portador del lazo; reverencia al que bebió el veneno Kālakūṭa.

Verse 10

विभवे ऽमरवन्द्याय प्रभवे ते स्वयंभुवे / नमो ऽखिलजगत्कर्मसाक्षिभूताय शंभवे

Reverencia a Ti, plenitud de poder, venerado por los inmortales; a Ti, Causa primera, el Autoexistente. Reverencia a Śambhu, Testigo de los actos de todo el universo.

Verse 11

नमस्त्रिपथ गाफेनभासिगार्द्धन्दुमौलिने / महाभोगीन्द्रहाराय शिवाय परमात्मने

Reverencia al de la media luna por corona, resplandeciente con la espuma de Tripathagā (el Ganges). Reverencia a Śiva, el Paramātman, adornado con el collar de Mahābhogīndra, la gran serpiente.

Verse 12

भस्मसंच्छन्नदेहाय नमोर्ऽकाग्नीन्दुचक्षुषे / कपर्दिने नमस्तुभ्यमन्धकासुरमर्द्दिने

Me postro ante Aquel cuyo cuerpo está cubierto de ceniza sagrada, cuyos ojos son Sol, Fuego y Luna. Oh Kapardin de cabellera enmarañada, vencedor del asura Andhaka, a Ti mi salutación.

Verse 13

त्रिपुरध्वंसिने दक्षयज्ञविध्वंसिने नमः / गिरिजाकुचकाश्मीरविरञ्जितमहोरसे

Homenaje al destructor de Tripura, al que arrasó el sacrificio de Daksha. Homenaje a Aquel de vasto pecho, teñido por el kumkuma del seno de Girijā.

Verse 14

महादेवाय मह ते नमस्ते कृत्तिवाससे / योगिध्येयस्वरूपाय शिवायाचिन्त्यतेजसे

Oh Mahādeva, a Ti mi gran salutación; oh Kṛttivāsa, el que viste pieles, reverencia. A Śiva, forma contemplada por los yoguis, de fulgor inconcebible, mi postración.

Verse 15

स्वभक्तहृदयांभोजकर्णिकामध्यवर्त्तिने / सकलागमसिद्धान्तसाररूपाय ते नमः

Homenaje a Aquel que mora en el centro del loto del corazón de Sus devotos. Homenaje a Ti, esencia misma de todos los Āgamas y Siddhāntas.

Verse 16

नमो निखिलयोगेन्द्रबोधनायामृतात्मने / शङ्करायाखिलव्याप्तमहिम्ने परमात्मने

Homenaje a Aquel que despierta a todos los señores del yoga, al Ātman inmortal como amṛta. Homenaje a Śaṅkara, cuya gloria lo penetra todo, al Paramātman supremo.

Verse 17

नमः शर्वाय शान्ताय ब्रह्मणे विश्वरुपिणे / आदिमध्यान्तहीनाय नित्यायाव्यक्तमूर्त्तये

Reverencia a Śarva, el Pacífico, al Brahman de forma universal; sin principio, medio ni fin, eterno, de figura no manifestada.

Verse 18

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः / नमो वेदान्तवेद्याय विश्वविज्ञानरूपिणे

Reverencia a Aquel cuya naturaleza es manifiesta e inmanifiesta, Alma tanto densa como sutil; homenaje al que se conoce por el Vedānta, forma del saber universal.

Verse 19

नमः सुरासुरश्रेणिमौलिपुष्पार्चिताङ्घ्रये / श्रीकण्ठाय जगद्धात्रे लोककर्त्रे नमोनमः

Reverencia una y otra vez a Śrīkaṇṭha, cuyos pies son adorados con flores de las coronas de dioses y asuras; Sustentador del mundo y Hacedor de los planos de existencia.

Verse 20

रजोगुणात्मने तुभ्यं विश्वसृष्टिविधायिने / हिरण्यगर्भरूपाय हराय जगदादये

Reverencia a Ti, de esencia rajásica, ordenador de la creación del universo; a Hara, origen del mundo, que asume la forma de Hiraṇyagarbha.

Verse 21

नमो विश्वात्मने लोकस्थितिव्या पारकारिणे / सत्त्वविज्ञानरुपाय पराय प्रत्यगात्मने

Reverencia al Alma universal que realiza la obra de sostener el orden de los mundos; al que es forma de conocimiento sáttvico, al Supremo, al Atman interior (pratyag).

Verse 22

तमोगुणविकाराय जगत्संहारकारिणे / क्ल्पान्ते रुद्ररूपाय परापर विदे नमः

Reverencia al Conocedor de lo supremo y lo inferior, manifestación de las mutaciones del tamas, destructor del universo, que al fin del kalpa asume la forma de Rudra.

Verse 23

अविकाराय नित्याय नमः सदसदात्मने / बुद्धिबुद्धिप्रबोधाय बुद्धीन्द्रियविकारिणे

Homenaje al Inmutable y Eterno, cuya esencia es ser y no-ser; al que despierta la inteligencia y gobierna las transformaciones de la mente y de los sentidos.

Verse 24

वस्वादित्यमरुद्भिश्च साध्यरुद्राश्विभेदतः / यन्मायाभिन्नमतयो देवास्तस्मै नमोनमः

Los Vasus, Adityas, Maruts, Sadhyas, Rudras y Asvins—dioses distinguidos por tales clases—adoptan opiniones diversas por su māyā; a Él, reverencia una y otra vez.

Verse 25

अविकारमजं नित्यं सूक्ष्मरूपमनौपमम् / तव यत्तन्न जानन्ति योगिनो ऽपि सदामलाः

Tu esencia es inmutable, no nacida, eterna, sutil e incomparable; ni siquiera los yoguis siempre puros llegan a conocerla.

Verse 26

त्वामविज्ञाय दुर्ज्ञेयं सम्यग्ब्रह्मादयो ऽपि हि / संसरन्ति भवे नूनं न तत्कर्मात्मकाश्चिरम्

¡Oh Señor difícil de conocer! Al no comprenderte plenamente, incluso Brahmā y los demás vagan sin duda en el devenir del saṃsāra; al estar hechos de karma, no permanecen por mucho tiempo.

Verse 27

यावन्नोपैति चरणौ तवाज्ञानविघातिनः / तावद्भ्रमति संसारे पण्डितो ऽचेतनो ऽपि वा

Mientras no se acerque a Tus pies que destruyen la ignorancia, seguirá vagando en el samsara, sea sabio o sea insensato.

Verse 28

स एव दक्षः स कृती स मुनिः स च पण्डितः / भवतश्चरणांभोजे येन बुद्धिः स्थिरीकृता

Sólo es diestro, realizado, muni y verdadero sabio aquel cuya mente ha quedado firme en el loto de Tus pies.

Verse 29

सुसूक्ष्मत्वेन गहनः सद्भावस्ते त्रयीमयः / विदुषामपि मूढेन स मया ज्ञायते कथम्

Tu verdadera esencia, hecha de la Triple Veda, es profunda por su extrema sutileza; aun los sabios no la alcanzan: ¿cómo podría conocerla yo, torpe?

Verse 30

अशब्दगोजरत्वेन महिम्नस्तव सांप्रतम् / स्तोतुमप्यनलं सम्यक्त्वा महं जडधीर्यतः

Tu grandeza está fuera del alcance de las palabras; por eso yo, de mente torpe, ni siquiera puedo alabarte debidamente.

Verse 31

तस्मादज्ञानतो वापि मया भक्त्यैव संस्तुतः / प्रीतश्च भव देवेश ननु त्वं भक्तवत्सलः

Por eso, aun por ignorancia, te he alabado sólo con devoción; oh Señor de los dioses, complácete, pues Tú eres amante de Tus devotos.

Verse 32

वसिष्ठ उवाच इति स्तुतस्तदा तेन भक्त्या रामेण शङ्करः / मेघगंभीरया वाचा तमुवाच हसन्निव

Vasiṣṭha dijo: Así, alabado entonces por Rāma con devoción, Śaṅkara le habló con voz profunda como nube de tormenta, como si sonriera.

Verse 33

भगवानुवाच रामाहं सुप्रसन्नो ऽस्मि शोर्ंयशालितया तव / तपसा मयि भक्त्या च स्तोत्रेण च विशेषतः

El Señor dijo: Oh Rāma, estoy sumamente complacido por tu valentía, tu austeridad, tu devoción hacia mí y, en especial, por este himno.

Verse 34

वरं वरय तस्मात्त्वं यद्यदिच्छसि चेतसा / तुभ्यं तत्तदशेषेण दास्याम्यहमशेषतः

Por ello, pide el don que tu corazón desee; yo te lo concederé todo por completo.

Verse 35

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तो देवदेवेन तं प्रणम्य भृगूद्वहः / कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजन्निदमुवाच ह

Vasiṣṭha dijo: Dicho esto por el Dios de los dioses, el excelso de la estirpe de Bhṛgu se postró ante él y, con las manos juntas, oh rey, dijo lo siguiente.

Verse 36

यदि देव प्रसन्नस्त्वं वारर्हे ऽस्मि च यद्यहम् / भवतस्तदभीप्सामि हेतुमस्त्राण्यशेषतः

Oh Deva, si estás complacido y si yo soy digno del don, entonces te suplico, con sus causas y secretos, todos los astros divinos sin excepción.

Verse 37

अस्त्रे शस्त्रे च शास्त्रे च न मत्तो ऽभ्यधिको भवेत् / लोकेषु मांरणेजेता न भवेत्त्वत्प्रसादतः

En astra, śastra y śāstra, que nadie sea superior a mí; y por tu prasāda, que en los mundos nadie llegue a ser vencedor de la muerte.

Verse 38

वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा ततः शंभुरस्त्रशस्त्राण्यशेषतः / ददौ रामाय सुप्रीतः समन्त्राणि क्रमान्नृप

Vasiṣṭha dijo: «Así sea». Entonces Śambhu, muy complacido, entregó a Rāma, uno tras otro, todos los astra y śastra, junto con sus mantras, oh rey.

Verse 39

सप्रयोगं ससंहारमस्त्रग्रामं चतुर्विधम् / प्रसादाभिमुखो रामं ग्राहयामास शङ्करः

Con su modo de empleo y de retirada, el conjunto de astras de cuatro clases, Śaṅkara, vuelto en prasāda, hizo que Rāma lo recibiera.

Verse 40

असंगवेगं शुभ्राश्वं सुध्वजं च रथोत्तमम् / इषुधी चाक्षयशरौ ददौ रामाय शङ्करः

Śaṅkara dio a Rāma un caballo blanco de ímpetu sin trabas, el carro supremo con noble estandarte, y también una aljaba con flechas inagotables.

Verse 41

अभेद्यमजरं दिव्यं दृढज्यं विजयं धनुः / सर्वशस्त्रसहं चित्रं कवचं च महाधनम्

El arco ‘Vijaya’, inviolable, imperecedero, divino y de cuerda firme; y una coraza espléndida, capaz de resistir toda arma, de gran valor.

Verse 42

अजेयत्वं च युद्धेषु शौर्यं चाप्रतिमं भुवि / स्वेच्छया धारणे शाक्तिं प्राणानां च नराधिप

¡Oh soberano! Él te otorgó invencibilidad en las batallas, un valor sin par en la tierra y el poder de sostener el prāṇa a voluntad propia.

Verse 43

ख्यातिं च बीजमेत्रेण तन्नाम्ना सर्वलौकिकीम् / तपः प्रभावं च महत्प्रददौ भार्गवाय सः

Con solo la semilla de aquel Nombre, le concedió fama en todos los mundos; y a Bhārgava le otorgó el gran poder de la austeridad.

Verse 44

भक्ति चात्मनि रामाय दत्त्वा राजन्यथोचिताम् / सहितः सकलैर्भूतैश्चामरैश्चन्द्रशेखरः

Chandrasekhara otorgó a Rāma una devoción hacia Sí mismo digna de un rey; y permaneció allí acompañado de todos los bhūtas y de los portadores de cāmara.

Verse 45

तेनैव वपुषा शंभुः क्षिप्रमन्तरधाद्धरः / कृतकृत्यस्ततो रामो लब्ध्वा सर्वमभीप्सितम्

Con ese mismo cuerpo divino, Śambhu, sostén de la tierra, desapareció al instante. Entonces Rāma, habiendo obtenido todo lo deseado, quedó plenamente realizado.

Verse 46

अदृश्यतां गते शर्वे महोदरमुवाच ह / महोदर मदर्थे त्वमिदं सर्वमशेषतः

Cuando Śarva se volvió invisible, (Rāma) dijo a Mahodara: «Oh Mahodara, por mí, cumple todo esto por completo, sin dejar nada.»

Verse 47

रथचापादिकं तावत्परिरक्षितुमर्हसि / यदा कृत्यं ममैतेन तदानीं त्वं मया स्मृतः / रथचापादिकं सर्वं प्रहिणु त्वं मदन्तिकम्

Por ahora, custodia el carro, el arco y cuanto le pertenece. Cuando tenga yo que cumplir una tarea con ello, entonces te recordaré. En ese momento, envíame a mi lado todo el carro y el arco.

Verse 48

वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा गते तस्मिन्भृगुवर्यो महोदरे / कृतकृत्यो गुरुजनं द्रष्टुं गन्तुमियेष सः

Vasiṣṭha dijo: «Así sea». Cuando aquel se hubo marchado, el excelso sabio de la estirpe de Bhṛgu, en Mahodara, habiendo cumplido su deber, deseó partir para ver a los venerables maestros.

Verse 49

गच्छन्नथ तदासौ तु हिमाद्रिवनगह्वरे / विवेश कन्दरं रामो भाविकर्मप्रचोदितः

Y mientras avanzaba, Rāma llegó a un hondo desfiladero del bosque del Himādri; impulsado por el destino de sus actos venideros, entró en una caverna.

Verse 50

स तत्र ददृशे बालं धृतप्राणमनुद्रुतम् / व्याघ्रेण विप्रतनयं रुदन्तं भीतभीतवत्

Allí vio a un niño—con el aliento contenido, sin poder huir—un hijo de brāhmaṇa que lloraba, temblando de miedo por un tigre.

Verse 51

दृष्ट्वानुकंपहृदयस्तत्परित्राणकातरः / तिष्ठतिष्ठेति तं व्याघ्रं वदन्नुच्चैरथान्वयात्

Al verlo, su corazón se colmó de compasión; ansioso por salvarlo, corrió hacia el tigre diciendo en alta voz: «¡Detente, detente!»

Verse 52

तमनुद्रुत्य वेगेन चिरादिव भृगूद्वहः / आससाद वने घोरं शार्दूलमतिभीषणम्

Persiguiéndolo con ímpetu, el más excelso del linaje de Bhṛgu, como tras largo tiempo, halló en el bosque al tigre terrible y espantoso.

Verse 53

व्याघ्रेणानुद्रुतः सो ऽपि पलायन्वनगह्वरे / निपपात द्विजसुतस्त्रस्तः प्राणभयातुरः

Perseguido por el tigre, el hijo del brahmán huyó por las honduras del bosque; temblando por el miedo a la muerte, cayó al suelo.

Verse 54

रामो ऽपि क्रोधरक्ताक्षो विप्रपुत्रपरीप्सया / तृणमूलं समादाय कुशास्त्रेणाभ्यमन्त्रयत्

Deseando salvar al hijo del brahmán, Rāma, con los ojos enrojecidos por la ira, tomó una raíz de hierba y la consagró con el Kuśāstra.

Verse 55

तावत्तरक्षुर्बलवानाद्रवत्पतितं द्विजम् / दृष्ट्वा ननादसुभृशं रोदसी कम्पयन्निव

Entonces el poderoso oso, al ver al dvija caído, corrió hacia él y rugió con tal fuerza que parecía hacer temblar cielo y tierra.

Verse 56

दग्ध्वा त्वस्त्राग्निना व्याघ्रं प्रहरन्तं नखाङ्कुरैः / अकृतव्रणमेवाशु मोक्षयामास तं द्विजम्

Quemó con el fuego del arma al tigre que atacaba con sus garras, y al instante liberó al dvija sin causarle herida alguna.

Verse 57

सो ऽपि ब्रह्माग्निनिर्दग्धदेहः पाप्मा नभस्तले / गान्धर्वं वपुरास्थाय राममाहेति सादरम्

Aun él, con el cuerpo abrasado por el fuego de Brahmā, en el firmamento tomó forma de gandharva y habló a Rāma con reverencia.

Verse 58

विप्रशापेन भोपूर्वमहं प्राप्तस्तरक्षुताम् / गच्छामि मोचितः शापात्त्वयाहमधुना दिवम्

¡Oh noble! Antes, por la maldición de un brāhmaṇa, caí en condición de rākṣasa; ahora, liberado por ti del anatema, parto al cielo.

Verse 59

इत्युक्त्वा तु गते तस्मिन्रामो वेगेन विस्मितः / पतितं द्विजपुत्रं तं कृपया व्यवपद्यत

Dicho esto, cuando él se hubo ido, Rāma, sorprendido, se apresuró y, movido por compasión, se acercó al hijo del brāhmaṇa caído.

Verse 60

माभैरेवं वदन्वाणीमारादेव द्विजात्मजम् / परमृशत्तदङ्गानि शनैरुज्जीवयन्नृप

Diciendo: «No temas», el rey Rāma, desde cerca, tocó sus miembros y, poco a poco, le devolvió la vida al hijo del brāhmaṇa.

Verse 61

रामेणोत्थापितश्चैवं स तदोन्मील्य लोचने / विलोकयन्ददर्शाग्रे भृगुश्रेष्ठमवस्थितम्

Al ser incorporado por Rāma, abrió entonces los ojos; al mirar, vio delante de sí al más excelso de los Bhṛgu, allí de pie.

Verse 62

भस्मीकृतं च शार्दूलं दृष्टवा विस्मयमागतः / गतभीराह कस्त्वं भोः कथं वेह समागतः

Al ver al tigre reducido a cenizas, quedó sobrecogido de asombro. Libre ya de temor, dijo: «Oh noble, ¿quién eres y cómo has llegado aquí?»

Verse 63

केन वायं निहन्तुं मामुद्यतो भस्मसात्कृतः / तरक्षुर्भीषणाकारः साक्षान्मृत्युरिवापरः

¿Quién ha reducido a cenizas a éste que se aprestaba a matarme? Este tarakṣu de aspecto terrible parece, en verdad, otra Muerte hecha visible.

Verse 64

भयसंमूढमनमो ममाद्यापि महामते / हते ऽपि तस्मिन्नखिला भान्ति वै तन्मया दिशः

Oh sabio eminente, mi mente aún está turbada por el miedo. Aunque él haya sido abatido, todas las direcciones me parecen todavía impregnadas de su presencia.

Verse 65

त्वामेव मन्ये सकलं पिता माता सुत्दृद्गुरू / परमापदमापन्नं त्वं मां समुपजीवयन्

Te considero mi todo: padre, madre, hijo y maestro firme. Cuando caí en la mayor desgracia, tú me sostuviste y me diste aliento de vida.

Verse 66

आसीन्मुनिवरः कश्चिच्छान्तो नाम महातपाः / पुत्रस्तस्यास्मि तीर्थार्थी शालग्राममयासिषम्

Hubo un venerable sabio de gran austeridad llamado Śānta. Yo soy su hijo, peregrino en busca de tirthas; y porto una espada hecha de Śālagrāma.

Verse 67

तस्मात्संप्रस्थितश्शैलं दिदृक्षुर्गन्धमादनम् / नानामुनिगणैर्जुष्टं पुण्यं बदरिकाश्रमम्

Por ello partí deseoso de contemplar el monte Gandhamādana, y me encaminé al santo Badarikāśrama, frecuentado por numerosas huestes de sabios.

Verse 68

गन्तुकामो ऽपहायाहं पन्थानं तु हिमाचले / प्रविशन्गहनं रम्यं प्रदेशालोकनाकुलम्

Deseoso de llegar al Himācala, abandoné el camino y me interné en una espesura hermosa; al contemplar los parajes alrededor, mi ánimo quedó turbado.

Verse 69

दिशंप्राचीं समुद्दिश्य क्रोशमात्रमयासिषम् / ततो दिष्टवशेनाहं प्राद्रवं भयपीडितः

Dirigiéndome al oriente, apenas había avanzado un krośa; entonces, por designio del destino, oprimido por el temor, eché a correr.

Verse 70

पतितश्च त्वया भूयोभूमेरुत्थापितो ऽधुना / पित्रेव नितरां पुत्रः प्रेम्णात्यर्थं दयालुना / इत्येष मम वृत्तान्तः साकल्येनोदितस्तव

Yo había caído, pero ahora tú me has levantado de la tierra una vez más, como un padre sumamente compasivo alza a su hijo con amor. Así te he relatado por completo mi historia.

Verse 71

वसिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा तेन स्ववृत्तान्तमशेषतः / कथयामास राजेन्द्र रामस्तस्मै यथाक्रमम्

Vasiṣṭha dijo: Oh rājendra, preguntado así, Rāma le narró íntegramente su historia, paso a paso y en orden.

Verse 72

ततस्तौ प्रीतिसंयुक्तौ कथयन्तौ परस्परम् / स्थित्वा नातिचिरं कालमथ गन्तुमियेष सः

Entonces ambos, colmados de afecto, conversaron entre sí; tras permanecer no mucho tiempo, él deseó partir.

Verse 73

अन्वीयमानस्तेनाथ रामस्तस्माद्गुहामुखात् / निष्क्रम्यावसथं पित्रोः संप्रतस्थे मुदान्वितः

Acompañado por él, Rama salió de la boca de la cueva y, lleno de gozo, partió hacia la morada de sus padres.

Verse 74

अकृतव्रण एवासौ व्याघ्रेण भुवि पातितः / रामेण रक्षितश्चाभुद्यस्माद्ध्याघ्रं विनिघ्नता

Aunque no estaba herido, un tigre lo derribó al suelo; mas Rama lo protegió al abatir al tigre, y así fue salvado.

Verse 75

तस्मात्तदेव नामास्य बभूव प्रथितं भुवि / विप्रपुत्रस्य राजेन्द्र तदेतत्सो ऽकृतव्रणः

Por ello, oh rey de reyes, ese mismo nombre se hizo célebre en la tierra para el hijo del brāhmaṇa: ‘Akṛtavraṇa’.

Verse 76

तदा प्रभृति रामस्य च्छायेवातपगा भुवि / बभूव मित्रमत्यर्थं सर्वावस्थासु पार्थिव

Desde entonces, oh soberano, fue para Rama en la tierra como sombra en pleno ardor del sol; en toda circunstancia se volvió su amigo más entrañable.

Verse 77

स तेनानुगतो राजन्भृगोरासाद्य सन्निधिम् / दृष्ट्वा ख्यातिं च सो ऽभ्येत्य विनयेनाभ्यवादयत्

Oh rey, siguiéndole llegó a la presencia del sabio Bhrigu. Al ver a Khyati, se acercó y la saludó con humilde reverencia.

Verse 78

स ताभ्यां प्रियमाणाभ्यामाशीर्भिरभिनन्दितः / दिनानि कतिचित्तत्र न्यवसत्तत्प्रियेप्सया

Ambos, complacidos, lo colmaron de bendiciones y alabanzas. Deseoso de ganar su afecto, permaneció allí algunos días.

Verse 79

ततस्तयोरनुमते च्यवनस्य महामुनेः / आश्रमं प्रतिचक्राम शिष्यसंघैः समावृतम्

Luego, con el consentimiento de ambos, regresó al āśrama del gran sabio Cyavana, rodeado por congregaciones de discípulos.

Verse 80

नियन्त्रितान्तः करणं तं च संशान्तमानसम् / सुकन्याचापि तद्भार्यामवन्दत महामनाः

Aquel magnánimo rindió homenaje al muni, dueño de sus sentidos internos y de mente apaciguada, y también a Sukanyā, su esposa.

Verse 81

ताभ्यां च प्रीतियुक्ताभ्यां रामः समभिनन्दितः / और्वाश्रमं समापेदे द्रष्टुकामस्तपोनिधिम्

Honrado por el afectuoso recibimiento de ambos, Rāma llegó al āśrama de Aurva, deseoso de ver al tesoro de la austeridad.

Verse 82

तं चाभिवाद्य मेधावी तेन च प्रतिनन्दितः / उवास तत्र तत्प्रीत्या दिनानि कतिचिन्नृप

El sabio lo saludó con reverencia, y él lo acogió con beneplácito. Oh rey, por complacerlo, permaneció allí algunos días.

Verse 83

विसृष्टस्तेन शनकैरृचीकभवनं मुदा / प्रतस्थे भार्गवः श्रीमानकृतव्रणसंयुतः

Cuando le dieron permiso de partir poco a poco, el ilustre Bhārgava emprendió gozoso el camino hacia la morada de Ṛcīka; sus heridas ya habían sanado.

Verse 84

अवन्दत पितुः पित्रोर्नत्वा पादौ पृथक् पृथक् / तौ च तं नृप संहर्षाच्चाशिषा प्रत्यनन्दताम्

Se postró por separado a los pies de su padre y de su madre. Oh rey, ambos, llenos de júbilo, lo complacieron con bendiciones.

Verse 85

पृष्टश्च ताभ्यामखिलं निजवृत्तमुदारधीः / कथयामास राजेन्द्र यथावृत्तमनुक्रमात्

Cuando ambos le preguntaron, el de noble entendimiento, oh señor de reyes, relató íntegramente su historia tal como había sucedido, en orden.

Verse 86

स्थित्वा दिनानि कतिचित्तत्रापि तदनुज्ञया / जगामावसथं पित्रोर्मुदा परमया युतः

Tras permanecer allí algunos días más, con su permiso, se dirigió a la morada de sus padres, colmado de suprema alegría.

Verse 87

अभ्येत्य पितरौ राजन्नासी नावाश्रमोत्तमे / अवन्दत तयोः पादौ यथावद्भृगुनन्दन

Oh rey, el hijo de Bhṛgu se acercó a sus padres, se sentó en el supremo āśrama de la barca y, como es debido, se postró ante los pies de ambos.

Verse 88

पादप्रणामावनतं समुत्थाप्य च सादरम् / आश्लिष्य नेत्रसलिलैर्नन्दन्तौ पर्यषिञ्चताम्

Al verlo inclinado en la postración, ambos lo alzaron con cariño, lo abrazaron y, gozosos, lo bañaron con las lágrimas de sus ojos.

Verse 89

आशीर्भिरभिनन्द्याङ्के समारोप्य सुहुर्मुखम् / विक्षन्तौ तस्य चाङ्गानि परिस्पृश्यापतुर्मुदम्

Tras bendecirlo con palabras de buen augurio, lo sentaron en su regazo; contemplando y tocando sus miembros, ambos se colmaron de dicha.

Verse 90

अपृच्छताञ्च तौ रामं कलेनैतावता त्वया / किं कृतं पुत्र को वायं कुत्र वा त्वमुपस्थितः

Entonces ambos preguntaron a Rāma: “Hijo, en todo este tiempo, ¿qué has hecho? ¿Quién es éste? ¿Y de dónde has venido hasta aquí?”

Verse 91

कथं सह सकाशे त्वमास्थितो वात्र वागतः / त्वयेतदखिलं वत्स कथ्यतां तथ्यमावयोः

“¿Cómo has permanecido a su lado, o cómo has llegado aquí? Hijo querido, cuéntanos todo con verdad.”