देवस्तुतिः—नन्दिकेश्वरविज्ञप्तिः—शम्भोः समाधेः उत्थानम् (Devas’ Hymn, Nandikeśvara’s Petition, and Śiva’s Rising from Samādhi)
এই অধ্যায়ত দেবসকলে ৰুদ্ৰ/শিৱক একাগ্ৰভাৱে স্তৱ কৰে—ত্রিনেত্ৰ, মদনান্তক আদি উপাধিৰে—তাঁক জগতপিতা, পৰম আশ্ৰয় আৰু দুঃখনাশক বুলি বন্দনা কৰে। তাৰ পাছত কৰুণাৰে নন্দিকেশ্বৰ দেৱসকলৰ দুখ-দুৰ্দশা নিবেদন কৰে: অসুৰে তেওঁলোকক পৰাভূত কৰি অপমানিত কৰিছে; সেয়ে দীনবন্ধু আৰু ভক্তৱৎসল শম্ভুৱে ৰক্ষা কৰক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰে। শম্ভু গভীৰ ধ্যান-সমাধিত লীন আছিল; ধীৰে ধীৰে চকু মেলি সমবেত দেৱসকলক সম্বোধন কৰি তেওঁলোকৰ আগমনৰ কাৰণ সোধে। স্তৱ–নিবেদন–অনুগ্ৰহময় উত্তৰৰ এই ক্ৰমে কৃপাই পুনৰুদ্ধাৰৰ কেন্দ্ৰ বুলি প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
देवा ऊचुः । नमो रुद्राय देवाय मदनांतकराय च । स्तुत्याय भूरिभासाय त्रिनेत्राय नमोनमः
দেৱসকলে ক’লে— ৰুদ্ৰদেৱক নমস্কাৰ, মদন (কাম) সংহাৰকক নমস্কাৰ। স্তৱযোগ্য, অপাৰ দীপ্তিমান, ত্ৰিনেত্ৰধাৰীক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 2
शिपिविष्टाय भीमाय भीमाक्षाय नमोनमः । महादेवाय प्रभवे त्रिविष्टपतये नमः
সৰ্বব্যাপী শিপিবিষ্ট, ভীম আৰু ভীমাক্ষক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। মহাদেৱ, প্ৰভৱ (সৃষ্টিৰ কাৰণ) আৰু ত্ৰিবিষ্টপতি (ত্ৰিলোকাধিপতি)-ক নমস্কাৰ।
Verse 3
त्वं नाथः सर्वलोकानां पिता माता त्वमीश्वरः । शंभुरीशश्शंकरोसि दयालुस्त्वं विशेषतः
আপুনি সৰ্বলোকৰ নাথ; আপুনিই পিতা আৰু মাতা—আপুনিই ঈশ্বৰ। আপুনি শম্ভু, ঈশ, শংকৰ; আৰু বিশেষকৈ আপুনি অতি দয়ালু।
Verse 4
त्वं धाता सर्वजगतां त्रातुमर्हसि नः प्रभो । त्वां विना कस्समर्थोस्ति दुःखनाशे महेश्वर
হে প্ৰভু! আপুনি সকলো জগতৰ ধাতা; সেয়ে আমাক ৰক্ষা কৰিবলৈ যোগ্য একমাত্র আপুনিয়েই। হে মহেশ্বৰ! আপোনাৰ বিনা দুখ নাশ কৰিবলৈ কোন সমৰ্থ?
Verse 5
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां नन्दिकेश्वरः । कृपया परया युक्तो विज्ञप्तुं शंभुमारभत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—দেৱতাসকলৰ সেই বাক্য এইদৰে শুনি, পৰম কৰুণাৰে পৰিপূৰ্ণ নন্দীকেশ্বৰে শম্ভু (ভগৱান শিৱ)ৰ ওচৰত বিনয়পূৰ্বক নিবেদন আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 6
नंदिकेश्वर उवाच । विष्ण्वादयस्सुरगणा मुनिसिद्धसंघास्त्वां द्रष्टुमेव सुरवर्य्य विशेषयंति । कार्यार्थिनोऽसुरवरैः परिभर्त्स्य मानास्सम्यक् पराभवपदं परमं प्रपन्नाः
নন্দিকেশ্বৰে ক’লে: হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ! বিষ্ণু আদি দেৱতা, মুনি আৰু সিদ্ধসকলৰ দল বিশেষভাৱে আপোনাক দৰ্শন কৰিবলৈ আহিছে। অসুৰৰ দ্বাৰা অপমানিত হৈ তেওঁলোক অত্যন্ত পৰাভৱ প্ৰাপ্ত হৈছে আৰু আপোনাৰ শৰণাপন্ন হৈছে।
Verse 7
तस्मात्त्वया हि सर्वेश त्रातव्या मुनयस्सुराः । दीनबंधुर्विशेषेण त्वमुक्तो भक्तवत्सलः
সেয়ে হে সৰ্বেশ্বৰ! মুনিসকল আৰু দেৱসকলক ৰক্ষা কৰা নিশ্চয় আপোনাৰেই কৰ্তব্য। বিশেষকৈ আপুনি দীনসকলৰ বন্ধু আৰু ভক্তসকলৰ প্ৰতি স্নেহশীল ‘ভক্তৱৎসল’ বুলি প্ৰসিদ্ধ।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । एवं दयावता शंभुर्विज्ञप्तो नंदिना भृशम् । शनैश्शनैरुपरमद्ध्यानादुन्मील्य चाक्षिणी
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে দয়াময় শম্ভুক নন্দীয়ে অতি বিনয়ে অনুৰোধ কৰিলে। তেতিয়া তেওঁ ধীৰে ধীৰে ধ্যানৰ পৰা উপৰত হৈ ক্ৰমে ক্ৰমে চকু মেলিলে।
Verse 9
ईशोऽथोपरतश्शंभुस्तदा परमकोविदः । समाधेः परमात्मासौ सुरान्सर्वानुवाच ह
তাৰ পাছত ঈশ্বৰ শম্ভু সমাধিৰ পৰা উপৰত হ’ল। সেই পৰম বিবেকী পৰমাত্মাই সকলো দেৱতাক এইদৰে ক’লে।
Verse 10
शंभुरुवाच । कस्माद्यूयं समायाता मत्समीपं सुरेश्वरः । हरिब्रह्मादयस्सर्वे ब्रूत कारणमाशु तत्
শম্ভুৱে ক’লে—হে দেৱেশ্বৰসকল! তোমালোক সকলোৱে মোৰ ওচৰলৈ কিয় একেলগে আহিছা? হৰি, ব্ৰহ্মা আদি সকলো, কাৰণটো সোনকালে কোৱা।
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचश्शम्भोस्सर्वे देवा मुदाऽन्विताः । विष्णोर्विलोकयामासुर्मुखं विज्ञप्तिहेतवे
ব্ৰহ্মাই ক’লে—শম্ভুৰ বচন শুনি সকলো দেৱতা আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হ’ল। তাৰ পিছত নিবেদন কৰাবলৈ তেওঁলোকে বিষ্ণুৰ মুখৰ ফালে চালে।
Verse 12
अथ विष्णुर्महाभक्तो देवानां हितकारकः । मदीरितमुवाचेदं सुरकार्यं महत्तरम्
তেতিয়া মহাভক্ত বিষ্ণু, দেৱসকলৰ হিতকাৰক, মোৰ কোৱা কথামতে দেৱকাৰ্যৰ সেই মহত্তৰ বিষয় প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 13
तारकेण कृतं शंभो देवानां परमाद्भुतम् । कष्टात्कष्टतरं देवा विज्ञप्तुं सर्व आगताः
হে শম্ভো! তাৰকে দেৱসকলৰ ওপৰত যি কৰিলে সেয়া পৰম আশ্চৰ্য আৰু কষ্টতকৈও অধিক কষ্টকৰ; সেয়ে সকলো দেৱ আবেদন কৰিবলৈ একেলগে আহিছে।
Verse 14
हे शंभो तव पुत्रेणौरसेन हि भविष्यति । निहतस्तारको दैत्यो नान्यथा मम भाषितम्
হে শম্ভো! নিশ্চয় তোমাৰ নিজ ঔৰস পুত্ৰৰ দ্বাৰাই দানৱ তাৰক নিহত হ’ব; মোৰ বাক্য অন্যথা নহ’ব।
Verse 15
विचार्य्येत्थं महादेव कृपां कुरु नमोऽस्तु ते । देवान्समुद्धर स्वामिन् कष्टात्तारकनिर्मितात्
এদৰে বিবেচনা কৰি, হে মহাদেৱ! কৃপা কৰা—তোমাক নমস্কাৰ। হে স্বামী! তাৰকসৃষ্ট কষ্টৰ পৰা দেৱসকলক উদ্ধাৰ কৰা।
Verse 16
तस्मात्त्वया गिरिजा देव शंभो ग्रहीतव्या पाणिना दक्षिणेन । पाणिग्रहेणैव महानुभावां दत्तां गिरींद्रेण च तां कुरुष्व
সেয়ে, হে দেৱ শম্ভো, তুমি সোঁহাতে গিৰিজাৰ পাণিগ্ৰহণ কৰা উচিত। গিৰীন্দ্ৰে দিয়া সেই মহানুভৱা কন্যাক এই পাণিগ্ৰহণ-সংস্কাৰেই গ্ৰহণ কৰি তাক তোমাৰ ধৰ্মপত্নী কৰা।
Verse 17
विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो ह्यब्रवीच्छिवः । दर्शयन् सद्गतिं तेषां सर्वेषां योगतत्परः
বিষ্ণুৰ সেই বাক্য শুনি প্ৰসন্ন শিৱে ক’লে। যোগত তৎপৰ হৈ তেওঁ সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে সৎগতিৰ শুভ পথ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 18
शिव उवाच । यदा मे स्वीकृता देवी गिरिजा सर्वसुंदरी । तदा सर्वे सुरेंद्राश्च मुनयो ऋषयस्तदा
শিৱে ক’লে— যেতিয়া মই সৰ্বসুন্দৰী দেৱী গিৰিজাক স্বীকাৰ কৰিলোঁ, তেতিয়াই সেই সময়তে সকলো সুৰেন্দ্ৰ, মুনি আৰু ঋষিসকল তাত সমবেত হ’ল।
Verse 19
सकामाश्च भविष्यन्ति न क्षमाश्च परे पथि । जीवयिष्यति दुर्गा सा पाणिग्रहणतस्स्मरम्
তেওঁলোক কামনাত আসক্ত হ’ব আৰু পৰম পথত ক্ষমাশীল নাথাকিব। তথাপি সেই দুৰ্গাই পাণিগ্ৰহণ কৰ্মৰ দ্বাৰা স্মৰ (কামদেৱ)ক পুনৰ্জীৱিত কৰিব।
Verse 20
मदनो हि मया दग्धस्सर्वेषां कार्य्यसिद्धये । ब्रह्मणो वचनाद्विष्णो नात्र कार्या विचारणा
সকলোৰে কাৰ্যসিদ্ধিৰ বাবে মই মদনক দগ্ধ কৰিলোঁ। হে বিষ্ণু, ব্ৰহ্মাৰ বচন অনুসৰেই ই ঘটিছে; সেয়ে ইয়াত আৰু বিচাৰ দৰকাৰ নাই।
Verse 21
एवं विमृश्य मनसा कार्याकार्यव्यवस्थितौ । सुधीः सर्वैश्च देवेंद्र हठं नो कर्तुमर्हसि
এইদৰে মনত কাৰ্য-অকাৰ্য বিচাৰ কৰি স্থিৰ কৰ; হে দেৱেন্দ্ৰ! তুমি জ্ঞানী আৰু দেৱসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, সেয়ে আমাৰ প্ৰতি হঠধৰ্মী আচৰণ নকৰিবা।
Verse 22
दग्धे कामे मया विष्णो सुरकार्यं महत् कृतम् । सर्वे तिष्ठंतु निष्कामा मया सह सुनिश्चितम्
হে বিষ্ণু! মোৰ দ্বাৰা কাম দগ্ধ হোৱাত দেৱসকলৰ এক মহৎ কাৰ্য সম্পন্ন হ’ল। এতিয়া সকলোৱে নিষ্কাম হৈ থাকক—এই কথা মোৰ সৈতে দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ হৈছে।
Verse 23
यथाऽहं च सुरास्सर्वे तथा यूयमयत्नतः । तपः परमसंयुक्ताः करिष्यध्वं सुदुष्करम्
যেনেকৈ মই আৰু সকলো দেৱতাই কৰিলে, তেনেকৈ তোমালোকেও অচঞ্চলভাৱে তপস্যা কৰা। পৰম তপোনিয়মত সংযুক্ত হৈ তোমালোক অতি দুঃসাধ্য কাৰ্যও সিদ্ধ কৰিবা।
Verse 24
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीविवाहस्वीकारो नाम चतुर्विशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ভাগ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ তৃতীয় বিভাগ পাৰ্বতীখণ্ডত ‘পাৰ্বতীবিবাহস্বীকাৰ’ নামৰ চৌব্বিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 25
पुरावृत्तं स्मरकृतं विस्मृतं यद्विधे हरे । महेन्द्र मुनयो देवा यत्तत्सर्वं विमृश्यताम्
হে বিধে (ব্ৰহ্মা) আৰু হে হৰে (বিষ্ণু)! স্মৰ (কামদেৱ) কৃত সেই প্ৰাচীন ঘটনা যি পিছত বিস্মৃত হৈছিল, তাক পুনৰ স্মৰণ কৰি সম্যকভাৱে বিবেচনা কৰা হওক। মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ), মুনিসকল আৰু দেবসকল—সকলেই সেই সমগ্ৰ বিষয় চিন্তা কৰক।
Verse 26
महाधनुर्धरेणैव मदनेन हठात्सुराः । सर्वेषां ध्यानविध्वंसः कृतस्तेन पुरापुरा
হে দেৱগণ, বহু পূৰ্বে মহাধনুৰ্ধৰ মদন (কাম) এ বলপূৰ্বক সকলোৰে ধ্যান ভংগ কৰিছিল।
Verse 27
कामो हि नरकायैव तस्मात् क्रोधोभिजायते । क्रोधाद्भवति संमोहो मोहाच्च भ्रंशते तपः
কামনা নিশ্চিতভাৱে নৰকদুঃখলৈ নিয়ে যায়; তাৰ পৰা ক্ৰোধ জন্মে। ক্ৰোধৰ পৰা মোহ, আৰু মোহৰ পৰা তপস্যা ক্ষয় হয়।
Verse 28
कामक्रोधौ परित्याज्यौ भवद्भिस्सुरसत्तमैः । सर्वैरेव च मंतव्यं मद्वाक्यं नान्यथा क्वचित्
হে দেৱশ্ৰেষ্ঠসকল, তোমালোকে কাম আৰু ক্ৰোধ ত্যাগ কৰা। আৰু তোমালোকে সকলোৱে মোৰ বাক্যেই মানিবা—কেতিয়াও অন্যথা নুবুজিবা।
Verse 29
ब्रह्मोवाच । एवं विश्राव्य भगवान् महादेवो वृषध्वजः । सुरान् प्रवाचयामास विधिविष्णू तथा मुनीम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে ঘোষণা কৰি ভগৱান বৃষধ্বজ মহাদেৱে পাছত দেৱসকলক, আৰু বিধাতা ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মুনিকো সম্বোধন কৰিলে।
Verse 30
तूष्णींभूतोऽभवच्छंभुर्ध्यानमाश्रित्य वै पुनः । आस्ते पुरा यथा स्थाणुर्गणैश्च परिवारितः
তেতিয়া শম্ভু পুনৰায় নীৰৱ হৈ ধ্যানৰ আশ্ৰয় ল’লে। প্ৰাচীনকালত যেনেকৈ—অচল স্থাণুৰ দৰে—গণসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত হৈ বহি থাকিল।
Verse 31
स्वात्मानमात्मना शंभुरात्मन्येव व्यचिंतयत् । निरंजनं निराभासं निर्विकारं निरामयम्
শম্ভুৱে নিজৰ আত্মাৰ দ্বাৰাই নিজৰ স্বাত্মাক আত্মাতেই চিন্তা কৰিলে—নিরঞ্জন, নিরাভাস, নির্বিকার আৰু নিরাময়।
Verse 32
परात्परतरं नित्यं निर्ममं निरवग्रहम् । शब्दातीतं निर्गुणं च ज्ञानगम्यं परात्परम्
তেওঁ পৰাত্পৰতকৈও পৰ, নিত্য, মমতাহীন আৰু কোনো সীমাবদ্ধ ৰূপবিহীন। শব্দাতীত, নিৰ্গুণ, আৰু সত্য জ্ঞানেদ্বাৰাই গম্য—তেওঁ পৰম পৰাত্পৰ।
Verse 33
एवं स्वरूपं परमं चिंतयन् ध्यानमास्थितः । परमानंदसंमग्नो बभूव बहुसूतिकृत्
এইদৰে সেই পৰম স্বৰূপ চিন্তা কৰি তেওঁ স্থিৰ ধ্যানত প্ৰৱেশ কৰিলে। পৰমানন্দত নিমগ্ন হৈ তেওঁ বহু সন্ততিৰ জনক হ’ল।
Verse 34
ध्यानस्थितं च सर्वेशं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । हरि शक्रादयस्सर्वे नंदिनं प्रोचुरानताः
সৰ্বেশ্বৰ শিৱ ধ্যানস্থ বুলি দেখি স্বৰ্গবাসী সকলোৱে—হৰি, শক্ৰ আদি—প্ৰণাম কৰি নন্দীক ক’লে।
Verse 35
देवा ऊचुः । किं वयं करवामाद्य विरक्तो ध्यानमास्थितः । शंभुस्त्वं शंकर सखस्सर्वज्ञः शुचिसेवकः
দেৱসকলে ক’লে—এতিয়া আমি কি কৰিম? শম্ভু বৈৰাগ্য ধৰি ধ্যানত স্থিত হৈছে। হে শংকৰ! তুমি তেওঁৰ অন্তৰঙ্গ সখা—সৰ্বজ্ঞ আৰু শুচি-সেৱাত নিবেদিত সেৱক।
Verse 36
केनोपायेन गिरिशः प्रसन्नः स्याद्गणाधिप । तदुपायं समाचक्ष्व वयं त्वच्छरणं गताः
হে গণাধিপ! কোন উপায়ে গিৰীশ প্ৰসন্ন হ’ব? সেই উপায় আমাক কোৱা; আমি তোমাৰ শৰণলৈ আহিছোঁ।
Verse 37
ब्रह्मोवाच । इति विज्ञापितो देवैर्मुने हर्षादिभिस्तदा । प्रत्युवाच सुरांस्तान्स नंदी शंभुप्रियो गणः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই সময়ত দেৱসকল আৰু হৰ্ষ আদি মুনিসকলে এইদৰে নিবেদন কৰাত, শম্ভুৰ প্ৰিয় গণ নন্দীয়ে সেই দেৱসকলক উত্তৰ দিলে।
Verse 38
नंदीश्वर उवाच । हे हरे हे विधे शक्रनिर्जरा मुनयस्तथा । शृणुध्वं वचनं मे हि शिवसंतोषकारकम्
নন্দীশ্বৰ ক’লে— হে হৰি, হে বিধাতা ব্ৰহ্মা, হে শক্ৰ ইন্দ্ৰ, অমৰ দেৱগণ আৰু মুনিসকল! মোৰ বাক্য শুনা; ই নিশ্চয় ভগৱান শিৱক সন্তুষ্ট কৰে।
Verse 39
यदि वो हठ एवाद्य शिव दारपरिग्रहे । अतिदीनतया सर्वे सुनुतिं कुरुतादरात्
যদি আজি তোমালোক শিৱে বিবাহ গ্ৰহণ কৰোৱাত সঁচাকৈ দৃঢ় হওঁ, তেন্তে তোমালোক সকলোৱে অতি দীনভাৱে, আদৰসহ, আন্তৰিক প্ৰাৰ্থনা নিবেদন কৰা।
Verse 40
भक्तेर्वश्यो महादेवो न साधारणतस्तुराः । अकार्यमपि सद्भक्त्या करोति परमेश्वरः
মহাদেৱ সাধাৰণ উপায়ে নহয়, কেৱল ভক্তিৰ বশীভূত হয়। শুদ্ধ সৎভক্তিৰে পৰমেশ্বৰে অন্যথা অসম্ভৱ বা অকৰ্ম্য বুলি গণ্য কামো সাধন কৰে।
Verse 41
एवं कुरुत सर्वे हि विधिविष्णुमुखाः सुराः । यथागतेन मार्गेणान्यथा गच्छत मा चिरम्
“এনেদৰে কৰা—বিধাতা ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণু আদি নেতৃত্বত সকলো দেৱগণ! যি পথে আহিছা, সেই পথেই তৎক্ষণাৎ উভতি যোৱা; অন্য পথে নাযাবা, বিলম্ব নকৰিবা।”
Verse 42
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुने विष्ण्वादयस्सुराः । तथेति मत्त्वा सुप्रीत्या शंकरं तुष्टुवुर्हि ते
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই মুনিৰ বাক্য শুনি বিষ্ণু আদি দেৱগণে তাক সত্য বুলি মানি ‘তথে’ বুলি ভাবি, অতি প্ৰীতিত শংকৰক স্তৱ কৰিলে।
Verse 43
देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । समुद्धर महाक्लेशात्त्राहि नश्शरणागतान्
হে দেৱদেৱ মহাদেৱ, কৰুণাসাগৰ প্ৰভু! এই মহাক্লেশৰ পৰা আমাক উদ্ধাৰ কৰা; শৰণাগত আমাক ৰক্ষা কৰা।
Verse 45
हरिर्मया सुदीनोक्त्या सुविज्ञप्तं चकार ह । संस्मरन्मनसा शंभुं भक्त्या परमयान्वितः
মোৰ দীন বাক্যৰ দ্বাৰা ভালদৰে অৱগত হৈ হৰিয়ে তদনুযায়ী কৰিলে; আৰু মনত শম্ভুক স্মৰণ কৰি পৰম ভক্তিৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।
Verse 46
ब्रह्मोवाच । सुरैरेवं स्तुतश्शंभुर्हरिणा च मया भृशम् । भक्तवात्सल्यतो ध्यानाद्विरतोभून्महेश्वरः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—দেৱগণ, হৰি (বিষ্ণু) আৰু মই এইদৰে অতিশয় স্তৱ কৰিলে, ভক্তবাত্সল্যৰ বাবে মহেশ্বৰ শম্ভু ধ্যানসমাধিৰ পৰা বিৰত হ’ল।
Verse 47
उवाच सुप्रसन्नात्मा हर्यादीन्हर्षयन्हरः । विलोक्य करुणादृष्ट्या शंकरो भक्तवत्सलः
তেতিয়া ভক্তৱৎসল হৰ—শংকৰ—অতি প্ৰসন্নচিত্তে কৰুণাদৃষ্টিৰে তেওঁলোকক চাই, হৰি আদি সকলক হৰ্ষিত কৰি ক’লে।
Verse 48
शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शक्राद्या युगपत्समे । किमर्थमागता यूयं सत्यं ब्रूत ममाग्रतः
শংকৰে ক’লে—“হে হৰি, হে বিধাতা (ব্ৰহ্মা), আৰু শক্র (ইন্দ্ৰ) আদি দেৱসকল! তোমালোক সকলোৱে একেলগে মোৰ ওচৰলৈ আহিছা। কিহৰ উদ্দেশ্যে আহিছা? মোৰ সন্মুখত সত্য কোৱা।”
Verse 49
हरिरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं महेशान त्वंतर्याम्यखिलेश्वरः । किं न जानासि चित्तस्थं तथा वच्म्यपि शासनात्
হৰিয়ে ক’লে—“হে মহেশান! আপুনি সৰ্বজ্ঞ; আপুনি অন্তৰ্যামী আৰু অখিলেশ্বৰ। চিত্তত থকা এনে কি আছে যি আপুনি নাজানে? তথাপি আপোনাৰ আদেশত মই ক’ম।”
Verse 50
तारकासुरतो दुःखं संभूतं विविधं मृड । सर्वेषां नस्तदर्थं हि प्रसन्नोऽकारि वै सुरैः
হে মৃড! তাৰকাসুৰৰ পৰা নানাবিধ দুখ উৎপন্ন হৈছে। সেয়েহে আমাৰ সকলোৰে হিতাৰ্থে দেৱসকলে আপোনাক প্ৰসন্ন কৰিছে।
Verse 51
शिवा सा जनिता शैलात्त्वदर्थं हि हिमालयात् । तस्यां त्वदुद्भवात्पुत्रात्तस्य मृत्युर्न चान्यथा
সেই মঙ্গলময়ী দেৱী শিৱা পৰ্বতৰ পৰা—অর্থাৎ হিমালয়ৰ পৰা—আপোনাৰেই নিমিত্তে জন্ম লৈছে। আৰু তাত আপোনাৰ পৰা যি পুত্ৰ জন্মিব, তাৰ দ্বাৰাই তাৰ (তাৰকৰ) মৃত্যু হ’ব; অন্যথা নহয়।
Verse 52
इति दत्तो ब्रह्मणा हि तस्मै दैत्याय यद्वरः । तदन्यस्मादमृत्युस्स बाधते निखिलं जगत्
এইদৰে ব্ৰহ্মাই সেই দৈত্যক বৰ দিলে। তাৰ পিছত অন্য কোনো কাৰণত মৃত্যু নোহোৱা হৈ সি সমগ্ৰ জগতক পীড়া দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 53
नारदस्य निर्देशात्सा करोति कठिनं तपः । तत्तेजसाखिलं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
নাৰদৰ নিৰ্দেশত তেওঁ কঠোৰ তপস্যা কৰিলে। সেই তপস্যাৰ তেজে চল-অচলসহ সমগ্ৰ ত্ৰিলোক ব্যাপ্ত হ’ল।
Verse 54
वरं दातुं शिवायै हि गच्छ त्वं परमेश्वर । देवदुःखं जहि स्वामिन्नस्माकं सुखमावह
হে পৰমেশ্বৰ! শিৱা (পাৰ্বতী)ক বৰ দিবলৈ আপুনি গমন কৰক। হে স্বামী! দেৱসকলৰ দুখ দূৰ কৰি আমালৈ সুখ আনক।
Verse 55
देवानां मे महोत्साहो हृदये चास्ति शंकर । विवाहं तव संद्रष्टुं तत्त्वं कुरु यथोचितम्
হে শংকৰ! মোৰ হৃদয়ত—আৰু দেৱসকলৰ মাজতো—আপোনাৰ বিবাহ দৰ্শনৰ মহা উৎসুকতা জাগিছে। সেয়ে ধৰ্মানুসাৰে যথোচিত ব্যৱস্থা কৰক।
Verse 56
रत्यै यद्भवता दत्तो वरस्तस्य परात्पर । प्राप्तोऽवसर एवाशु सफलं स्वपणं कुरु
হে পৰাত্পৰ পৰমেশ্বৰ! ৰতীক আপুনি যি বৰ দিছিল, সেয়া এতিয়া যথাযথ সময়ত উপস্থিত হৈছে। সেয়ে শীঘ্ৰে আপোনাৰ সংকল্প সফল কৰক।
Verse 57
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तं प्रणम्यैव विष्णुर्देवा महर्षयः । संस्तूय विविधैस्तोत्रैस्संतस्थुस्तत्पुरोऽखिलाः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ বিষ্ণুৱে দেৱগণ আৰু মহৰ্ষিসকলৰ সৈতে তেওঁক প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পাছত নানা স্তোত্ৰে স্তৱ কৰি সকলোৱে তেওঁৰ সন্মুখত থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 58
भक्ताधीनः शंकरोऽपि श्रुत्वा देववचस्तदा । विहस्य प्रत्युवाचाशु वेदमर्यादरक्षकः
তেতিয়া ভক্তাধীন শংকৰে দেৱসকলৰ বাক্য শুনিলে। বেদ-মৰ্যাদা ৰক্ষক প্ৰভুৱে হাঁহি মাৰি তৎক্ষণাৎ উত্তৰ দিলে।
Verse 59
शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शृणुतादरतोऽखिलाः । यथोचितमहं वच्मि सविशेषं विवेकतः
শংকৰে ক’লে—হে হৰি, হে বিধি, হে সকলো দেৱগণ, আদৰেৰে শুনা। মই বিবেকসহ যথোচিতভাৱে বিশেষকৈ কথা ক’ম।
Verse 60
नोचितं हि विधानं वै विवाहकरणं नृणाम् । महानिगडसंज्ञो हि विवाहो दृढबन्धनः
মানুহৰ বাবে বিবাহ সম্পাদন কৰাটো সঁচাকৈয়ে যথোচিত বিধান নহয়। কিয়নো বিবাহক ‘মহা নিগড়’ বুলি কোৱা হয়—ই এক দৃঢ় বন্ধন।
Verse 61
कुसंगा बहवो लोके स्त्रीसंगस्तत्र चाधिकः । उद्धरेत्सकलबंधैर्न स्त्रीसंगात्प्रमुच्यते
জগতত কুসঙ্গ বহু, কিন্তু তাত স্ত্ৰী-সঙ্গ (বিষয়াসক্তি) সৰ্বাধিক প্ৰবল। আন সকলো বন্ধনৰ পৰা উদ্ধাৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু এই আসক্তিজনিত বন্ধনৰ পৰা সহজে মুক্তি নাহে।
Verse 62
लोहदारुमयैः पाशैर्दृढं बद्धोऽपि मुच्यते । स्त्र्यादिपाशसुसंबद्धो मुच्यते न कदाचन
লোহা বা কাঠৰ পাশে দৃঢ়ভাৱে বাঁধা হলেও মানুহ মুক্ত হ’ব পাৰে; কিন্তু স্ত্ৰী আদি প্ৰতি আসক্তিৰ পাশে শক্তকৈ বাঁধা জন কেতিয়াও মুক্ত নহয়।
Verse 63
वर्द्धंते विषयाश्शश्वन्महाबंधनकारिणः । विषयाक्रांतमनसस्स्वप्ने मोक्षोऽपि दुर्लभः
বিষয়ভোগ সদায় বৃদ্ধি পায় আৰু মহাবন্ধনৰ কাৰণ হয়। যাৰ মন বিষয়ত আক্রমিত, তাৰ বাবে মোক্ষ স্বপ্নতো দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 64
सुखमिच्छतु चेत्प्राज्ञो विधिवद्विषयांस्त्यजेत् । विषवद्विषयानाहुर्विषयैर्यैर्निहन्यते
যদি কোনো প্ৰাজ্ঞ স্থায়ী সুখ সঁচাকৈ ইচ্ছা কৰে, তেন্তে তেওঁ বিধিপূৰ্বক ইন্দ্ৰিয়-বিষয় ত্যাগ কৰিব। ঋষিসকলে কয়—বিষয় বিষৰ দৰে; সেই বিষয়তেই জীৱ বিনষ্ট হয়।
Verse 65
जनो विषयिणा साकं वार्तातः पतति क्षणात् । विषयं प्राहुराचार्यास्सितालितेंद्रवारुणीम्
বিষয়াসক্ত লোকৰ সৈতে কেৱল কথাবাৰ্তা পাতিলেও মানুহ ক্ষণতে পতিত হয়। সেয়ে আচার্যসকলে কয়—শ্বেত, শ্যাম, ইন্দ্ৰ-বারুণী আৰু মদিৰা—এইবোৰো ভোগ্য ‘বিষয়’।
Verse 66
यद्यप्येवं हि जानामि सर्वं ज्ञानं विशेषतः । तथाप्यहं करिष्यामि प्रार्थनां सफलां च वः
যদিও মই এই সকলো—বিশেষকৈ সমগ্ৰ জ্ঞান—জানোঁ, তথাপি তোমালোকৰ বাবে মই এই প্ৰাৰ্থনা কৰিম; ই নিশ্চয়েই সফল হ’ব।
Verse 67
भक्ताधीनोऽहमेवास्मि तद्वशात्सर्वकार्य कृत् । अयथोचितकर्ता हि प्रसिद्धो भुवनत्रये
মই সঁচাকৈ ভক্তসকলৰ অধীন; তেওঁলোকৰ বশত মই সকলো কাৰ্য সম্পন্ন কৰোঁ। ত্ৰিভুৱনত মই ভক্তাৰ্থে ৰীতি-নীতিৰ অতীত কৰ্তা বুলি প্ৰসিদ্ধ।
Verse 68
कामरूपाधिपस्यैव पणश्च सफलः कृतः । सुदक्षिणस्य भूपस्य भैमबंधगतस्य हि
এইদৰে কামৰূপাধিপতি কৰা পণ সফল হ’ল; ভীমৰ বন্ধনত পতিত ৰজা সুদক্ষিণৰ ক্ষেত্ৰত সেয়াই সঁচাকৈ ঘটিল।
Verse 69
गौतमक्लेशकर्ताहं त्र्यंबकात्मा सुखावहः । तत्कष्टप्रददुष्टानां शापदायी विशेषतः
মই ত্ৰ্যম্বক স্বৰূপ, সুখদায়ক; তথাপি গৌতমৰ ক্লেশৰ কাৰণ হৈছোঁ। যিসকল দুষ্টে তেওঁক কষ্ট দিয়ে, তেওঁলোকক মই বিশেষকৈ শাপ দিওঁ।
Verse 70
विषं पीतं सुरार्थं हि भक्तवत्सलभावधृक् । देवकष्टं हृतं यत्नात्सर्वदैव मया सुराः
দেৱসকলৰ হিতৰ বাবে মই বিষ পান কৰিলোঁ, কিয়নো মই ভক্তবৎসল স্বভাৱধাৰী। হে দেৱগণ, মই সদায় যত্ন কৰি তোমালোকৰ কষ্ট দূৰ কৰিছোঁ।
Verse 71
भक्तार्थमसहं कष्टं बहुशो बहुयत्नतः । विश्वानर मुनेर्दुःखं हृतं गृहपतिर्भवन्
ভক্তৰ হিতাৰ্থে ভগৱানে বহুবার অসহ্য কষ্ট বহু যত্নে সহিলে; আৰু গৃহপতি হৈ বিশ্বানৰ মুনিৰ দুখ হৰণ কৰিলে।
Verse 72
किं बहूक्तेन च हरे विधे सत्यं ब्रवीम्यहम् । मत्पणोऽस्तीति यूयं वै सर्वे जानीथ तत्त्वतः
বেছি ক’বলৈ কি আছে, হে হৰি আৰু হে বিধাতা! মই সত্য কওঁ—মোৰ প্ৰণ অটল; তোমালোক সকলোৱে তত্ত্বত জানিবা।
Verse 73
यदा यदा विपत्तिर्हि भक्तानां भवति क्वचित् । तदा तदा हरम्याशु तत्क्षणात्सर्वशस्सदा
যেতিয়া যেতিয়া মোৰ ভক্তসকলৰ ওপৰত ক’তাও বিপদ আহে, তেতিয়া তেতিয়াই সেই ক্ষণতে মই তাক শীঘ্ৰে সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰাই দিওঁ—সদায় সকলোভাবে।
Verse 74
जानेऽहं तारकाद्दुःखं सर्वेषां वस्समुत्थितम् । असुरा त्तद्धरिष्यामि सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
বৎস, তাৰকৰ পৰা উঠা তোমালোক সকলোৰে দুখ মই জানো; সেই অসুৰৰ পৰা মই তাক আঁতৰাই দিম—এইটো সত্য, সত্যই মই কওঁ।
Verse 75
नास्ति यद्यपि मे काचिद्विहारकरणे रुचिः । विवाहयिष्ये गिरिजा पुत्रोत्पादनहेतवे
যদিও মোৰ কোনো ধৰণৰ ভোগ-বিহাৰত ৰুচি নাই, তথাপি পুত্ৰোৎপাদনৰ হেতু মই গিৰিজাক বিবাহ কৰিম।
Verse 76
गच्छत स्वगृहाण्येव निर्भयास्सकलाः सुराः । कार्यं वस्साधयिष्यामि नात्र कार्या विचारणा
হে সকলো দেৱতা, নিৰ্ভয়ে নিজৰ নিজৰ ধামলৈ যাওক। তোমালোকৰ কাৰ্য মই সিদ্ধ কৰিম; ইয়াত আৰু বিচাৰণাৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 77
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मौनमास्थाय समाधिस्थोऽभवद्धरः । सर्वे विष्ण्वादयो देवास्स्वधामानि ययुर्मुने
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ হৰ (ভগৱান শিৱ) মৌন অৱলম্বন কৰি সমাধিস্থ হ’ল। তেতিয়া বিষ্ণু আদি সকলো দেৱ, হে মুনি, নিজ নিজ ধামলৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
The devas, together with leading divine and sage groups, approach Śiva and offer stuti, seeking protection after being oppressed and dishonored by powerful asuras.
It symbolizes the transition from transcendent absorption to immanent governance: divine attention (anugraha) is portrayed as the turning point that makes cosmic restoration possible.
Śiva is invoked as Trinetra (three-eyed), Madanāntaka (slayer of Madana), Bhīma/Bhīmākṣa (awe-inspiring form), Prabhu/Mahādeva (supreme lord), and as universal parent and protector (pitā-mātā; dīna-bandhu; bhakta-vatsala).