Sukta 163
Sukta 1.163
Dīrghatamas Āucathya (traditional for RV 1.163)
Aśva (mystic steed; divine life-force in ascent)
Triṣṭubh (common for RV 1.163; verse-level verification recommended)
ঋগ্বেদ ১.১৬৩ হৈছে অশ্বক লৈ এক ৰহস্যময় স্তোত্ৰ—এফালে দীক্ষিত যজ্ঞ-অশ্ব, আনফালে গভীৰতাৰ পৰা উঠি সৰ্বোচ্চ স্থানলৈ আগবঢ়া এক দিৱ্য জীৱনীশক্তি। স্তোত্ৰটোৱে অশ্বৰ আশ্চৰ্য জন্ম, শক্তি আৰু বিজয়ী উত্থানক প্ৰশংসা কৰে; লগতে সতৰ্ক কৰে যে কেৱল ভোগ-আনন্দৰ পিছত দৌৰিলে মৰ্ত্য “গোৰ পদ” (আলোক/কিৰণ) এৰি নিম্নতৰ পোষণৰ দিশে ঘূৰি যায়। শেষত অশ্ব সৰ্বোচ্চ আসনত উপস্থিত হয়; দেৱতাসকলে তাক আদৰণি জনায়, আৰু সি দাতাক ইচ্ছিত প্ৰাচুৰ্য দান কৰে।
Mantras
Mantra 1
यदक्रन्दः प्रथमं जायमान उद्यन्त्समुद्रादुत वा पुरीषात् । श्येनस्य पक्षा हरिणस्य बाहू उपस्तुत्यं महि जातं ते अर्वन् ॥
যেতিয়া তুমি প্ৰথমে জন্ম লৈ ক্ৰন্দন কৰিলা—সমুদ্ৰৰ গভীৰতাৰ পৰা উঠি আহি, অথবা সমৃদ্ধ পৃথিৱীৰ পদাৰ্থৰ পৰা—তেতিয়া তুমি শ্যেন (ঈগল)-ৰ পাখিৰ দৰে, হৰিণৰ বাহুৰ দৰে আছিলা। হে অৰ্বন (অশ্ব), তোমাৰ ভিতৰত আহ্বানযোগ্য এক মহিমা জন্মিল।
Mantra 2
यमेन दत्तं त्रित एनमायुनगिन्द्र एणं प्रथमो अध्यतिष्ठत् । गन्धर्वो अस्य रशनामगृभ्णात्सूरादश्वं वसवो निरतष्ट ॥
যমে দিয়া এই অশ্ব; ত্ৰিতে তাক যোগালে। ইন্দ্ৰই প্ৰথমে তাক আৰোহণ কৰি তাৰ ওপৰত স্থিত হ’ল। গন্ধৰ্বে তাৰ ৰশনা (লাগাম) ধৰি ল’লে; সূৰ্যৰ দীপ্ত উৎসৰ পৰা বসুসকলে এই অশ্ব গঢ়ি উলিয়ালে।
Mantra 3
असि यमो अस्यादित्यो अर्वन्नसि त्रितो गुह्येन व्रतेन । असि सोमेन समया विपृक्त आहुस्ते त्रीणि दिवि बन्धनानि ॥
হে শক্তিশালী অশ্ব, তুমি যম—ধৰ্ম-নিয়ম আৰু সংযম; তুমি আদিত্য—বিস্তৃত দীপ্ত সত্য; গোপন ব্ৰত-শাসনে তুমি ত্ৰিত। তুমি সোমৰ সৈতে সন্মত সুৰতালত যুক্ত; কোৱা হয়, দিৱ্যলোকত তোমাৰ তিনিটা বন্ধন আছে—উচ্চলোকৰ ত্ৰিবিধ বন্ধনী, যিয়ে শক্তিক সঠিকভাৱে স্থিৰ-সমতুল ৰাখে।
Mantra 4
त्रीणि त आहुर्दिवि बन्धनानि त्रीण्यप्सु त्रीण्यन्तः समुद्रे । उतेव मे वरुणश्छन्त्स्यर्वन्यत्रा त आहुः परमं जनित्रम् ॥
তোমাৰ বাবে দিৱ্যলোকত তিনিটা বন্ধন বুলি কোৱা হয়, পানীত তিনিটা, আৰু সাগৰৰ অন্তঃগভীৰত তিনিটা। হে অশ্ব, বৰুণে মোক সেই দৃষ্টি দিওক—যিয়ে বিচাৰি পায় সেই স্থান, য’ত কোৱা হয় তোমাৰ পৰম জন্ম; য’ত উচ্চতম সত্যত প্ৰথমে শক্তি উদয় হয়।
Mantra 5
इमा ते वाजिन्नवमार्जनानीमा शफानां सनितुर्निधाना । अत्रा ते भद्रा रशना अपश्यमृतस्य या अभिरक्षन्ति गोपाः ॥
হে বাজিক (বাজ বহনকাৰী), এইবোৰ তোমাৰ শোধন-স্নান; এইবোৰ তোমাৰ খুৰৰ সেই স্থাপন, যিয়ে লক্ষ্য জয় কৰে। ইয়াত মই দেখিলোঁ তোমাৰ মঙ্গলময় ৰশ্মি-ৰশনা (লাগাম)—ঋতৰ গোপালসকলৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত—সেই শক্তিসমূহ, যিয়ে আমাৰ ভিতৰত সত্যৰ সঠিক গতি সুৰক্ষিত ৰাখে।
Mantra 6
आत्मानं ते मनसारादजानामवो दिवा पतयन्तं पतंगम् । शिरो अपश्यं पथिभिः सुगेभिररेणुभिर्जेहमानं पतत्रि ॥
মনেৰে দূৰৰ পৰা মই তোমাৰ আত্ম-সত্তা জানিলোঁ—দ্যৌৰ পৰা নামি অহা দ্ৰুতগামী পতংগ-পক্ষী। সুগম পথসমূহেৰে ধূলিহীন শক্তিত কঁপনি তুলি লক্ষ্যলৈ ধাৱমান, হে পতত্ৰি, তোমাৰ শিৰ মই দেখিলোঁ।
Mantra 7
अत्रा ते रूपमुत्तममपश्यं जिगीषमाणमिष आ पदे गोः । यदा ते मर्तो अनु भोगमानळादिद्ग्रसिष्ठ ओषधीरजीगः ॥
ইয়াত মই তোমাৰ উত্তমতম ৰূপ দেখিলোঁ—জয়লাভৰ বাবে প্ৰচেষ্টা কৰা, ইষা থকা ‘গো’ৰ পদলৈ আগবঢ়া। যেতিয়া মর্ত্যজন সত্য-পথ নধৰি ভোগৰ পিছে পিছে যায়, তেতিয়া নিশ্চয়, হে অতি-গ্ৰাসী, সি ঔষধিসমূহ ভক্ষণ কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
Mantra 8
अनु त्वा रथो अनु मर्यो अर्वन्ननु गावोऽनु भगः कनीनाम् । अनु व्रातासस्तव सख्यमीयुरनु देवा ममिरे वीर्यं ते ॥
তোমাৰ পিছে পিছে ৰথ চলে, তোমাৰ পিছে পিছে যুৱ যোদ্ধা অশ্বাৰূঢ়; তোমাৰ পিছে পিছে গাভঃ (ৰশ্মিসমূহ) আৰু কনীনাসকলৰ ভাগ্য-ভাগ (ভগঃ) আহে। তোমাৰ পিছে পিছে দলসমূহ তোমাৰ সখ্যতাত প্ৰবেশ কৰে; তোমাৰ পিছে পিছে দেৱতাসকলে তোমাৰ বীৰ্য মাপে—অগ্ৰসৰসকলৰ মানদণ্ড হয় তোমাৰ শক্তি।
Mantra 9
हिरण्यशृङ्गोऽयो अस्य पादा मनोजवा अवर इन्द्र आसीत् । देवा इदस्य हविरद्यमायन्यो अर्वन्तं प्रथमो अध्यतिष्ठत् ॥
সোনালী শৃংগযুক্ত সেয়া; লোহাৰ তাৰ পদযুগল; মনৰ দৰে বেগৱান তাৰ অগ্ৰগতি—তাৰ ভিতৰত নিম্ন আধাৰস্বৰূপে ইন্দ্ৰ অৱস্থিত। দেৱতাসকল আহিল তাৰ ভোজ্য হৱিৰলৈ; যি প্ৰথমে অশ্বত আৰূঢ় হয়, সেয়াই প্ৰথমে বলিসংস্কাৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু যজ্ঞৰ বল-প্ৰবাহক আগুৱাই নিয়ে।
Mantra 10
ईर्मान्तासः सिलिकमध्यमासः सं शूरणासो दिव्यासो अत्याः । हंसा इव श्रेणिशो यतन्ते यदाक्षिषुर्दिव्यमज्ममश्वाः ॥
দৃঢ় প্ৰান্তযুক্ত, স্থিৰ মধ্যপথযুক্ত—দিব্য অশ্বসমূহ, বীৰৰ দৰে হেঁচা-শ্বাসে গর্জি, এক গতি-স্ৰোতত একত্ৰ হয়। হাঁসৰ দৰে শৃঙ্খলাবদ্ধ শাৰীত সিহঁতে একেলগে প্ৰয়াস কৰে, যেতিয়া অশ্বসমূহে দিব্য পথত উপনীত হয়—জ্যোতিৰ উচ্চ পদচিহ্নত প্ৰৱেশ কৰি।
Mantra 11
तव शरीरं पतयिष्ण्वर्वन्तव चित्तं वात इव ध्रजीमान् । तव शृङ्गाणि विष्ठिता पुरुत्रारण्येषु जर्भुराणा चरन्ति ॥
হে অশ্ব, তোৰ দেহ উৰণলৈ উদ্গ্ৰীৱ; তোৰ চিত্ত বতাহৰ দৰে—দ্ৰুত, প্ৰচণ্ড, ধাৱমান। তোৰ শৃংগসমূহ বহু ঠাইত স্থাপিত; অৰণ্যসমূহত সিহঁতে অস্থিৰভাৱে ঘূৰি ফুৰে—যেন অবশ্যম্ভাৱী শক্তি, সংযম নাথাকিলে, অন্তৰ অৰণ্যৰ জটিল বৃদ্ধিত নিজৰ শক্তিবিন্দুসমূহ ছটিয়াই দিয়ে।
Mantra 12
उप प्रागाच्छसनं वाज्यर्वा देवद्रीचा मनसा दीध्यानः । अजः पुरो नीयते नाभिरस्यानु पश्चात्कवयो यन्ति रेभाः ॥
বাক্-আসন আৰু তাৰ শাসনলৈ অগ্ৰসৰ হয় সেই বীৰ্যৱান্ অৰ্বা—ঐশ্বৰ্যৰ অশ্ব—দেৱমুখী, মনৰ দীপ্তিত ধ্যান-প্ৰদীপ্ত। অজ (অজাত) আগত নীয়ে যায়, তাৰ অন্তঃস্থ নাভি-কেন্দ্ৰস্বৰূপে; তাৰ পিছফালে কবি-ঋষি আৰু ৰেভ (প্ৰেৰিত স্তোত্ৰকাৰ)সকল সেই চলমান শক্তিৰ পদচিহ্ন অনুসৰি গমন কৰে।
Mantra 13
उप प्रागात्परमं यत्सधस्थमर्वाँ अच्छा पितरं मातरं च । अद्या देवाञ्जुष्टतमो हि गम्या अथा शास्ते दाशुषे वार्याणि ॥
সেই অৰ্বা অগ্ৰসৰ হৈ পৰম সধস্থলৈ—সিদ্ধিৰ উচ্চতম অধিষ্ঠানলৈ—পিতৃ আৰু মাতৃৰ ওচৰলৈ গমন কৰে। আজি সেয়েই দেৱসকলৰ বাবে সৰ্বাধিক প্ৰিয়, সত্যই লাভযোগ্য; তেতিয়া দানকাৰীক ইচ্ছিত ধন-সম্পদ—অভীষ্ট পূৰ্ণতা—বণ্টন কৰে।
Inside Sukta 163
How it unfolds
- Where it opens
The hymn opens by marveling at the Aśva’s primordial birth-cry and emergence from oceanic depth or rich earth, establishing the steed as a cosmic wonder.
- Development
Imagery expands to the Aśva’s supreme form and striving movement toward the ‘step of Go,’ contrasting right pursuit of nourishment/light with the mortal’s tendency to chase pleasure and fall to lower sustenance.
- Climax
The vision of the Aśva approaching the highest station—goal of attainment—moving toward the cosmic Father and Mother polarity as the summit of integration.
- Where it settles
The steed becomes ‘most welcome’ to the gods and, as a perfected force, apportions desirable riches to the giver, ending in beneficence and fulfillment.
The deity: Aśva
- In the VedaDescribed as a marvellous being whose first cry arises at birth from the ocean-depth or from rich earth-matter, bearing eagle-like wings and deer-like arms—an image of swift, far-ranging power worthy of invocation (upastutya).
- Cosmic functionEmbodies the dynamic force of ascent and conveyance: the carrier that moves between depths and heights, linking earth, oceanic origin, and the supreme station, and enabling victorious attainment of the ‘pada of Go’ (radiance/nourishment).
- Inner significanceSymbol of prāṇa/impulse toward illumination: disciplined energy that, when rightly followed, leads to higher truth and fullness; when followed through mere craving, it sinks into lower satisfactions and ‘feeds on herbs’—the mind’s descent into coarse supports.
The seer
- Dīrghatamas ĀucathyaĀucathya (of Ucathya’s line; associated with the Aṅgirasa-Bhāradvāja stream in later tradition) · A visionary-poet famed for profound, symbolic hymns that interpret cosmic processes through riddles and luminous imagery (notably the ‘riddle hymns’ of Mandala 1).
Famous verses
udyán samudrād uta vā purīṣāt
ā pade goḥ
paramaṃ yat sadhastham
Attributes of the deity
- Born from the deep (samudra) and/or fertile earth (purīṣa)
- Swift, winged, far-striding power (eagle imagery)
- Victorious striving toward the ‘pada of Go’ (ray/light)
- Conveyer toward the highest station (parama sadhastha)
- Distributor of boons to the giver (dāśuṣe vāryāṇi)
- Ambivalent force: elevating when guided by truth, devouring when driven by mere enjoyment
Also by this seer
- Rig Veda 1.164 (celebrated riddle hymn on the One and its many forms)
- Rig Veda 1.165–1.191 (a cluster of hymns traditionally linked with Dīrghatamas in Anukramaṇī attribution, including dialogues and symbolic cosmology)
The rite, step by step
- Saṅkalpa: intention for right ascent (truth-guided enjoyment, not mere bhoga)
- Ācamana and agni/altar preparation (or quiet seated preparation for japa)
- Recite RV 1.163 in Triṣṭubh cadence with attention to imagery of birth-from-depth and ascent
- Offer oblations while contemplating the ‘pada of Go’ as the goal (light, order, nourishment)
- Conclude with a short śānti/prārthanā for steadiness of prāṇa and lawful prosperity
Offerings
- Ghṛta (ghee) into Agni
- Soma-substitute in later practice (e.g., milk/clarified butter libation as symbolic rasa)
- Kuśa, water, and fragrant offerings (optional, per gṛhya/śrauta adaptation)
Frequently Asked Questions
No. It praises the horse, but also uses the Aśva as a symbol of a divine, rising life-force that carries one from lower states toward light, order, and the highest attainment.
Literally it is the “step/place of Go (cow).” In Vedic symbolism, Go often points to light or the ray and its nourishment, so the phrase suggests reaching the station of radiance and true sustenance.
Direct your energy toward truth and higher nourishment rather than chasing mere pleasure. When the life-force is guided rightly, it becomes victorious and brings fullness; when misdirected, it sinks to lower satisfactions.
Ask anything about Sukta 163 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
