Garbha Upanishad 3: Verse 3
ऋतुकाले सम्प्रयोगादेकरात्रोषितं कलिलं भवति, सप्तरात्रोषितं बुद्बुदं भवति, अर्धमासाभ्यन्तरेण पिण्डो भवति, मासाभ्यन्तरेण कठिनो भवति, मासद्वयेन शिरः सम्पद्यते, मासत्रयेण पादप्रवेशो भवति । अथ चतुर्थे मासे जठरकटिप्रदेशो भवति । पञ्चमे मासे पृष्ठवंशो भवति । षष्ठे मासे मुखनासिकाक्षिश्रोत्राणि भवन्ति । सप्तमे मासे जीवेन संयुक्तो भवति । अष्टमे मासे सर्वसम्पूर्णो भवति ।
पितू रेतोऽतिरिक्तात् पुरुषो भवति । मातुः रेतोऽतिरिक्तात् स्त्रियो भवन्ति । उभयोर्बीजतुल्यत्वान्नपुंसको भवति । व्याकुलितमनसोऽन्धाः खञ्जाः कुब्जा वामना भवन्ति । अन्योन्यवायुपरिपीडितशुक्रद्वैध्याद्द्विधा तनुः स्यात्, ततो युग्माः प्रजायन्ते ॥
पञ्चात्मकः समर्थः पञ्चात्मकतेजसेद्धरसश्च सम्यग्ज्ञानात् ध्यानात् अक्षरमोङ्कारं चिन्तयति । तदेतदेकाक्षरं ज्ञात्वाऽष्टौ प्रकृतयः षोडश विकाराः शरीरे तस्यैव देहिनाम् । अथ मात्राऽशितपीतनाडीसूत्रगतेन प्राण आप्यायते । अथ नवमे मासि सर्वलक्षणसम्पूर्णो भवति, पूर्वजातीः स्मरति, कृताकृतं च कर्म विभाति, शुभाशुभं च कर्म विन्दति ॥३॥
ऋतु-काले । सम्प्रयोगात् । एक-रात्र-उषितम् । कलिलम् । भवति । सप्त-रात्र-उषितम् । बुद्बुदम् । भवति । अर्ध-मास-अभ्यन्तरेण । पिण्डः । भवति । मास-अभ्यन्तरेण । कठिनः । भवति । मास-द्वयेन । शिरः । सम्पद्यते । मास-त्रयेण । पाद-प्रवेशः । भवति ॥
अथ । चतुर्थे । मासे । जठर-कटि-प्रदेशः । भवति । पञ्चमे । मासे । पृष्ठ-वंशः । भवति । षष्ठे । मासे । मुख-नासिका-अक्षि-श्रोत्राणि । भवन्ति । सप्तमे । मासे । जीवेन । संयुक्तः । भवति । अष्टमे । मासे । सर्व-सम्पूर्णः । भवति ॥
पितुः । रेतः । अतिरिक्तात् । पुरुषः । भवति । मातुः । रेतः । अतिरिक्तात् । स्त्रियः । भवन्ति । उभयोः । बीज-तुल्यत्वात् । नपुंसकः । भवति । व्याकुलित-मनसः । अन्धाः । खञ्जाः । कुब्जाः । वामनाः । भवन्ति । अन्योन्य-वायु-परिपीडित । शुक्र-द्वैध्यात् । द्विधा । तनुः । स्यात् । ततः । युग्माः । प्रजायन्ते ॥
पञ्च-आत्मकः । समर्थः । पञ्च-आत्मक-तेजसा । इद्ध-रसः । च । सम्यक्-ज्ञानात् । ध्यानात् । अक्षरम् । ओङ्कारम् । चिन्तयति ॥
तत् । एतत् । एक-अक्षरम् । ज्ञात्वा । अष्टौ । प्रकृतयः । षोडश । विकाराः । शरीरे । तस्य । एव । देहिनाम् ॥
अथ । मात्रा-आशित-पीत-नाडी-सूत्र-गतेन । प्राणः । आप्यायते । अथ । नवमे । मासि । सर्व-लक्षण-सम्पूर्णः । भवति । पूर्व-जातीः । स्मरति । कृत-अकृतम् । च । कर्म । विभाति । शुभ-अशुभम् । च । कर्म । विन्दति ॥
ṛtukāle samprayogād ekarātroṣitaṃ kalilaṃ bhavati, saptarātroṣitaṃ budbudaṃ bhavati, ardhamāsābhyantareṇa piṇḍo bhavati, māsābhyantareṇa kaṭhino bhavati, māsadvayena śiraḥ sampadyate, māsatrayeṇa pādapraveśo bhavati | atha caturthe māse jaṭharakaṭipradeśo bhavati | pañcame māse pṛṣṭhavaṃśo bhavati | ṣaṣṭhe māse mukhanāsikākṣiśrotrāṇi bhavanti | saptame māse jīvena saṃyukto bhavati | aṣṭame māse sarvasampūrṇo bhavati |
pitu reto'tiriktāt puruṣo bhavati | mātuḥ reto'tiriktāt striyo bhavanti | ubhayor bījātulyatvān napuṃsako bhavati | vyākulitamanaso'ndhāḥ khañjāḥ kubjā vāmanā bhavanti | anyonyavāyuparipīḍitaśukradvaidhyād dvidhā tanūḥ syāt, tato yugmāḥ prajāyante ||
pañcātmakaḥ samarthaḥ pañcātmakatejasā iddharasaś ca samyagjñānāt dhyānāt akṣaram oṅkāraṃ cintayati | tad etad ekākṣaraṃ jñātvā'ṣṭau prakṛtayaḥ ṣoḍaśa vikārāḥ śarīre tasyaiva dehinām | atha mātrā'śitapītanāḍīsūtragatena prāṇa āpyāyate | atha navame māsi sarvalakṣaṇasampūrṇo bhavati, pūrvajātīḥ smarati, kṛtākṛtaṃ ca karma vibhāti, śubhāśubhaṃ ca karma vindati ||3||
رتو کال میں ملاپ سے، ایک رات گزرنے پر وہ ‘کلِل’ (جیلی جیسا لوتھڑا) بنتا ہے؛ سات راتوں کے بعد ‘بُدبُد’ (بلبلہ) بنتا ہے؛ آدھے ماہ کے اندر ‘پِنڈ’ (گولا) بن جاتا ہے؛ ایک ماہ کے اندر سخت/مضبوط ہو جاتا ہے؛ دو ماہ میں سر بن جاتا ہے؛ تین ماہ میں پاؤں کی تشکیل/ظہور ہوتا ہے۔ پھر چوتھے ماہ میں پیٹ اور کولہے کا حصہ بنتا ہے؛ پانچویں ماہ میں ریڑھ کی ہڈی بنتی ہے؛ چھٹے ماہ میں منہ، ناک، آنکھیں اور کان بنتے ہیں؛ ساتویں ماہ میں وہ جیو (روحِ فرد) سے جڑ جاتا ہے؛ آٹھویں ماہ میں وہ پوری طرح مکمل ہو جاتا ہے۔ باپ کے بیج کی زیادتی سے نر پیدا ہوتا ہے؛ ماں کے بیج کی زیادتی سے مادہ؛ دونوں بیج برابر ہوں تو جنس غیر متعین/نپُنسک ہوتا ہے۔ ماں کے من کی بے قراری سے اولاد اندھی، لنگڑی، کبڑی یا بونی ہو سکتی ہے۔ ہواؤں کے باہمی دباؤ سے منی کے دو حصے ہو جائیں تو بدن دوہرا ہو جاتا ہے، تب جڑواں پیدا ہوتے ہیں۔ پانچ بھوتوں سے بنا یہ توانا وجود، پانچ گونہ آگ سے روشن شدہ رس کے ساتھ، سمیَک گیان اور دھیان کے ذریعے اَکشر اومکار کا چنتن کرتا ہے۔ اس ایک اَکشر کو جان لینے پر، مجسّم جیوؤں کے بدن میں آٹھ پرکرتیاں اور سولہ وِکار پائے جاتے ہیں۔ پھر نادیوں کے دھاگہ نما راستوں سے—جن میں ناپ تول کر کھایا پیا گزرتا ہے—پران پُشت ہوتا ہے۔ نویں ماہ میں وہ تمام لکشَنوں سے بھرپور ہو جاتا ہے؛ پچھلی جاتیوں کو یاد کرتا ہے؛ کیے اور نہ کیے کرم کو روشن طور پر پہچانتا ہے؛ اور شبھ و اَشبھ کرم کو جان لیتا ہے۔
From union in the season, after one night it becomes a ‘kalila’ (a gelatinous mass); after seven nights it becomes a ‘budbuda’ (a bubble); within half a month it becomes a lump; within a month it becomes firm; in two months the head is formed; in three months the entry/formation of the feet occurs. Then in the fourth month the region of the abdomen and hips forms; in the fifth month the spinal column forms; in the sixth month the mouth, nose, eyes, and ears form; in the seventh month it becomes conjoined with the jīva; in the eighth month it becomes fully complete. From excess of the father’s seed a male results; from excess of the mother’s seed females result; from equality of the two seeds a neuter/sex-indeterminate results. From disturbance of the mind (of the mother) the offspring become blind, lame, hunchbacked, or dwarfed. From division of semen due to mutual pressure of winds, the body becomes twofold; then twins are born. The capable fivefold (being), with essence kindled by the fivefold fire, through right knowledge and meditation contemplates the imperishable syllable Oṃ. Having known that one syllable, (there are) the eight prakṛtis and the sixteen modifications in the body of embodied beings. Then, by the channel-thread of the nāḍīs carrying the measured food and drink, prāṇa is nourished. Then in the ninth month it becomes complete with all marks; it remembers former births; it discerns deeds done and not done, and it apprehends auspicious and inauspicious karma.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.