गणेश-षण्मुखयोः विवाहविचारः / Deliberation on the Marriages of Gaṇeśa and Ṣaṇmukha

Verse 1

नारद उवाच । गणेशस्य श्रुता तात सम्यग्जनिरनुत्तमा । चरित्रमपि दिव्यं वै सुपराक्रमभूषितम्

Nārada thưa rằng: “Hỡi người con yêu dấu, ta quả đã nghe trọn vẹn chuyện giáng sinh vô song, tối thắng của Gaṇeśa; và cả thánh truyện nhiệm mầu của Ngài nữa—được điểm trang bằng dũng lực phi thường.”

Verse 2

ततः किमभवत्तात तत्त्वं वद सुरेश्वरः । शिवाशिवयशस्स्फीतं महानन्दप्रदायकम्

“Rồi sau đó đã xảy ra điều gì, hỡi người con yêu dấu? Xin nói sự thật, ô Chúa Tể chư thiên—điều làm rạng rỡ danh tiếng của Śiva và ban tặng đại hỷ lạc.”

Verse 3

ब्रह्मोवाच साधु पृष्टं मुनिश्रेष्ठ भवता करुणात्मना । श्रूयतां दत्तकर्णं हि वक्ष्येऽहं ऋषिसत्तम

Phạm Thiên nói: “Hỡi bậc hiền thánh tối thượng, ông đã hỏi thật phải lẽ, bởi lòng từ bi. Xin hãy lắng nghe với tai chăm chú; hỡi bậc Ṛṣi tối thắng, nay ta sẽ giảng giải.”

Verse 4

शिवा शिवश्च विप्रेन्द्र द्वयोश्च सुतयोः परम् । दर्शंदर्शं च तल्लीलां महत्प्रेम समावहत्

Hỡi bậc Bà-la-môn tối thượng, Śivā (Pārvatī) và Śiva, cả hai, tràn đầy đại ái đối với hai người con. Và hết lần này đến lần khác, khi chiêm ngưỡng cuộc hí lộng thiêng liêng của các con, lòng họ dâng trào tình thương sâu thẳm.

Verse 5

पित्रोर्लालयतोस्तत्र सुखं चाति व्यवर्द्धत । सदा प्रीत्या मुदा चातिखेलनं चक्रतुस्सुतौ

Tại đó, khi cha mẹ âu yếm, nâng niu và chăm sóc họ bằng tình thương, niềm hạnh phúc của họ tăng trưởng vô cùng. Luôn tràn đầy ân tình và hoan hỷ, hai người con trai không ngừng vui đùa, nô chơi.

Verse 6

तावेव तनयौ तत्र माता पित्रोर्मुनीश्वर । महाभक्त्या यदा युक्तौ परिचर्यां प्रचक्रतुः

Hỡi bậc chúa tể giữa các hiền triết, hai người con ấy ở lại nơi đó và bắt đầu phụng sự cha mẹ mình với lòng sùng kính lớn lao, tràn đầy bhakti.

Verse 7

षण्मुखे च गणेशे च पित्रोस्तदधिकं सदा । स्नेहो व्यवर्द्धत महाञ्च्छुक्लपक्षे यथा शशी

Đối với Ṣaṇmukha (Kārttikeya) và Gaṇeśa, cha mẹ luôn dành một tình thương còn lớn hơn nữa. Tình yêu lớn lao ấy cứ tăng mãi, như vầng trăng dần tròn trong nửa tháng sáng.

Verse 8

कदाचित्तौ स्थितौ तत्र रहसि प्रेमसंयुतौ । शिवा शिवश्च देवर्षे सुविचारपरायणौ

Hỡi bậc tiên tri thần thánh, có một lần ngay tại nơi ấy, Śivā (Pārvatī) và Đức Śiva ở bên nhau trong kín đáo, kết hợp bởi tình yêu, và hoàn toàn chuyên chú vào sự quán chiếu sâu xa—hướng tâm đến sự phân biện chân lý tối thượng.

Verse 9

शिवा शिवावूचतुः । विवाहयोग्यौ संजातौ सुताविति च तावुभौ । विवाहश्च कथं कार्यः पुत्रयोरुभयोः शुभम्

Śivā (Pārvatī) và Śiva nói: “Hai người con của chúng ta nay đã trưởng thành, xứng hợp cho hôn phối. Vậy nghi lễ hôn nhân cát tường cho cả hai người con phải được cử hành như thế nào?”

Verse 10

षण्मुखश्च प्रियतमो गणेशश्च तथैव च । इति चिंतासमुद्विग्नौ लीलानन्दौ बभूवतुः

“Ṣaṇmukha là người con yêu dấu nhất, và Gaṇeśa cũng vậy.” Nghĩ thế, hai vị bồn chồn vì ưu tư; nhưng ngay trong nỗi ưu tư ấy, các Ngài vẫn an trụ trong hỷ lạc của cuộc hí lộng thiêng (līlā).

Verse 11

स्वपित्रोर्मतमाज्ञाय तौ सुतावपि संस्पृहौ । तदिच्छया विवाहार्थं बभूवतुरथो मुने

Biết quyết định của song thân mình, hai người con ấy cũng khởi lòng mong mỏi; và thuận theo ý muốn của cha mẹ, hỡi bậc hiền triết, họ liền bắt tay vào việc thành tựu hôn lễ.

Verse 12

अहं च परिणेष्यामि ह्यहं चैव पुनः पुनः । परस्परं च नित्यं वै विवादे तत्परावुभौ

“Ta cũng sẽ cưới (nàng); thật vậy, ta hết lần này đến lần khác tuyên bố: ‘Chỉ ta mới cưới (nàng).’” Thế nên cả hai luôn tranh cãi lẫn nhau, một mực quyết liệt trong cuộc đối đầu.

Verse 13

श्रुत्वा तद्वचनं तौ च दंपती जगतां प्रभू । लौकिकाचारमाश्रित्य विस्मयं परमं गतौ

Nghe những lời ấy, đôi phu thê thần thánh—bậc Chúa tể của muôn cõi—dẫu bề ngoài vẫn thuận theo lễ nghi thế tục, cũng bàng hoàng đến tột độ.

Verse 14

किं कर्तव्यं कथं कार्यो विवाहविधिरेतयोः । इति निश्चित्य ताभ्यां वै युक्तिश्च रचिताद्भुता

Hai Ngài quyết định: “Phải làm gì, và nghi thức hôn lễ cho hai người này phải cử hành ra sao?” Rồi quả thật, hai Ngài đã bày ra một kế hoạch kỳ diệu.

Verse 15

कदाचित्समये स्थित्वा समाहूय स्वपुत्रकौ । कथयामासतुस्तत्र पुत्रयोः पितरौ तदा

Vào một thời điểm nọ, hai bậc phụ thân ngồi yên, gọi hai con trai của mình đến; rồi ngay tại đó, các ngài cất lời dạy bảo hai thiếu niên.

Verse 16

शिवाशिवावूचतुः । अस्माकं नियमः पूर्वं कृतश्च सुखदो हि वाम् । श्रूयतां सुसुतौ प्रीत्या कथयावो यथार्थकम्

Śiva và Śivā (Pārvatī) phán: “Từ trước, chúng ta đã lập một lời nguyện, và lời nguyện ấy quả sẽ đem lại an lạc cho cả hai con. Hỡi các con hiền, hãy lắng nghe với lòng hoan hỷ; chúng ta sẽ nói ra sự thật đúng như vậy.”

Verse 17

समौ द्वावपि सत्पुत्रौ विशेषो नात्र लभ्यते । तस्मात्पणः कृतश्शंदः पुत्रयोरुभयोरपि

Hai người con cao quý đều ngang nhau, nơi đây không thể tìm thấy sự phân biệt. Vì vậy, cuộc cá cược và lời ước định đã lập sẽ áp dụng cho cả hai người con như nhau.

Verse 18

यश्चैव पृथिवीं सर्वां क्रांत्वा पूर्वमुपाव्रजेत् । तस्यैव प्रथमं कार्यो विवाहश्शुभलक्षणः

Và ai là người trước tiên đi khắp toàn cõi địa cầu rồi trở về—hôn lễ của người ấy phải được cử hành trước, với những điềm lành cát tường.

Verse 19

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शरजन्मा महाबलः । जगाम मन्दिरात्तूर्णं पृथिवीक्रमणाय वै

Brahmā nói: Nghe những lời ấy, vị dũng lực sinh từ bụi sậy (Kumāra/Kārttikeya) liền rời cung điện thật nhanh, quyết chí đi chu du khắp địa cầu.

Verse 20

गणनाथश्च तत्रैव संस्थितो बुद्धिसत्तमः । सुबुद्ध्या संविचारर्येति चित्त एव पुनः पुनः

Ngay tại đó, Gaṇanātha (Đức Gaṇeśa), bậc tối thượng về trí phân biệt, vẫn an tọa; và hết lần này đến lần khác, trong chính tâm mình, Ngài suy xét bằng tuệ giác thù thắng, tư duy với trí sáng trong.

Verse 21

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं लंघितुं नैव शक्यते । क्रोशमात्रं गतः स्याद्वै गम्यते न मया पुनः

“Ta phải làm gì, và phải đi về đâu? Chướng ngại này tuyệt nhiên không thể vượt qua. Dẫu ta chỉ đi được một krośa (một quãng ngắn), ta cũng không thể tiến thêm nữa.”

Verse 22

किं पुनः पृविवीमेतां क्रांत्वा चोपार्जितं सुखम् । विचार्येति गणेशस्तु यच्चकार शृणुष्व तत्

“Vậy thì hạnh phúc đạt được do chinh phục chính cõi đất này có nghĩa lý gì?”—nghĩ như thế, Gaṇeśa; và điều Ngài liền làm tiếp theo, hãy lắng nghe.

Verse 23

स्नानं कृत्वा यथान्यायं समागत्य स्वयं गृहम् । उवाच पितरं तत्र मातरं पुनरेव सः

Tắm gội đúng theo nghi pháp rồi tự mình trở về nhà, chàng lại thưa với phụ thân ở đó—và cũng thưa cùng mẫu thân một lần nữa.

Verse 24

गणेश उवाच । आसने स्थापिते ह्यत्र पूजार्थं भवतोरिह । भवंतौ संस्थितौ तातौ पूर्य्यतां मे मनोरथः

Gaṇeśa nói: “Tại đây đã đặt sẵn một tòa ngồi để cử hành lễ thờ phụng. Vậy xin hai bậc phụ thân đáng tôn kính hãy an tọa nơi này, để tâm nguyện sâu kín của con được viên thành.”

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य पार्वतीपरमेश्वरौ । अस्थातामासने तत्र तत्पूजाग्रहणाय वै

Brahmā nói: Nghe lời ấy, Pārvatī và Parameśvara (Đức Śiva) liền đứng dậy và ở bên tòa ngồi ấy, để thọ nhận lễ cúng dường ấy một cách chân thật.

Verse 26

तेनाथ पूजितौ तौ च प्रक्रान्तौ च पुनः पुनः । एवं च कृतवान् सप्त प्रणामास्तु तथैव सः

Rồi Ngài cung kính cúng thờ hai Đấng ấy; và hết lần này đến lần khác, hai Ngài lại khởi hành. Cũng theo cách ấy, Ngài thực hiện bảy lần phủ phục, dâng lời đảnh lễ liên tiếp với lòng tôn kính.

Verse 27

बद्धांजलिरथोवाच गणेशो बुद्धिसागरः । स्तुत्वा बहु तिथस्तात पितरौ प्रेमविह्वलौ

Bấy giờ Gaṇeśa—biển cả của trí tuệ phân minh—chắp tay cung kính mà thưa. Sau khi tán dương song thân bằng nhiều cách, hết lần này đến lần khác, Ngài bỗng trào dâng, nghẹn ngào vì tình thương.

Verse 28

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितस्त्वं च शृणु मे परमं वचः । शीघ्रं चैवात्र कर्तव्यो विवाहश्शोभनो मम

Gaṇeśa thưa: “Ôi Mẹ, và cả Cha nữa—xin lắng nghe lời thỉnh cầu tối thượng của con. Ngay tại đây, xin mau sắp đặt hôn lễ cát tường của con, chớ để chậm trễ.”

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा गणेशस्य महात्मनः । महाबुद्धिनिधिं तं तौ पितरावूचतुस्तदा

Brahmā nói: Nghe như vậy lời của Gaṇeśa đại tâm—một kho tàng của trí tuệ rộng lớn—thì khi ấy song thân của Ngài liền lên tiếng với Ngài.

Verse 30

शिवा शिवावूचतुः । प्रक्रामेत भवान्सम्यक्पृथिवीं च सकाननाम् । कुमारो गतवांस्तत्र त्वं गच्छ पुर आव्रज

Śivā (Pārvatī) và Śiva nói: “Con hãy đi cho đúng phép, vòng khắp mặt đất cùng mọi rừng núi. Kumāra đã đến nơi ấy rồi; con hãy đi—rồi trở về thành.”

Verse 31

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पित्रोर्गणपति द्रुतम् । उवाच नियतस्तत्र वचनं क्रोधसंयुतः

Phạm Thiên nói: Nghe lời cha mẹ như vậy, Gaṇapati tuy giữ vẻ điềm tĩnh nhưng liền đáp ngay tại chỗ, lời nói thấm đượm cơn phẫn nộ.

Verse 32

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितर्धर्मरूपौ प्राज्ञौ युवां मतौ । धर्मतः श्रूयतां सम्यक् वचनं मम सत्तमौ

Gaṇeśa nói: “Ôi Mẹ, ôi Cha—hai vị được tôn là hiện thân của dharma và bậc trí. Vậy nên, hỡi những đấng tối thượng, xin lắng nghe kỹ lời con, lời nói thuận theo dharma.”

Verse 33

मया तु पृथिवी क्रांता सप्तवारं पुनः पुनः । एवं कथं ब्रुवाते वै पुनश्च पितराविह

“Con quả thật đã đi khắp cõi đất—bảy lần, hết lần này đến lần khác. Vậy cớ sao cha mẹ lại nói ở đây như thể không phải vậy?”

Verse 34

ब्रह्मोवाच । तद्वचस्तु तदा श्रुत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितौ । महालीलाकरौ तत्र पितरावूचतुश्च तम्

Phạm Thiên nói: Khi ấy, nghe những lời ấy, hai vị đã khoác lấy dáng vẻ đời thường—đôi song thân, những bậc đang diễn bày đại thần hí—liền nói với người ấy ngay tại đó.

Verse 35

पितरावूचतुः । कदा क्रांता त्वया पुत्र पृथिवी सुमहत्तरा । सप्तद्वीपा समुद्रांता महद्भिर्गहनैयुता

Song thân nói: “Hỡi con, con đã sải bước qua trái đất mênh mông này từ khi nào—được biển cả bao quanh, gồm bảy châu lục, và đầy những miền rộng lớn hiểm trở?”

Verse 36

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शिवाशंकरयोर्मुने । महाबुद्धिनिधिः पुत्रो गणेशो वाक्यमब्रवीत्

Phạm Thiên nói: Ôi hiền giả, nghe xong lời của Śivā (Pārvatī) và Śaṅkara (Śiva) như thế, người con của hai Ngài là Gaṇeśa—kho tàng trí tuệ lớn lao vô tận—liền cất lời.

Verse 37

गणेश उवाच । भवतोः पूजनं कृत्वा शिवाशंकरयोरहम् । स्वबुद्ध्या हि समुद्रान्तपृध्वीकृतपरिक्रमः

Gaṇeśa nói: “Sau khi con đảnh lễ cúng dường hai Ngài—Śivā và Śaṅkara—con nhờ chính sự phân minh của mình mà đã viên mãn việc nhiễu quanh toàn cõi địa cầu, cho đến tận vành biển bao quanh.”

Verse 38

इत्येवं वचनं देवे शास्त्रे वा धर्मसञ्चये । वर्त्तते किं च तत्तथ्यं नहि किं तथ्यमेव वा

Lời ấy được thấy trong thánh ngôn của Đấng Chúa, hoặc trong các śāstra gom góp Dharma. Nhưng điều ấy thật sự xác đáng chăng—hay không? Hay chính nó một mình mới là chân lý?

Verse 39

पित्रोश्च पूजनं कृत्वा प्रक्रांतिं च करोति यः । तस्य वै पृथिवीजन्यफलं भवति निश्चितम्

Ai đã cúng kính các Pitṛ (tổ linh) rồi lại đúng pháp thực hành nghi thức xuất hành/khởi hành, người ấy nhất định đạt được “quả sinh từ đất” — phúc lợi thế gian và kết quả hữu hình.

Verse 40

अपहाय गृहे यो वै पितरौ तीर्थमाव्रजेत् । तस्य पापं तथा प्रोक्तं हनने च तयोर्यथा

Nếu ai bỏ cha mẹ ở nhà mà đi đến thánh địa hành hương (tīrtha), thì tội lỗi người ấy mắc phải được nói là ngang với tội giết chính cha mẹ mình.

Verse 41

पुत्रस्य च महत्तीर्थं पित्रोश्चरणपंकजम् । अन्यतीर्थं तु दूरे वै गत्वा सम्प्राप्यते पुनः

Đối với người con, thánh địa tối thượng chính là đôi chân sen của cha mẹ. Còn các thánh địa khác thì phải đi xa, hết lần này đến lần khác, mới có thể đạt đến.

Verse 42

इदं संनिहितं तीर्थं सुलभं धर्मसाधनम् । पुत्रस्य च स्त्रियाश्चैव तीर्थं गेहे सुशोभनम्

Thánh địa (tīrtha) này hiện hữu ngay gần bên, dễ dàng tiếp cận—là phương tiện hữu hiệu để thành tựu dharma. Đối với người con và cả người vợ, tīrtha ở trong nhà này thật sự đem lại điềm lành và làm rạng rỡ gia thất.

Verse 43

इति शास्त्राणि वेदाश्च भाषन्ते यन्निरंतरम् । भवद्भ्यां तत्प्रकर्त्तव्यमसत्यं पुनरेव च

“Các Śāstra và các Veda vẫn luôn tuyên thuyết như vậy không ngừng. Vì thế, hai người hãy thực hành đúng như thế—và đừng bao giờ nương vào sự dối trá nữa.”

Verse 44

भवदीयं त्विदं रूपमसत्यं च भवेदिह । तदा वेदोप्यसत्यो वै भवेदिति न संशयः

Nếu hình tướng này của Ngài ở đây là hư vọng, thì ngay cả Veda cũng sẽ thành hư vọng—điều ấy không còn nghi ngờ gì.

Verse 45

शीघ्रं च भवितव्यो मे विवाहः क्रियतां शुभः । अथ वा वेदशास्त्रञ्च न्यलीकं कथ्यतामिति

“Hãy sắp đặt hôn lễ của ta không chậm trễ; hãy cử hành đám cưới cát tường này. Bằng không, hãy tuyên bố rằng các Veda và thánh luận đều là giả dối.”

Verse 46

द्वयोः श्रेष्ठतमं मध्ये यत्स्यात्सम्यग्विचार्य तत् । कर्तव्यं च प्रयत्नेन पितरौ धर्मरूपिणौ

Giữa hai điều ấy, sau khi suy xét đúng đắn điều gì là thượng thiện, hãy gắng sức thực hành điều đó—vì cha mẹ thật là hiện thân của Dharma.

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रस्स गणेशः प्रकृष्टधीः । विरराम महाज्ञानी तदा बुद्धिमतां वरः

Phạm Thiên nói: Nói xong như vậy, Gaṇeśa—con của Pārvatī, bậc có trí tuệ thù thắng—liền im lặng; bậc đại trí, đứng đầu trong hàng người trí.

Verse 48

तौ दंपती च विश्वेशौ पार्वतीशंकरौ तदा । इति श्रुत्वा वचस्तस्य विस्मयं परमं गता

Bấy giờ, đôi thần phối—Pārvatī và Śaṅkara, các Đấng Chủ Tể của vũ trụ—nghe lời ấy liền tràn đầy kinh ngạc tột bậc.

Verse 49

ततः शिवा शिवश्चैव पुत्रं बुद्धिविचक्षणम् । सुप्रशस्योचतुः प्रीत्या तौ यथार्थप्रभाषिणम्

Bấy giờ, Śivā (Pārvatī) và Śiva, lòng đầy hoan hỷ, đã hết lời tán thán người con—khôn ngoan, sáng suốt—đấng nói lời chân thật và hợp lẽ.

Verse 50

शिवाशिवावूचतुः । पुत्र ते विमला बुद्धिस्समुत्पन्ना महात्मनः । त्वयोक्तं यद्वचश्चैव ततश्चैव च नान्यथा

Śiva và Śivā nói: “Hỡi con, bậc đại tâm, nơi con đã khởi lên trí hiểu biết thanh tịnh không vết nhơ. Lời con đã nói quả đúng như vậy, không thể khác.”

Verse 51

समुत्पन्ने च दुःखे च यस्य बुद्धिर्विशिष्यते । तस्य दुखं विनश्येत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

Khi sầu khổ khởi lên, người nào có trí phân biệt trở nên sáng tỏ và vững bền, thì khổ đau của người ấy bị tiêu tan, như bóng tối biến mất khi thấy mặt trời. Theo quan điểm Shaiva Siddhānta, “buddhi cao thượng” là chánh tri kiến hợp nhất với Pati (Śiva), cắt đứt dây trói paśa và làm tan nỗi bi sầu.

Verse 52

बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । कूपे सिंहो मदोन्मत्तश्शशकेन निपातितः

Với người có trí phân biệt, chính buddhi ấy là sức mạnh chân thật; còn kẻ vô trí thì sức mạnh từ đâu mà có? Ngay cả sư tử say men kiêu mạn cũng bị một con thỏ nhỏ lừa cho rơi xuống giếng.

Verse 53

वेदशास्त्रपुराणेषु बालकस्य यथोदितम् । त्वया कृतं तु तत्सर्वं धर्मस्य परिपालनम्

Như đã được tuyên thuyết trong Veda, các Śāstra và các Purāṇa về một đứa trẻ, thì quả thật ngươi đã làm trọn tất cả như vậy—đó chính là sự gìn giữ và nâng đỡ dharma.

Verse 54

सम्यक्कृतं त्वया यच्च तत्केनापि भवेदिह । आवाभ्यां मानितं तच्च नान्यथा क्रियतेऽधुना

“Điều mà ngươi đã làm đúng đắn tại đây thì không ai khác có thể thực hiện được. Và vì đã được cả hai chúng ta chấp thuận và tôn trọng, nên nay sẽ không bị đổi khác theo bất cứ cách nào.”

Verse 55

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य गणेशं बुद्धिसागरम् । विवाहकरणे चास्य मतिं चक्रतुरुत्तमाम्

Brahmā nói: Nói xong như vậy, hai vị ấy an ủi Gaṇeśa—biển cả trí tuệ—và khơi dậy nơi Ngài quyết tâm tối thượng để tiến hành việc sắp đặt hôn lễ.