Sukta 90

Mantra 1

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥

Puruṣa (Puruṣa) có ngàn đầu, ngàn mắt, ngàn chân. Ngài bao trùm mặt đất từ mọi phía, nhưng vẫn vượt quá nó—đứng vượt ra ngoài một khoảng mười ngón.

Mantra 2

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥

Chính Puruṣa (Puruṣa) là tất cả điều này—điều đã thành và điều sẽ thành. Và Ngài là chủ tể của bất tử; nhờ ‘thực’ (anna), Ngài vươn lên và vượt qua.

Mantra 3

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥

Đó là sự vĩ đại của Ngài; nhưng Puruṣa còn vượt hơn thế nữa. Một phần tư của Ngài là tất cả chúng hữu tình; ba phần tư của Ngài là Bất tử (amṛta) ở cõi trời. Sự viên mãn chưa hiển lộ vượt quá thế giới đã hiển lộ.

Mantra 4

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥

Ba phần tư của Puruṣa vươn lên phía trên; một phần tư của Ngài lại trở thành ở đây. Từ đó Ngài lan tỏa khắp bốn phương, hướng đến cả kẻ ăn và cái bị ăn (cả cái không ăn)—thấm nhập mọi hình thái của sự sống, cả những gì tưởng như bất động.

Mantra 5

तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥

Từ Ngài, Virāj được sinh ra; và từ Virāj, Puruṣa hiển lộ. Khi vừa sinh ra, Ngài đã tràn vượt quá sự hiển hiện—ở phía sau mặt đất, và cả phía trước mặt đất.

Mantra 6

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥

Khi các thần linh trải rộng tế lễ, lấy Puruṣa làm lễ vật hiến dâng, thì mùa xuân là bơ tinh luyện (ājya) của Ngài, mùa hạ là củi đốt (idhma), và mùa thu là lễ phẩm (havis) của Ngài.

Mantra 7

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥

Tế lễ ấy, họ rảy lên trên chỗ ngồi bằng cỏ thiêng (barhis): chính Puruṣa, Đấng sinh ra ở phía trước muôn loài. Nhờ đó các thần linh đã tế tự; các Sādhyā và các ṛṣi cũng cùng tế tự.

Mantra 8

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशून्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥

Từ tế lễ ‘hiến dâng tất cả’ (sarvahuta) ấy, người ta gom lại tinh chất bơ trong có đốm (pṛṣad-ājya); và từ đó Ngài tạo nên các loài thú—những loài thuộc về gió, thuộc về rừng, và thuộc về làng mạc.

Mantra 9

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥

Từ tế lễ hiến dâng trọn vẹn ấy (yajña, sarvahuta) đã sinh ra các thánh tụng Ṛc và những hòa điệu Sāman; từ đó cũng sinh ra các thể luật (chandas) nâng chở Thánh Ngôn; và từ đó nữa các công thức Yajus hiển lộ—những năng lực phát ngôn được tạo hình cho sự hiến cúng nội tại.

Mantra 10

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥

Từ đó sinh ra những tuấn mã—mọi lực vận hành đi theo cả hai chiều; từ đó sinh ra những bò—những tia sáng của tri thức được soi tỏ; và từ đó nữa xuất hiện dê và cừu—các năng lực nuôi dưỡng đa dạng và sức nâng đỡ, trong tế lễ của sự trở-thành.

Mantra 11

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥

Khi họ trải bày Puruṣa và sắp đặt Ngài theo nhiều cách, thì miệng của Ngài trở thành gì, và cánh tay của Ngài trở thành gì? Điều gì được gọi là đùi, và điều gì được gọi là bàn chân—các quyền năng của Đấng Nhất Thể được phân bố thế nào cho công việc hiển lộ?

Mantra 12

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥

Bà-la-môn (Brāhmaṇa) là miệng của Ngài; Rājanya là đôi tay được tạo thành. Đùi của Ngài là Vaiśya; từ bàn chân của Ngài, Śūdra sinh ra.

Mantra 13

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥

Mặt Trăng sinh từ ý (manas); Mặt Trời sinh từ mắt (cakṣus). Từ miệng, Indra và Agni sinh ra; từ hơi thở (prāṇa), Vāyu sinh ra.

Mantra 14

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥

Từ rốn sinh ra trung giới (antarikṣa); từ đầu, trời (dyauḥ) hiện thành theo trật tự. Từ chân, đất (bhūmi) được đặt nền; từ tai, các phương hướng—như vậy họ đã kiến lập các thế giới.

Mantra 15

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥

Bảy vòng rào (paridhi) được dựng lên; ba lần bảy que củi tế (samidh) đã được chuẩn bị. Khi các thần mở rộng lễ tế, họ trói Puruṣa làm con vật hiến tế.

Mantra 16

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥

Bằng lễ tế, các thần đã tế chính Lễ Tế; đó là những pháp (dharma) đầu tiên của Chân lý. Nhờ sự vĩ đại ấy họ đạt đến cõi trời tối thượng, nơi các Sādhyā cổ xưa ngự trị.