Adhyaya 9
Vyāsa’s Counsel to Dhṛtarāṣṭra on Restraining Duryodhana (व्यास-धृतराष्ट्र-उपदेशः)
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra-prati Vyāsa-nīti (Counsel to Dhṛtarāṣṭra regarding the Pāṇḍavas’ exile)
In this chapter, Vyāsa addresses Dhṛtarāṣṭra with a cautionary policy-ethical briefing. He states that the Pāṇḍavas’ exile—achieved through deceit and coercive victory by Duryodhana’s faction—is not a desirable outcome and carries deferred risk. Vyāsa predicts that, upon completion of the thirteenth year, remembered hardships may intensify the Pāṇḍavas’ resolve against the Kauravas. He questions why Dhṛtarāṣṭra’s son remains continually hostile for the sake of kingship, and urges that Duryodhana be restrained and moved toward śama (calm/appeasement). Vyāsa warns that attempting to harm the forest-dwelling Pāṇḍavas could lead to fatal consequences for the aggressor. He reinforces that Vidura, Bhīṣma, Kṛpa, and Droṇa share aligned counsel, and describes civil strife with one’s own kin as condemned, unlawful, and reputation-destroying. As a pragmatic alternative, he suggests sending Duryodhana alone to the forest among the Pāṇḍavas, hoping proximity might generate conciliatory affection; yet he also notes the inertia of ingrained character. The chapter closes by directing Dhṛtarāṣṭra to consult senior authorities promptly before circumstances become irreversible.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र अपने ही अंतःकरण की ग्लानि और असहायता लेकर व्यास से पूछता है—जिस द्यूत ने कुल को जला दिया, उसे रोकने की बुद्धि होते हुए भी मैं क्यों न रोक सका? → वह स्वीकार करता है कि भीष्म, द्रोण, विदुर और गान्धारी तक को द्यूत-आयोजन रुचिकर न था, फिर भी मोह और पुत्रस्नेह के कारण वह दुर्योधन को छोड़ नहीं पाया। व्यास उसके इस ‘जानते हुए भी न रुकने’ को कठोर सत्य की तरह सामने रखते हैं और उसे समझाने हेतु एक उपाख्यान का द्वार खोलते हैं। → व्यास ‘सुरभि-इन्द्र संवाद’ सुनाते हैं: स्वर्ग में गोमाता सुरभि एक दुर्बल, कृश, धमनियों से उभरे बैल की पीड़ा देखकर फूट-फूटकर रोती है—किसान उसे डंडों से मारकर असह्य भार खिंचवा रहा है। इन्द्र करुणा से पूछता है, और सुरभि बताती है कि धृतराष्ट्र के सौ-एक पुत्रों के बीच पाण्डु के पाँच पुत्र ही लक्ष्य बनकर मंदभाग्य और दुःखी हैं; उनके जीवन-वृद्धि की चिंता से उसका मन जलता है। → उपाख्यान का निष्कर्ष धृतराष्ट्र के लिए सीधा उपदेश बनता है—यदि वह चाहता है कि कौरव जीवित रहें, तो दुर्योधन को पाण्डवों के प्रति शम (शांति/संयम) में लाना होगा; अन्यथा अन्याय का भार उसी तरह कुल को तोड़ेगा जैसे दुर्बल बैल को तोड़ता है। → धृतराष्ट्र के सामने अब एक ही प्रश्न खड़ा है—क्या वह पुत्रमोह से ऊपर उठकर दुर्योधन को रोकेगा, या करुणा का यह संकेत भी अनसुना होकर विनाश की ओर ले जाएगा?
Shlokas
Verse 1
अनार (0) है नवमो<्ध्याय: व्यासजीके द्वारा सुरभि और इन्द्रके उपाख्यानका वर्णन तथा उनका पाण्डवोंके प्रति दया दिखलाना धृतराष्ट उवाच भगवन् नाहमप्येतद् रोचये द्यूतसम्भवम् | मन्ये तद्विधिना55कृष्य कारितो<स्मीति वै मुने
قال دِهْرِتَراشْتْرا: «أيها السيد الجليل، إنني أنا أيضًا لم أستحسن هذه القضية التي وُلدت من لعبة النرد. أيها الحكيم، أعتقد أن القدر جرّني جرًّا وجعلني أداةً في هذا الفعل».
Verse 2
नैतद् रोचयते भीष्मो न द्रोणो विदुरो न च । गान्धारी नेच्छति द्यूतं तत्र मोहात् प्रवर्तितम्
قال دِهْرِتَراشْتْرا: «لم يُرضِ هذا بهيشما—ولا درونا، ولا فيدورا. وغاندھاري أيضًا لم تكن ترغب في مباراة القمار؛ لكنني، مدفوعًا بالوهم، أنا الذي أطلقت تلك اللعبة هناك».
Verse 3
परित्यक्तुंन शक्नोमि दुर्योधनमचेतनम् । पुत्रस्नेहेन भगवन् जानन्नपि प्रियव्रत,भगवन! प्रियव्रत! मैं यह जानता हूँ कि दुर्योधन अविवेकी है, तो भी पुत्रस्नेहके कारण मैं उसका त्याग नहीं कर सकता
قال دِهْرِتَراشْتْرا: «يا مولاي الجليل، يا من يثبت على النذر المحبوب، إنني أعلم أن دوريوذانا أحمق عديم التمييز؛ ومع ذلك، بحبّ الأب لابنه، لا أستطيع أن أتخلى عنه».
Verse 4
व्यास उवाच वैचित्रवीर्य नृपते सत्यमाह यथा भवान् | दृढं विद्य: परं पुत्र परं पुत्रान्न विद्यते
قال فياسا: «أيها الملك، يا ابن فيتشترَفيريا، لقد قلتَ الصدق كما قلت. يا بنيّ العزيز، إنّا نعلم علمًا راسخًا أن الابن هو أعظم كنز؛ وليس في هذا العالم شيءٌ أعظم من الابن».
Verse 5
इन्द्रोडप्यश्रुनिपातेन सुरभ्या प्रतिबोधित: । अन्यै: समृद्धैरप्यर्थर्न सुतान्मन्यते परम्
وبسقوط دموعها أيقظت سورَبهي إدراكَ إندرا؛ فلذلك، وإن كان مُحاطًا بسائر أسباب الغنى والوفرة، لم يرَ شيئًا أسمى من الابن.
Verse 6
अत्र ते कीर्तयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम् । सुरभ्याश्चैव संवादमिन्द्रस्य च विशाम्पते,जनेश्वर! इस विषयमें मैं तुम्हें एक परम उत्तम इतिहास सुनाता हूँ; जो सुरभि तथा इन्द्रके संवादके रूपमें है
هنا سأقصّ عليك حكايةً عظيمةً سامية—وهي حوارُ سورَبهي وإندرا، يا سيّدَ الرعيّة.
Verse 7
त्रिविष्टपगता राजन् सुरभी प्रारूुदत् किल | गवां माता पुरा तात तामिन्द्रोडन्वकृपायत,राजन! पहलेकी बात है, गोमाता सुरभि स्वर्गलोकमें जाकर फूट-फ़ूटकर रोने लगी। तात! उस समय इन्द्रको उसपर बड़ी दया आयी
أيها الملك، يُروى أن سورَبهي، أمَّ الأبقار، مضت يومًا إلى تريفِشْتَبا (السماء) فأجهشت بالبكاء المرير. يا بُنيّ، فلما رآها إندرا على تلك الحال رقّ لها قلبه.
Verse 8
इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनपवके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें व्यासवाक्यविषयक आठवाँ अध्याय पूरा हुआ
قال إندرا: «يا ذاتَ اليُمن، لِمَ تبكين هكذا؟ أفي أهل السماء سلامةٌ وعافية؟ أم بين البشر وبين الأبقار—أهم آمنون غيرُ مُصابين؟ إن مثل هذا النحيب لا يكون لسببٍ يسير.»
Verse 9
युराभिरुवाच विनिपातो न वः वच्चिद् दृश्यते त्रिदशाधिप । अहं तु पुत्र शोचामि तेन रोदिमि कौशिक
قالت سورَبهي: «يا سيّدَ الآلهة، لا أرى هبوطًا قد أصابكم في موضعٍ من المواضع. غير أنّي أحزن على ابني؛ فلذلك أبكي، يا كوشيكا (إندرا).»
Verse 10
पश्यैनं कर्षकं क्षुद्रं दुर्बलं मम पुत्रकम् । प्रतोदेनाभिनिधघ्नन्तं लाड़्लेन च पीडितम्,देखो, इस नीच किसानको जो मेरे दुर्बल बेटेको बार-बार कोड़ेसे पीट रहा है और वह हलसे जुतकर अत्यन्त पीड़ित हो रहा है
قال فياسا: «انظروا إلى هذا الفلّاح الوضيع—إنه يضرب ابني الواهن مرارًا بمِهْمَازٍ، وطفلي، وهو مُقَيَّدٌ إلى المحراث، يُعَذَّب عذابًا شديدًا».
Verse 11
निषीदमान सोत्कण्ठं वध्यमानं सुराधिप । कृपाविष्टास्मि देवेन्द्र मनश्लोद्विजते मम । एकस्तत्र बलोपेतो धुरमुद्ग॒हतेडधिकाम्
قال فياسا: «يا ربَّ الآلهة، يا دِفِندرا، لقد غمرتني الرحمة واضطرب قلبي. انظر—أحد الثورين، وقد اشتاق إلى الراحة، يجلس على الأرض، ومع ذلك يضربه الفلّاح بالعصا. في الزوج ثورٌ قويّ يجرّ النير الثقيل، وثورٌ آخر ضعيف يكاد يكون بلا روح؛ ومع أنه يُضرَب مرارًا، لا يطيق حمل العبء. إذ أرى هذا العذاب، يعتصر الحزن قلبي».
Verse 12
अपरोअप्यबलप्राण: कृशो धमनिसंततः । कृच्छादुद्गहते भारं तं वै शोचामि वासव
قال فياسا: «وأما الثور الآخر فهو أيضًا ضعيف، يكاد يخلو من الحياة. لقد هزل حتى بدت عروقه منتشرة على جسده. وبمشقة عظيمة يجرّ الحمل. يا فاسافا (إندرا)، لأجله أنا حزين.»
Verse 13
वध्यमान: प्रतोदेन तुद्यमान: पुन: पुनः । नैव शक्नोति तं भारमुद्वोढुं पश्य वासव
قال فياسا: «يُضرَب بالمِهْمَاز ويُوخَز مرارًا وتكرارًا، ومع ذلك لا يقدر أن يحمل ذلك الحمل. انظر يا فاسافا—انظر: مع أن السوط يؤلمه مرة بعد مرة، فإنه لا يزال عاجزًا عن احتمال ثِقَلِ النير.»
Verse 14
ततो<हं तस्य शोकार्ता विरौमि भृशदुः:खिता । अश्रूण्यावर्तयन्ती च नेत्राभ्यां करुणायती,यही देखकर मैं शोकसे पीड़ित हो अत्यन्त दु:खी हो गयी हूँ और करुणामग्न हो दोनों नेत्रोंस आँसू बहाती हुई रो रही हूँ
ثم إنني، وقد غمرني الحزن لما رأيت، أخذت أندب وأولول، مثقلاً بأشد الأسى. ومع انبعاث الرحمة في داخلي، بكيت، وانهمرت الدموع من عينيّ مرارًا وتكرارًا.
Verse 15
शक्र उवाच तव पुत्रसहस््रेषु पीड्यमानेषु शो भने । कि कृपायितवत्यत्र पुत्र एकत्र हन्यति
قال شَكْرَةُ (إندرا): «يا حسناء، إذا كان آلافُ أبنائك يُعذَّبون على النحو نفسه، فلماذا أظهرتِ هنا هذه الرحمة العظيمة حين لا يُقتل إلا ابنٌ واحد؟»
Verse 16
युराभिरुवाच यदि पुत्रसहस््राणि सर्वत्र समतैव मे । दीनस्यथ तु सतः शक्र पुत्रस्याभ्यधिका कृपा
قالت سُرَبْهِي: «يا شَكْرَةُ (إندرا)، وإن كان لي آلافُ الأبناء فموقفي منهم جميعًا سواء؛ غير أنّه إذا كان أحدهم عاجزًا متألّمًا، فإن رحمةً أعظم تنهض في قلبي بطبيعتها لذلك الابن المبتلى.»
Verse 17
व्यास उवाच तदिन्द्र: सुरभीवाक्यं निशम्य भृशविस्मित: । जीवितेनापि कौरव्य मेने5भ्यधिकमात्मजम्
قال فياسا: «يا سليلَ آلِ كورو، لما سمع إندرا كلامَ سُرَبْهِي دُهِش دهشةً عظيمة. ومنذ ذلك الحين صار يعدّ ابنه أعزَّ عليه من حياته نفسها.»
Verse 18
प्रववर्ष च तत्रैव सहसा तोयमुल्बणम् । कर्षकस्याचरन् विधघ्नं भगवान् पाकशासन:,उस समय वहाँ पाकशासन भगवान् इन्द्रने किसानके कार्यमें विध्न डालते हुए सहसा भयंकर वर्षा की
ثم هناك في الحال، صبَّ باكاشاسانا (إندرا) مطرًا عاصفًا غزيرًا فجأةً، متعمّدًا أن يجعل منه عائقًا أمام عمل الفلّاح.
Verse 19
तद् यथा सुरकि: प्राह समवेतास्तु ते तथा । सुतेषु राजन् सर्वेषु हीनेष्वभ्यधिका कृपा
وفي هذا الشأن صدقت سُرَبْهِي فيما قالت. أيها الملك، إن الكورافا والباندافا جميعًا، إذا اجتمعوا، فهم أيضًا أبناؤك؛ ولكن، يا مولاي، بين الأبناء جميعًا، من كان أضعفَ حالًا ووقع في وضعٍ يُرثى له، فهؤلاء أحقُّ برحمةٍ أوفر.
Verse 20
यादृशो मे सुतः पाण्डुस्तादृशो मे5सि पुत्रक | विदुरश्न महाप्राज्ञ: स्नेहादेतद् ब्रवीम्पहम्
قال فياسا: «يا بُنَيَّ الحبيب، إنك عندي كما كان ابني باندو. وڤيدورا أيضًا رجلٌ عظيم الحكمة. وما قلتُ لك هذه الكلمات إلا بدافع المودّة.»
Verse 21
चिराय तव पुत्राणां शतमेकश्न भारत । पाण्डो: पज्चैव लक्ष्यन्ते तेडपि मन्दा: सुदु:ःखिता:
قال فياسا: «يا بهاراتا، لقد كان لك منذ زمن طويل تسعةٌ وتسعون ابنًا؛ غير أنّ الذين يَبدون حقًّا بارزين هم أبناء باندو الخمسة وحدهم. وهم كذلك سُذَّج القلوب، منزّهون عن الخديعة، ويقاسون عذابًا شديدًا.»
Verse 22
कथं जीवेयुरत्यन्तं कथं वर्धेयुरित्यपि । इति दीनेषु पार्थेषु मनो मे परितप्यते
قال فياسا: «كيف لهم أن يحيَوا أصلًا، وكيف لهم أن يبلُغوا الرخاء؟» وهكذا إذ أتفكّر في أبناء بارتا وهم في بؤسهم، يلتهم قلبي لهيبُ الأسى.
Verse 23
यदि पार्थिव कौरव्याज्जीवमानानिहेच्छसि । दुर्योधनस्तव सुत: शमं गच्छतु पाण्डवै:,राजन! यदि तुम चाहते हो कि समस्त कौरव यहाँ जीवित रहें तो तुम्हारा पुत्र दुर्योधन पाण्डवोंसे मेल करके शान्तिपूर्वक रहे
قال فياسا: «أيها الملك، إن كنتَ تريد حقًّا أن يبقى الكوروڤا هنا أحياء، فليذهب ابنك دُريودھانا إلى السِّلم—وليُصالح الباندڤا ويعقد معهم الوئام.»
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler should tolerate a successor’s aggressive policy toward wronged kin for political gain, or intervene to enforce restraint—balancing dynastic ambition against lawful conduct, social condemnation, and foreseeable escalation.
The chapter teaches that power without restraint is self-defeating: ethical governance requires listening to wise counsel, preventing intra-family hostility, and recognizing that injustice produces delayed but predictable consequences.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is practical instruction—positioning this counsel as a preventive intervention whose value lies in averting irreversible harm and preserving dharma and reputation before political conditions harden.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.