Sukta 162
Sukta 1.162
Traditionally Dīrghatamas Aucathya for RV 1.162 (horse-sacrifice hymn complex; some traditions vary)
Aśva / sacrificial horse (with many gods invoked as witnesses)
Trishtubh
RV 1.162 অশ্বমেধৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক যজ্ঞীয় স্তোত্ৰ-সমষ্টি; ইয়াত দীক্ষিত অশ্বক দেৱজন্মা, আহুতি-বাহক, যশ আৰু সার্বভৌমত্বৰ বাহন হিচাপে বৰ্ণনা কৰি পবিত্ৰ কৰা হয়। যজ্ঞত কোনো দিৱ্য শক্তিয়ে দোষ নধৰে—এই উদ্দেশ্যে বহু দেৱতাক সাক্ষী ৰূপে আহ্বান কৰা হয়, আৰু প্ৰস্তুতি, আহুতি আৰু সামূহিক সম্মতিৰ কৰ্মসমূহ সতর্কভাৱে নিৰ্দেশিত কৰা হয়। স্তোত্ৰৰ অন্তত অনাগস (নিদোষতা), জীৱন-ধাৰক ধন, সন্তান আৰু ক্ষত্র—যথাযথভাৱে সুশৃঙ্খল ক্ষমতা—যজ্ঞৰ ‘অশ্ব-শক্তি’ৰ দ্বাৰা লাভ হওক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়।
Mantras
Mantra 1
मा नो मित्रो वरुणो अर्यमायुरिन्द्र ऋभुक्षा मरुतः परि ख्यन् । यद्वाजिनो देवजातस्य सप्तेः प्रवक्ष्यामो विदथे वीर्याणि ॥
মিত্ৰ, বৰুণ, আৰ্যমণ, আয়ু (প্ৰাণশক্তি), ইন্দ্ৰ, ঋভুক্ষন আৰু মৰুতসকলে যেন আমাক দোষাৰোপেৰে নাচায়; কিয়নো আমি বিদথত—সমাবেশত—দেৱজাত বেগী অশ্বৰ বীৰ্যসমূহ ঘোষণা কৰিম, যি অন্তৰ-অধিপত্য যথাযথভাৱে উচ্চাৰণীয়।
Mantra 2
यन्निर्णिजा रेक्णसा प्रावृतस्य रातिं गृभीतां मुखतो नयन्ति । सुप्राङजो मेम्यद्विश्वरूप इन्द्रापूष्णोः प्रियमप्येति पाथः ॥
যেতিয়া বস্ত্ৰেৰে আৰু ধনেৰে আৱৃত হৈ, মুখৰ পৰা ধৰা ৰাতি (অৰ্পণ) আগলৈ লৈ যায়, তেতিয়া আগুৱাই যোৱা ছাগলী—মেমিয়াই—বিশ্বৰূপ, ইন্দ্ৰ-পূষণৰ প্ৰিয় পথত উপনীত হয়; প্ৰাণশক্তি আলোকদাতা আৰু পোষকৰ সঠিক পথলৈ নিয়োজিত হয়।
Mantra 3
एष च्छागः पुरो अश्वेन वाजिना पूष्णो भागो नीयते विश्वदेव्यः । अभिप्रियं यत्पुरोळाशमर्वता त्वष्टेदेनं सौश्रवसाय जिन्वति ॥
এই ছাগলী বেগী অশ্বৰ আগত ৰাখি, পূষণৰ ভাগ ৰূপে, সকলো দেৱতাৰ বাবে আগলৈ নিয়া হয়। যেতিয়া অশ্বৰ সৈতে প্ৰিয় পুৰোলাশ অৰ্পিত হয়, তেতিয়া ত্বষ্টৃ ইয়াক সৌশ্ৰৱস—সু-খ্যাতিৰ বাবে—বলীয়ান কৰে; ৰূপ সিদ্ধ কৰি অৰ্পণক আত্মাৰ যশৰ সত্য বাহন কৰে।
Mantra 4
यद्धविष्यमृतुशो देवयानं त्रिर्मानुषाः पर्यश्वं नयन्ति । अत्रा पूष्णः प्रथमो भाग एति यज्ञं देवेभ्यः प्रतिवेदयन्नजः ॥
যেতিয়া ঋতুৰ অনুক্ৰমে চলা হৱিষ্য-শক্তিক মানুহৰ শক্তিসমূহে ত্ৰিবাৰকৈ ক্ষিপ্ৰ-শক্তিৰ অশ্বৰ চাৰিওফালে নি যায়, তেতিয়া ইয়াত প্ৰথম ভাগ পুষণলৈ যায়—জাগ্ৰতকাৰী আৰু বৃদ্ধি-কৰোঁতা—যি যজ্ঞক দেবতাসকলৰ ওচৰত সচেতনভাৱে জনাই, যথাৰ্থভাৱে নিবেদন কৰে, অজ (অজাত) অন্তৰ্যামী পথপ্ৰদৰ্শক ৰূপে।
Mantra 5
होताध्वर्युरावया अग्निमिन्धो ग्रावग्राभ उत शंस्ता सुविप्रः । तेन यज्ञेन स्वरंकृतेन स्विष्टेन वक्षणा आ पृणध्वम् ॥
হোতা আৰু অধ্বৰ্যু—সহায়কসকল—অগ্নিক জ্বলাই তোলক; শিলাধাৰীসকল আৰু সুপ্ৰজ্ঞ শংসতা সঠিক বাক্য উচ্চাৰণ কৰি দৃঢ় কৰক। সেই স্বৰ-ৰূপে সুগঠিত, সু-ইষ্ট (সু-অৰ্পিত) যজ্ঞৰ দ্বাৰা আমাৰ বল আৰু বহনৰ নাড়ী-নালাসমূহ পূৰ্ণ কৰি তোলক।
Mantra 6
यूपव्रस्का उत ये यूपवाहाश्चषालं ये अश्वयूपाय तक्षति । ये चार्वते पचनं सम्भरन्त्युतो तेषामभिगूर्तिर्न इन्वतु ॥
যিসকলে ইউপ গঢ়ে, আৰু যিসকলে ইউপ বহন কৰে; যিসকলে অশ্ব-ইউপৰ বাবে চষাল (শিৰোভাগ) খোদাই কৰে; আৰু যিসকলে ৰান্ধনিৰ সামগ্ৰী যোগাড় কৰে—তেওঁলোক সকলোৰে একত্ৰ দৃঢ়-সম্মতি আৰু অগ্ৰগামী প্ৰেৰণা আমাৰক আগুৱাই নি যাওক।
Mantra 7
उप प्रागात्सुमन्मेऽधायि मन्म देवानामाशा उप वीतपृष्ठः । अन्वेनं विप्रा ऋषयो मदन्ति देवानां पुष्टे चकृमा सुबन्धुम् ॥
উপৰি আৰু আগলৈ ই ওচৰলৈ আহিল; মোৰ ভিতৰত সু-মন (শুভ চিন্তা) স্থাপন হ’ল—দেৱতাসকলৰ প্ৰতি আশা-ভৰা সেই মন। বহল-পিঠিযুক্ত বাহকো ওচৰলৈ আহে; তাৰ পিছে পিছে বিপ্ৰ ঋষিসকলে আনন্দ কৰে। দেৱতাসকলৰ পুষ্টি-বৃদ্ধিৰ বাবে আমি সু-বন্ধু (শুভ সংযোগ/বন্ধন) গঢ়িলোঁ।
Mantra 8
यद्वाजिनो दाम संदानमर्वतो या शीर्षण्या रशना रज्जुरस्य । यद्वा घास्य प्रभृतमास्ये तृणं सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ॥
যি ভাজিন (বেগৱান/সমৃদ্ধিদায়ক) অশ্বৰ দামে—বন্ধন আৰু সংদান (দৃঢ় বাঁধনি)—যি তাৰ শীৰ্ষণ্য ৰশনা আৰু ৰজ্জু; আৰু যি ঘাঁহ সৰ্বাধিকভাৱে তাৰ মুখলৈ অনা হয়—সেই সকলো তোমাৰ (অশ্বৰ) দেৱতাসকলৰ মাজত গ্ৰহণীয় হওক।
Mantra 9
यदश्वस्य क्रविषो मक्षिकाश यद्वा स्वरौ स्वधितौ रिप्तमस्ति । यद्धस्तयोः शमितुर्यन्नखेषु सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ॥
অশ্বৰ মাংসত মক্ষিকা (মাখি)ৰ পৰা যি ক্ৰৱিষ-দোষ (মলিনতা) হয়, অথবা স্বধিত (ছুৰি/কুঠাৰ)ত যি লেপা থাকে; শমিতৃ (ব্যৱস্থাপক/যজ্ঞ-কাৰ্যকৰ্তা)ৰ হাতত যি থাকে, আৰু নখত যি থাকে—সেই সকলোও তোমাৰ দেৱতাসকলৰ মাজত গ্ৰহণীয় হওক।
Mantra 10
यदूवध्यमुदरस्यापवाति य आमस्य क्रविषो गन्धो अस्ति । सुकृता तच्छमितारः कृण्वन्तूत मेधं शृतपाकं पचन्तु ॥
উদৰৰ পৰা যি দুৰ্গন্ধ শ্বাস উৰি আহে, আৰু কাঁচা মাংসৰ যি গন্ধ থাকে—সুকৃত শমিতাৰসকলে তাক সুস্থিৰভাৱে সু-সংস্থাপিত কৰক; আৰু মেধা-অৰ্ঘ্যক শৃতপাক—ভালদৰে সিদ্ধ আৰু পৰিপক্ব কৰি—পাক কৰক।
Mantra 11
यत्ते गात्रादग्निना पच्यमानादभि शूलं निहतस्यावधावति । मा तद्भूम्यामा श्रिषन्मा तृणेषु देवेभ्यस्तदुशद्भ्यो रातमस्तु ॥
অগ্নিৰে পচি থকা তোমাৰ অংগ-প্ৰত্যংগৰ পৰা, আঘাতপ্ৰাপ্তৰ শূলৰ ওপৰত যি ৰস বগাই পৰে—সেয়া মাটিত নপৰক, ঘাঁহৰ মাজতো নপৰক; ইচ্ছুক দেবতাসকললৈ সেইটো আনন্দিত দানৰূপে অৰ্পিত হওক।
Mantra 12
ये वाजिनं परिपश्यन्ति पक्वं य ईमाहुः सुरभिर्निर्हरेति । ये चार्वतो मांसभिक्षामुपासत उतो तेषामभिगूर्तिर्न इन्वतु ॥
যিসকলে পৰিপক্ব হোৱা বাজিন (অশ্ব)ক চায়, যিসকলে কয়—“সুৰভি ৰস বাহিৰলৈ উলিয়াই আন”—আৰু যিসকলে অৰ্বত (অশ্ব)ৰ মাংস-ভিক্ষাৰ অংশ বিচাৰি উপাসনা কৰে—তেওঁলোক সকলোৰে একত্ৰিত অগ্ৰগামী সম্মতি আমাৰক আগুৱাই নি যাওক।
Mantra 13
यन्नीक्षणं माँस्पचन्या उखाया या पात्राणि यूष्ण आसेचनानि । ऊष्मण्यापिधाना चरूणामङ्काः सूनाः परि भूषन्त्यश्वम् ॥
যি মাংস ৰান্ধা উখাৰ দিশে চোৱা-চিতা, আৰু যি ইউষ (ঝোল) ঢালিবলৈ পাত্ৰসমূহ; তাপ ধৰি ৰাখা আৱৰণসমূহ, আৰু চৰু-অৰ্ঘ্যৰ অঙ্কা (ডোঙা/চামুচ)—সু-গঢ়া এই সকলোয়ে শক্তিৰ অশ্বক চাৰিওফালে সজাই-সোঁজাই শোভা বঢ়ায়।
Mantra 14
निक्रमणं निषदनं विवर्तनं यच्च पड्बीशमर्वतः । यच्च पपौ यच्च घासिं जघास सर्वा ता ते अपि देवेष्वस्तु ॥
তোমাৰ ভিতৰত যি আছিল আগবঢ়া-পদক্ষেপ, বহি-থকা, ঘূৰি-ফুৰা; আৰু অশ্বৰ যি তাড়না আৰু আগলৈ ঠেলনি; তুমি যি পান কৰিলা আৰু যি ঘাস-খাদ্য খাইলা—সেই সকলো তোমাৰ ভিতৰত দেৱসকলৰ মাজত একীভূত হওক।
Mantra 15
मा त्वाग्निर्ध्वनयीद्धूमगन्धिर्मोखा भ्राजन्त्यभि विक्त जघ्रिः । इष्टं वीतमभिगूर्तं वषट्कृतं तं देवासः प्रति गृभ्णन्त्यश्वम् ॥
ধোঁৱা-গন্ধি গর্জন কৰা অগ্নিয়ে তোমাক কষ্ট নিদিয়ক; দীপ্ত উখাই তোমাক ধৰি দগ্ধ নকৰক। ইষ্ট, স্বাগত, সু-আহূত, আৰু ‘বষট্’ ধ্বনিয়ে সজ্জিত—সেই অশ্বক দেৱসকলে গ্ৰহণ কৰি নিজৰ কৰি লয়।
Mantra 16
यदश्वाय वास उपस्तृणन्त्यधीवासं या हिरण्यान्यस्मै । संदानमर्वन्तं पड्बीशं प्रिया देवेष्वा यामयन्ति ॥
যেতিয়া অশ্বৰ বাবে বস্ত্ৰ বিছাই দিয়ে আৰু আৱৰণখন পাতে, আৰু যেতিয়া সোণালী অলংকাৰসমূহ তাক পিন্ধোৱা হয়—তেতিয়া দেৱসকলৰ প্ৰিয় সেই অশ্ব-শক্তিক সঠিক সংযোগ আৰু সাজু অৱস্থালৈ আনি, দেৱীয় শক্তিসমূহৰ মাজলৈ তেওঁলোকে আগবঢ়াই নিয়ে।
Mantra 17
यत्ते सादे महसा शूकृतस्य पार्ष्ण्या वा कशया वा तुतोद । स्रुचेव ता हविषो अध्वरेषु सर्वा ता ते ब्रह्मणा सूदयामि ॥
তোমাৰ গতি আৰু স্থিতিত, জাগ্ৰত মহাশক্তিৰ সেই তীব্ৰ প্ৰবাহত, গোড়ালিৰে বা চাবুকৰে যি আঘাত লাগিছিল—সেই সকলো আঘাতক যজ্ঞত স্ৰুচিৰে হৱিষ ঢালাৰ দৰে, ব্ৰহ্মবাণীৰ শক্তিৰে মই তোমাৰ বাবে পবিত্ৰ অৰ্পণ কৰি দিওঁ।
Mantra 18
चतुस्त्रिंशद्वाजिनो देवबन्धोर्वङ्क्रीरश्वस्य स्वधितिः समेति । अच्छिद्रा गात्रा वयुना कृणोत परुष्परुरनुघुष्या वि शस्त ॥
দেৱ-বন্ধু, বীৰ অশ্বৰ চৌঁত্ৰিশটা পাঁজৰ আছে; কুঠাৰ অশ্বৰ ওপৰত একেলগে আহে। সঠিক কৌশল আৰু বিচক্ষণ বিধিৰে অংগসমূহ অক্ষত কৰি ৰাখা; গাঁঠি গাঁঠি অনুসৰি, ধ্বনি-সহিত, মাপি-মেপি ঘোষণা কৰি কাটি দিয়া।
Mantra 19
एकस्त्वष्टुरश्वस्या विशस्ता द्वा यन्तारा भवतस्तथ ऋतुः । या ते गात्राणामृतुथा कृणोमि ताता पिण्डानां प्र जुहोम्यग्नौ ॥
ত্বষ্টৃৰ অশ্বৰ বাবে এজনেই ভাগ-বণ্টনকাৰী; দুজন পথ-নিয়ন্তা, তেনেদৰে ঋতু তথা ঋত (ধৰ্ম-নিয়ম)ো আছে। তোমাৰ অংগসমূহৰ যি যি বণ্টন মই ঋতু-অনুসাৰে, যথাযথ মাপে কৰোঁ, সেই পিণ্ডসমূহক মই অগ্নিত আগবঢ়াই আহুতি দিওঁ।
Mantra 20
मा त्वा तपत्प्रिय आत्मापियन्तं मा स्वधितिस्तन्व आ तिष्ठिपत्ते । मा ते गृध्नुरविशस्तातिहाय छिद्रा गात्राण्यसिना मिथू कः ॥
নিকট আহি থকা প্ৰিয় অন্তৰাত্মা যেন দগ্ধ নহয়; কুঠাৰ যেন তোমাৰ দেহত থিয় নহয়। লোভী, অদক্ষ কটাৰু সীমা লঙ্ঘি ভুলকৈ আঘাত কৰি তলোৱাৰে তোমাৰ অংগসমূহত ফাঁক-ফোকৰ কৰি ভাঙি নেপেলাওক।
Mantra 21
न वा उ एतन्म्रियसे न रिष्यसि देवाँ इदेषि पथिभिः सुगेभिः । हरी ते युञ्जा पृषती अभूतामुपास्थाद्वाजी धुरि रासभस्य ॥
ইয়াৰ দ্বাৰা তুমি ন মৰা, ন ক্ষতিগ্ৰস্ত হওঁ; সুলভ, সুগম পথেদি তুমি দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ নিশ্চয় গমন কৰা। তোমাৰ বাবে দুটা উজ্জ্বল হৰি অশ্ব যুঁজোৱা হ’ল—শক্তিত চিত্ৰবৰ্ণ; বলৱানজন গাধাৰ যূগদণ্ডত ওচৰত থিয় হৈ, গমন-পথক সমৰ্থন কৰি আছে।
Mantra 22
सुगव्यं नो वाजी स्वश्व्यं पुंसः पुत्राँ उत विश्वापुषं रयिम् । अनागास्त्वं नो अदितिः कृणोतु क्षत्रं नो अश्वो वनतां हविष्मान् ॥
আমালৈ বীৰ্যৱান অশ্বশক্তিয়ে সুগব্য—উত্তম গাভী-সম্পদ, স্বশ্ব্য—উত্তম অশ্ব-সম্পদ, পুৰুষৰ পুত্ৰসমান সন্ততি, আৰু সমগ্ৰ জীৱনক পোষণ কৰা বিশ্বাপুষ ৰয়ি (সমৃদ্ধি) জয় কৰক। অদিতিয়ে আমাক অনাগা—দোষহীন কৰক; হৱিষ্মান অশ্বে আমালৈ ক্ষত্র—সুশাসনৰ শক্তি লাভ কৰাওক।
Inside Sukta 162
How it unfolds
- Where it opens
A protective preface: the poet asks that Mitra, Varuṇa, Aryaman, Indra, Ṛbhukṣan, and the Maruts not censure the speakers as they proclaim the horse’s sacred powers.
- Development
The hymn moves through ritual attention to the horse—its readiness and ‘ripeness’—and coordinates the voices and actions of participants, emphasizing correct utterance, proper handling, and shared assent to the rite.
- Climax
The collective rite becomes a single force: the observers, callers, and attendants are gathered into an abhigūrti that ‘drives forward,’ while the horse’s offered essence is imagined as successfully borne to the gods.
- Where it settles
It resolves in blessings: prosperity (cattle, horses, all-nourishing wealth), progeny, freedom from fault through Aditi, and the winning of kṣatra—stable, rightful power—through the offering-laden horse.
The deity: Aśva
- In the VedaThe hymn treats the horse as devajāta (‘born of the gods’), swift (vājín), and laden with offering, around whom the gods are called to witness the correctness of speech and act. The horse is praised not merely as an animal but as a ritually transformed power whose ‘heroic energies’ are to be proclaimed in the assembly (vidatha).
- Cosmic functionRepresents dynamic force and sovereign vitality that mediates between human rite and divine order—carrying oblation, establishing auspiciousness, and securing prosperity and kṣatra (royal/ordering power).
- Inner significanceSymbol of disciplined life-force and directed will: the harnessed energies of mind and breath made fit for offering; when ‘ripened’ (pakva), it signifies a matured, integrated power that can be released upward as fragrance/essence and downward as social and inner stability.
The seer
- Dīrghatamas ĀucathyaĀucathya (associated with the Aṅgiras/Bṛhaspati stream in later tradition; exact gotra attributions vary by recension) · A visionary poet famed for enigmatic, symbolic language and for hymns that bridge ritual precision with inner, contemplative meanings; traditionally linked with profound cosmological riddles and the articulation of hidden correspondences (bandhu) between rite and cosmos.
Famous verses
devajātasya sapteḥ
surabhir nir hareti
anāgāstvaṃ no aditiḥ kṛṇotu
Attributes of the deity
- devajāta (god-born)
- vājín (swift/energetic)
- haviṣmān (rich in offering)
- witnessed by multiple devas (Mitra-Varuṇa, Aryaman, Indra, Maruts, etc.)
- confers kṣatra (right order/sovereignty)
- linked with surabhi (fragrant essence) and communal assent (abhigūrti)
Also by this seer
- Rig Veda 1.140–1.164 (traditional attribution cluster, including the celebrated riddle-hymn RV 1.164)
- Association with the Aśvamedha hymn complex (RV 1.162–1.163) in many traditional listings
- Influence on later Vedic exegetical traditions that read ritual as a map of cosmic and psychological order
The rite, step by step
- Invocation of key deities as witnesses so none ‘look with blame’ upon the rite; declaration that the horse’s vīrya (heroic powers) will be rightly spoken in the assembly.
- Consecration framing: the horse is treated as devajāta and as a bearer of the offering; ritual roles are implicitly coordinated (priests/attendants/observers).
- Preparation and ‘ripening’ imagery: attention to the horse as pakva; extraction/evocation of surabhi (‘fragrant essence’) as the subtle share of the offering.
- Communal participation: those who observe, speak the ritual cues, and attend for their portions are unified; their abhigūrti (collective forward-driving assent) is invoked to propel success.
- Concluding benedictions: prayers for wealth that nourishes all (viśvāpuṣa rayi), good cattle and horses, progeny, faultlessness through Aditi, and kṣatra won by the offering-laden horse.
Offerings
- Havis (ghee/oblations into fire, as implied by haviṣmān)
- Fragrant ‘essence’ (surabhi) as the subtle share of the rite
- Ritual portions distributed to participants (māṃsa-bhikṣā/portions alluded in the hymn’s imagery and later Aśvamedha context)
Frequently Asked Questions
It is a hymn used in the horse-sacrifice context that blesses and sacralizes the consecrated horse, asks the gods to witness the rite without fault-finding, and prays for prosperity and rightful power.
Because the rite is public and consequential: multiple deities (like Mitra-Varuṇa, Indra, and the Maruts) are invoked as guardians of truth, order, and force, ensuring the sacrifice is correct and effective.
It asks for life-supporting wealth (cattle, good horses, and ‘all-nourishing’ prosperity), progeny, freedom from blame or sin through Aditi, and kṣatra—stable, rightly ordered authority.
Ask anything about Sukta 162 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
