Nirvana Upanishad 7: Verse 7

Sanskrit (Devanagari)

अथ निर्वाणोपनिषदं व्याख्यास्यामः । परमहंसः सोऽहम् । परिव्राजकाः पश्चिमलिङ्गाः । मन्मथः क्षेत्रपालः । गगनसिद्धान्तः अमृतकल्लोलनदी । अक्षयं निरञ्जनम् । निःसंशय ऋषिः । निर्वाणो देवता । निष्कुलप्रवृत्तिः । निष्केवलज्ञानम् ॥१–११॥

Padapatha (Word Split)

अथ । निर्वाण-उपनिषदम् । व्याख्यास्यामः । परमहंसः । सः । अहम् । परिव्राजकाः । पश्चिम-लिङ्गाः । मन्मथः । क्षेत्र-पालः । गगन-सिद्धान्तः । अमृत-कल्लोल-नदी । अक्षयम् । निरञ्जनम् । निःसंशयः । ऋषिः । निर्वाणः । देवता । निष्कुल-प्रवृत्तिः । निष्केवल-ज्ञानम् ॥

Sanskrit recitationNirvana Upanishad 7

IAST Transliteration

atha nirvāṇopaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ | paramahaṃsaḥ so’ham | parivrājakāḥ paścimaliṅgāḥ | manmathaḥ kṣetrapālaḥ | gaganasiddhāntaḥ amṛtakallolanadī | akṣayaṃ nirañjanam | niḥsaṃśaya ṛṣiḥ | nirvāṇo devatā | niṣkulapravṛttiḥ | niṣkevalajñānam ||1–11||

Translation

اب ہم نِروان اُپنشد کی شرح بیان کرتے ہیں۔ «میں پرمہنس ہوں»۔ آوارہ سنیاسیوں کے یہ (کہلائے ہوئے) ‘مغربی نشان’ ہیں۔ منمتھ مقدّس احاطے کا نگہبان ہے۔ सिद्धान्त ‘آکاش’ ہے؛ ندی امرت کی موجوں والی ندی ہے۔ یہ اَکشَی، نِرَنجن (بے داغ) ہے۔ نِحسَمشَی رِشی ہے۔ نِروان دیوتا ہے۔ عمل ‘نِشکُل پرَوِرتّی’ (نسب و خاندان سے ماورا) ہے۔ گیان ‘نِشکیول گیان’ (غیر دوئی/غیر اختصاصی) ہے۔

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

Now we shall expound the Nirvāṇa Upaniṣad. “I am the Paramahaṃsa.” The wandering renunciants are the (so‑called) ‘western marks.’ Manmatha is the guardian of the sacred precinct. The doctrine is the ‘sky’ (gagana‑siddhānta); the river is the nectar‑river with surging waves. (It is) the imperishable, the stainless. Niḥsaṃśaya is the seer (ṛṣi). Nirvāṇa is the deity. The activity is ‘without lineage’ (niṣkula‑pravṛtti). The knowledge is ‘non‑exclusive’/‘non‑dual’ (niṣkevala‑jñāna).

Verse Context

• Moksha (Nirvāṇa) through Paramahaṃsa/saṃnyāsa identity and niṣkevala (non-dual) jñāna
• Mahavakya: Aligns with ‘अहं ब्रह्मास्मि’ (Aham brahmāsmi) via ‘सोऽहम्’ (so’ham) identity-assertion; also resonates with ‘तत् त्वम् असि’ as implied non-difference.
• Atharva
• Chandas: Prose