Sarga 54
शबलाहरणम् — The Attempted Seizure of Sabalā (Kāmadhenu) and the Triumph of Brahmic Power
बालकाण्ड
এই সৰ্গত ক্ষাত্ৰ-বল (ৰাজশক্তিৰ বল) আৰু ব্ৰহ্ম-বল (তপস্যা-যজ্ঞাধিষ্ঠিত ব্ৰাহ্মর্ষিৰ অধিকার)ৰ মাজত এক ধৰ্মীয়-ন্যায়িক সংঘাত প্ৰকাশ পায়। বশিষ্ঠ মুনিয়ে কামধেনু সবলা দান কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰাত বিশ্বামিত্ৰ বলপূৰ্বক গাইখন টানি লৈ যায়। ব্যথিত সবলাই ভাবে—মোক কি ত্যাগ কৰা হ’ল? তাৰপিছত সি ৰজাৰ অনুচৰসকলৰ পৰা মুক্ত হৈ বশিষ্ঠৰ ওচৰত সোজাকৈ আশ্ৰয় লয়। বশিষ্ঠে স্পষ্ট কৰে যে তেওঁ সবলাক ত্যাগ কৰা নাই; ৰজাই বল প্ৰয়োগ কৰিছে। তেওঁ বিশ্বামিত্ৰৰ ৰাজমৰ্যাদা আৰু অক্ষৌহিণী সেনাৰ বৈষম্য স্বীকাৰ কৰিলেও উচ্চতৰ শক্তিৰ ইঙ্গিত দিয়ে। সবলাই তত্ত্বগত দৃঢ়তাৰে কয়—ব্ৰাহ্মণীয় শক্তি ক্ষত্ৰিয় বলতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, দিৱ্য আৰু অপৰিমেয়। বশিষ্ঠৰ আদেশত সবলাই নিজৰ “হুম্ভা” ধ্বনিৰ পৰা প্ৰথমে পপ্লৱসকল সৃষ্টি কৰে, যিয়ে বিশ্বামিত্ৰৰ সেনাক পৰাভূত কৰে; সিহঁত নিধন হ’লে সি শকসকলক যৱনসকলৰ সৈতে উৎপন্ন কৰে, যিয়ে অৱশিষ্ট বাহিনী দগ্ধ কৰি ভেদ কৰে। বিশ্বামিত্ৰে অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰি এই সৃষ্ট বাহিনীসমূহ ছিন্নভিন্ন কৰে। এই অধ্যায়ে ৰাজবল, অলৌকিক সৃষ্টিশক্তি আৰু মন্ত্র-অস্ত্ৰৰ স্তৰবদ্ধ শক্তিতত্ত্ব প্ৰকাশ কৰি বিশ্বামিত্ৰৰ ব্ৰহ্মর্ষি-পদ লাভৰ আকাঙ্ক্ষাক অধিক তীব্ৰ কৰে।
Shlokas
Verse 1
कामधेनुं वसिष्ठोऽपि यदा न त्यज्यते मुनि:।तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत।।।।
হে ৰাম, যেতিয়া মুনি বশিষ্ঠে কামধেনুক ত্যাগ নকৰিলে, তেতিয়া বিশ্বামিত্ৰে শবলাক বলপূৰ্বক টানি লৈ গ’ল।
Verse 2
नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना।दु:खिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता।।।।
হে ৰাম, মহাত্মা ৰজাই শবলাক লৈ গৈ থাকোঁতে তাই দুখত ব্যাকুল হৈ, শোকত ক্ষীণ হৈ, কান্দি কান্দি মনতে চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 3
परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना।याहं राजभटैर्दीना ह्रियेय भृशदु:खिता।।।।
“মহাত্মা বশিষ্ঠে মোক পৰিত্যাগ কৰিলে নেকি? মই দীন, অতিশয় দুঃখিতা হৈ, ৰজাৰ ভটসকলৰ দ্বাৰা টানি লৈ যোৱা হৈছে!”
Verse 4
किं मयाऽपकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मन:।यन्मामनागसं भक्तामिष्टां त्यजति धार्मिक:।।।।
“ভাবিতাত্মা সেই মহর্ষিৰ প্ৰতি মই কি অপকাৰ কৰিলোঁ, যে ধৰ্মাত্মা তেওঁ মোক—নিৰ্দোষ, ভক্তা আৰু প্ৰিয়া—ত্যাগ কৰিছে?”
Verse 5
इति सा चिन्तयित्वा तु विनिश्श्वस्य पुन:पुन:।निर्धूय तांस्तदा भृत्यान् शतशश्शत्रुसूदन ।जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मन:।।।।
এইদৰে চিন্তা কৰি সি পুনঃপুনঃ দীঘল নিশ্বাস এৰি, হে শত্ৰুসূদন, তেতিয়া শতশঃ ভৃত্যসকলক ঝাঁকি আঁতৰাই, বতাহৰ বেগে মহাত্মা (বসিষ্ঠ)ৰ পদমূললৈ দৌৰি গ’ল।
Verse 6
शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत्।वसिष्ठस्याग्रतस्स्थित्वा मेघदुन्दुभिराविणी।।।।
সেই শবলা কান্দি কান্দি আৰু চিঞৰি চিঞৰি, বসিষ্ঠৰ আগত থিয় হৈ এই কথা ক’লে; তাৰ বাণী মেঘগর্জন আৰু দুন্দুভিৰ নাদৰ দৰে গুঞ্জৰিত হ’ল।
Verse 7
भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाऽहं ब्रह्मणस्सुत।यस्माद्राजभृता मां हि नयन्ते त्वत्सकाशत:।।।।
‘ভগৱন, হে ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ! আপুনি কি মোক পৰিত্যাগ কৰিলে? কিয় ৰজাৰ ভৃত্যসকলে আপোনাৰ সন্নিধিৰ পৰাই মোক লৈ গৈছে?’
Verse 8
एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत्।शोकसन्तप्तहृदयां स्वसारमिव दु:खिताम्।।।।
এইদৰে কোৱা হ’লে ব্ৰহ্মৰ্ষিয়ে তাক এই বচন ক’লে—দুখীয়া ভগ্নীৰ দৰে, শোকে দগ্ধ হৃদয় লৈ ব্যথিত।
Verse 9
न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया।एष त्वां नयते राजा बलोन्मत्तो महाबल:।।।।
‘হে শবলে, মই তোমাক ত্যাগ নকৰোঁ; তুমি মোৰ কোনো অপকাৰ কৰা নাই। ব’লৰ মদত মত্ত এই মহাবলী ৰজাইহে তোমাক বলপূৰ্বক লৈ গৈছে।’
Verse 10
न हि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषत:।बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्या: पतिरेव च।।।।
মোৰ বল ৰজাৰ সমান নহয়—বিশেষকৈ আজি। ৰজা বলৱান; তেওঁ ক্ষত্ৰিয়, আৰু সঁচাকৈয়ে পৃথিৱীৰ অধিপতি।
Verse 11
इयमक्षौहिणी पूर्णा सवाजिरथसङ्कुला।हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तर:।।।।
ইয়াত এটা পূৰ্ণ অক্ষৌহিণী সেনা আছে—ঘোঁৰা আৰু ৰথেৰে ভৰপূৰ, হাতী আৰু ধ্বজেৰে গিজগিজাই থকা; সেয়ে তেওঁ অধিক বলৱান।
Verse 12
एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत्।वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिममितप्रभम्।।।।
বসিষ্ঠে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, বাক্যত নিপুণ সেই কামধেনু গাইয়ে বিনয়েৰে অপৰিমেয় তেজস্বী ব্ৰহ্মৰ্ষিক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 13
न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणो बलवत्तर:।ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षत्रात्तु बलवत्तरम्।।।।
হে ব্ৰাহ্মণ! ক্ষত্ৰিয়ৰ বলেই ডাঙৰ বুলি কোৱা নহয়; ব্ৰাহ্মণ অধিক বলৱান। হে ব্ৰহ্মন, ব্ৰহ্মবল দিৱ্য—ক্ষাত্ৰবলতকৈও অধিক প্ৰবল।
Verse 14
अप्रमेयबलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तर:।विश्वामित्रो महावीर्यस्तेज स्तव दुरासदम्।।।।
আপোনাৰ বল অপ্ৰমেয়; আপোনাতকৈ বলৱান কোনো নাই। মহাবীৰ্যশালী বিশ্বামিত্ৰও আপোনাৰ তেজৰ ওচৰলৈ আহিব নোৱাৰে—আপোনাৰ আধ্যাত্মিক তেজ দুঃসাধ্য, অজেয়।
Verse 15
नियुङ्क्ष्व मां महाभाग त्वद्ब्रह्मबलसम्भृताम्।तस्य दर्पबलं यत्तन्नाशयामि दुरात्मन:।।।।
হে মহাভাগ! আপোনাৰ ব্ৰহ্মশক্তিৰে পোষিত মোক নিয়োজিত কৰক। সেই দুষ্টজনৰ দৰ্পবল মই বিনাশ কৰিম।
Verse 16
इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठ स्सुमहायशा:।सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम्।।।।
হে ৰাম! তাই এইদৰে কোৱাৰ পাছত, মহাযশস্বী বসিষ্ঠে তেতিয়া ক’লে: “সৃজ—শত্ৰুবল চূৰ্ণ কৰিব পৰা এক সেনা সৃষ্টি কৰ।”
Verse 17
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिस्साऽसृजत्तदा।।।।तस्या हुम्भारवोत्सृष्टा: पप्लवाश्शतशो नृप।नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यत:।।।।
তেওঁৰ সেই আজ্ঞাবচন শুনি সুৰভি (শবলা) তেতিয়াই এক বিশাল সেনা সৃষ্টি কৰিলে। হে নৃপ, তাইৰ ‘হুম্ভা’ গর্জনৰ পৰা শতশত পপ্লৱ জন্মিল আৰু বিশ্বামিত্ৰে চাই থাকোঁতেই তেওঁলোকেই তেওঁৰ সমগ্ৰ বাহিনী ধ্বংস কৰিলে।
Verse 18
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिस्साऽसृजत्तदा।।1.54.17।।तस्या हुम्भारवोत्सृष्टा: पप्लवाश्शतशो नृप। नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यत:।।1.54.18।।
ইয়াতো আগৰ ঘটনাৰ পুনৰুক্তি: বশিষ্ঠৰ বচন শুনি সুৰভি (শবলা) তাইৰ ‘হুম্ভা’ গর্জনৰ পৰা শতশত পপ্লৱ সৃষ্টি কৰিলে; বিশ্বামিত্ৰে চাই থাকোঁতেই তেওঁলোকে তেওঁৰ সমগ্ৰ সেনা ধ্বংস কৰিলে।
Verse 19
बलं भग्नं ततो दृष्ट्वा रथेनाक्रम्य कौशिक:।स राजा परमक्रुद्धो रोषविस्फारितेक्षण:।पप्लवान्नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि।।।।
নিজ বাহিনী ভাঙি পৰাৰ দৃশ্য দেখি কৌশিক (বিশ্বামিত্ৰ) ৰথত উঠি আক্ৰমণ কৰিলে। পৰম ক্ৰুদ্ধ হৈ, ৰোষত বিস্ফাৰিত নয়নেৰে সেই ৰজাই নানাবিধ শস্ত্ৰে পপ্লৱসকলকো ধ্বংস কৰিলে।
Verse 20
विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पप्लवाञ्छतशस्तदा।भूय एवासृजत्कोपाच्छकान् यवनमिश्रितान्।।।।
বিশ্বামিত্ৰে শতশত পপ্লৱক পীড়িত কৰা দেখি, তাই (শবলা) পুনৰ ক্ৰোধত যৱন-মিশ্ৰিত শকসকলক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 21
तैरासीत् संवृता भूमि श्शकैर्यवनमिश्रितै:।प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसन्निभै:।।।।
শকসকল, যৱনসকলৰ সৈতে মিশ্ৰিত হৈ, প্ৰভাৱশালী মহাবীৰ্যবান আৰু সোণালী কিঞ্চল্কৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ, পৃথিৱীক সৰ্বতোভাবে আৱৃত কৰি পেলাইছিল।
Verse 22
दीर्घासिपट्टिशधरैःमवर्णाम्बरावृतै:।निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकै:।।।।
দীৰ্ঘ খড়্গ আৰু পট্টিশ ধাৰণ কৰি, হেমবৰ্ণ বস্ত্ৰে আৱৃত হৈ, তেওঁলোকে প্ৰদীপ্ত অগ্নিৰ দৰে সেই সমগ্ৰ বলক দগ্ধ কৰি পেলালে।
Verse 23
ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह।तैस्तैर्यवनकाम्भोजा: पप्लवाश्चाकुलीकृता:।।।।
তাৰ পাছত মহাতেজস্বী বিশ্বামিত্ৰে অস্ত্ৰসমূহ মুকলি কৰিলে; সেই বিভিন্ন অস্ত্ৰৰ প্ৰহাৰে যৱন, কাম্বোজ আৰু পপ্লৱসকল ব্যাকুল আৰু বিভ্ৰান্ত হৈ পৰিল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Viśvāmitra’s coercive seizure of Sabalā despite Vasiṣṭha’s refusal, raising a dharma-conflict between royal force (legitimized by power and possession) and the inviolability of the āśrama’s sacred economy and consent-based stewardship.
The sarga teaches a hierarchy of power: kṣatriya strength may dominate materially (army, sovereignty), but brahma-bala—rooted in tapas, mantra, and dharmic authority—is portrayed as divya and ultimately superior; pride-driven governance collapses before disciplined spiritual potency.
Rather than a named tīrtha or city, the chapter highlights cultural institutions: the ṛṣi-āśrama as a protected domain, the akṣauhiṇī as a classical military unit, and the ethnocultural references (Śakas, Yavanas, Kāmbojas) used to map the created forces within an epic-era imagination of frontier peoples.
Ask anything about Sarga 54 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.