Prakarana 6
सोपान-समापन: ‘लीला-समाधि’ से ‘श्रवण-निष्ठा’ तक। उत्तरकाण्ड में रामराज्य-स्थापन के बाद रस का केंद्र बाह्य विजय नहीं, अंतःशुद्धि है—रामगुण-कीर्तन, साधु-संग, और मायाविमोह का खंडन। यह चरण साधक को ‘कथा-श्रवण = नौका’ का बोध देकर भवसागर-तरण की परिपक्व विधि सिखाता है: (1) सेवा (हनुमान-भरतादि), (2) कीर्तन (नारद), (3) जिज्ञासा (उमा-गरुड़), (4) विवेक (माया-प्रश्न), (5) श्रद्धा (रामचरित पर विश्वास)।
Sa talatang ito, ang pangunahing rasa ng Uttar Kāṇḍa ay śānta-bhakti, na may alon ng dāsya (ang paglilingkod ni Hanumān), mādhurya sa pamamagitan ng kīrtan (ang vīṇā ni Nārada), at adbhuta (ang kabanata ni Kakbhusuṇḍi, Garuḍa). Sa una, ang pagdating ni Vasiṣṭha at ang paglibot ni Rāma sa lungsod at ang kanyang pahinga ay tila isang maharlikang tanawin, ngunit ang layunin ni Tulasī ay hindi rāja-dharma kundi "Rāma-dharma": kung saan ang pagpapagaan ng pagod, ang malamig na anino, at ang paglilingkod ng mga kapatid ay nagpapatibay sa isip ng naghahangad sa kagalakan ng seva. Pagkatapos, ang pagdating ni Nārada ay nagpapalit sa salaysay sa isang kīrtana-yajña: ang mga guṇa ni Rāma ay "laging bago," laging sariwang natutunghan. Pagkaraan, sa diyalogo ni Śiva, Umā, napupunta sa hindi masusukat ang Rāma-carit, ang bunga ng pagdinig, at ang śāstra ng pagkatalo ng māyā. Sa huli, ang pagdududa ni Garuḍa, paano mabibigkis si Rāma?, at ang sagot ni Nārada ay naging dharma-mīmāṃsā ng Uttar Kāṇḍa: kahit sa loob ng avatāra-līlā, ang paglaganap ng Brahman ay nananatiling buo; ang lakas ng māyā ay makakayanin pa ng mga pantas, kaya't ang pagkanlong sa bhakti ay ang huling baitang.
Verses
Chaupai 50.1-5
अस कहि मुनि बसिष्ट गृह आए।कृपासिंधु के मन अति भाए।।
हनूमान भरतादिक भ्राता।संग लिए सेवक सुखदाता।।
पुनि कृपाल पुर बाहेर गए।गज रथ तुरग मगावत भए।।
देखि कृपा करि सकल सराहे।दिए उचित जिन्ह जिन्ह तेइ चाहे।।
हरन सकल श्रम प्रभु श्रम पाई।गए जहाँ सीतल अवँराई।।
भरत दीन्ह निज बसन डसाई।बैठे प्रभु सेवहिं सब भाई।।
मारुतसुत तब मारूत करई।पुलक बपुष लोचन जल भरई।।
हनूमान सम नहिं बड़भागी।नहिं कोउ राम चरन अनुरागी।।
गिरिजा जासु प्रीति सेवकाई।बार बार प्रभु निज मुख गाई।।
asa kahi muni basiṣṭa gṛha āe |kṛpāsindhu ke mana ati bhāe ||
hanūmāna bharatādika bhrātā |saṅga lie sevaka sukhadātā ||
puni kṛpāla pura bāhera gae |gaja ratha turaga magāvata bhae ||
dekhi kṛpā kari sakala sarāhe |die ucita jinha jinha tei cāhe ||
harana sakala śrama prabhu śrama pāī |gae jahā̃ sītala avãrāī ||
bharata dīnha nija basana ḍasāī |baiṭhe prabhu sevahiṁ saba bhāī ||
mārutasuta taba mārūta karaī |pulaka bapuṣa locana jala bharaī ||
hanūmāna sama nahiṁ baṛabhāgī |nahiṁ kou rāma carana anurāgī ||
girijā jāsu prīti sevakāī |bāra bāra prabhu nija mukha gāī ||
Pagkasabi nito, ang resi Vasishtha ay bumalik sa kanyang tahanan, at siya ay lubos na minahal sa puso ng Karagatan ng Habag. Ang tagapagbigay ng kaligayahan sa mga alipin ay nagdala kasama niya si Hanuman at ang kanyang mga kapatid na sina Bharata at iba pa. Pagkatapos ang Mapaghabag ay lumabas ng lungsod at nag-utos na dalhin ang mga elepante, karo, at kabayo. Tinitingnan sila, nagpakita ng habag, pinuri ang lahat, at binigyan ang bawat isa ayon sa kanilang nais. Ang Panginoon na nag-aalis ng lahat ng pagod ay nakaramdam ng pagod, at pumunta sa isang malamig na halamanan ng mangga. Si Bharata ay naglatag ng sariling damit, umupo ang Panginoon, at lahat ng kapatid ay naglingkod sa Kanya. Ang Anak ng Hangin ay umihip sa Kanya, ang kanyang katawan ay nanginginig sa tuwa at ang kanyang mga mata ay napuno ng luha. Walang sinuman na kasing-swerte ni Hanuman, at walang sinuman na ganoon kaalag sa mga paa ni Rama. O Girija, ang kanyang pag-ibig at paglilingkod ay inawit ng Panginoon nang paulit-ulit ng sarili niyang bibig.
Doha 50
तेहिं अवसर मुनि नारद आए करतल बीन।गावन लगे राम कल कीरति सदा नबीन।।50।।
tehiṁ avasara muni nārada āe karatala bīna |gāvana lage rāma kala kīrati sadā nabīna ||50||
Sa oras na iyon, dumating ang pantas na si Narada, na may hawak na lute sa kanyang kamay, at nagsimulang umawit ng laging-sariwang kaluwalhatian ni Rama.
Chaupai 51.1-5
मामवलोकय पंकज लोचन।कृपा बिलोकनि सोच बिमोचन।।
नील तामरस स्याम काम अरि।हृदय कंज मकरंद मधुप हरि।।
जातुधान बरूथ बल भंजन।मुनि सज्जन रंजन अघ गंजन।।
भूसुर ससि नव बृंद बलाहक।असरन सरन दीन जन गाहक।।
भुज बल बिपुल भार महि खंडित।खर दूषन बिराध बध पंडित।।
रावनारि सुखरूप भूपबर।जय दसरथ कुल कुमुद सुधाकर।।
सुजस पुरान बिदित निगमागम।गावत सुर मुनि संत समागम।।
कारुनीक ब्यलीक मद खंडन।सब बिधि कुसल कोसला मंडन।।
कलि मल मथन नाम ममताहन।तुलसीदास प्रभु पाहि प्रनत जन।।
māmavalokaya paṅkaja locana |kṛpā bilokani soca bimocana ||
nīla tāmarasa syāma kāma ari |hṛdaya kañja makaranda madhupa hari ||
jātudhāna barūtha bala bhañjana |muni sajjana rañjana agha gañjana ||
bhūsura sasi nava bṛnda balāhaka |asarana sarana dīna jana gāhaka ||
bhuja bala bipula bhāra mahi khaṇḍita |khara dūṣana birādha badha paṇḍita ||
rāvanāri sukharūpa bhūpabara |jaya dasaratha kula kumuda sudhākara ||
sujasa purāna bidita nigamāgama |gāvata sura muni santa samāgama ||
kārunīka byalīka mada khaṇḍana |saba bidhi kusala kosalā maṇḍana ||
kali mala mathana nāma mamatāhana |tulasīdāsa prabhu pāhi pranata jana ||
Tumingin ka sa akin, O Panginoong may mata ng lotus, na ang mapagmalas na tingin ay nag-aalis ng lahat ng pag-aalala at kalungkutan. Ikaw ay madilim na parang asul na lotus, kaaway ni Kama, diyos ng pag-ibig; ikaw, Hari, ay ang bubuyog sa pulot ng lotus ng puso. Sinisira mo ang lakas ng mga hukbo ng mga demonyo; pinagagalak mo ang mga pantas at mabubuting tao, at winawasak mo ang kasalanan. Ikaw ang buwan para sa mga Brahmana at sariwang ulap ng ulan para sa kanila; ikaw ang kanlungan ng mga walang kanlungan, at tinatanggap mo ang mga mapagpakumbaba bilang sarili mo. Sa lakas ng iyong mga bisig ay winasak mo ang napakalaking pasan ng lupa; ikaw ay bihasa sa pagpatay kay Khara, Dushana at Viradha. Ikaw ang kaaway ni Ravana, ang anyo ng kagalakan, ang pinakamahusay na hari. Luwalhati sa iyo, ang buwan na nagpapabukal ng lotus ng angkan ni Dasharatha. Ang iyong mabuting kasaysayan ay kilala sa mga Purana at sa mga Veda at lahat ng kasulatan, at ang mga diyos, pantas, at mga kapulungan ng banal ay umaawit nito. Ikaw ay mapagkaawa, ang sumisira ng kasinungalingan at pagmamalaki, bihasa sa lahat ng paraan, ang palamuti ng Kosala. Ang iyong pangalan ay sumisira sa karumihan ng panahong Kali at pumupuksa sa pakiramdam ng pag-aari. O Panginoon ni Tulsidas, protektahan mo ang iyong mapagpakumbabang deboto na yumukong harap sa iyo.
Doha 51
प्रेम सहित मुनि नारद बरनि राम गुन ग्राम।सोभासिंधु हृदयँ धरि गए जहाँ बिधि धाम।।51।।
prema sahita muni nārada barani rāma guna grāma |sobhāsindhu hṛdayã dhari gae jahā̃ bidhi dhāma ||51||
Ng may pag-ibig, ilarawan ng pantas na si Narada ang maraming katangian ni Rama; at, dala ang karagatan ng kagandahang iyon sa kanyang puso, siya ay pumunta sa tahanan ni Brahma.
Chaupai 52.1-5
गिरिजा सुनहु बिसद यह कथा।मैं सब कही मोरि मति जथा।।
राम चरित सत कोटि अपारा।श्रुति सारदा न बरनै पारा।।
राम अनंत अनंत गुनानी।जन्म कर्म अनंत नामानी।।
जल सीकर महि रज गनि जाहीं।रघुपति चरित न बरनि सिराहीं।।
बिमल कथा हरि पद दायनी।भगति होइ सुनि अनपायनी।।
उमा कहिउँ सब कथा सुहाई।जो भुसुंडि खगपतिहि सुनाई।।
कछुक राम गुन कहेउँ बखानी।अब का कहौं सो कहहु भवानी।।
सुनि सुभ कथा उमा हरषानी।बोली अति बिनीत मृदु बानी।।
धन्य धन्य मैं धन्य पुरारी।सुनेउँ राम गुन भव भय हारी।।
girijā sunahu bisada yaha kathā |maiṁ saba kahī mori mati jathā ||
rāma carita sata koṭi apārā |śruti sāradā na baranai pārā ||
rāma ananta ananta gunānī |janma karma ananta nāmānī ||
jala sīkara mahi raja gani jāhīṁ |raghupati carita na barani sirāhīṁ ||
bimala kathā hari pada dāyanī |bhagati hoi suni anapāyanī ||
umā kahiũ saba kathā suhāī |jo bhusuṇḍi khagapatihi sunāī ||
kachuka rāma guna kaheũ bakhānī |aba kā kahauṁ so kahahu bhavānī ||
suni subha kathā umā haraṣānī |bolī ati binīta mṛdu bānī ||
dhanya dhanya maiṁ dhanya purārī |suneũ rāma guna bhava bhaya hārī ||
Pakinggan mo, Girija: isinalaysay ko ang buong malinis na kuwentong ito ayon sa sukat ng aking pag-unawa. Ang mga gawa ni Rama ay isang daang crore at walang hangganan; hindi maikwento ng Veda ni Sarada hanggang sa wakas. Si Rama ay walang hanggan, at walang hanggan ang kanyang mga kabutihan; walang hanggan ang kanyang mga kapanganakan, gawa, at pangalan. Maaaring bilangin ang mga patak ng tubig at alikabok ng lupa, ngunit ang mga gawa ng Panginoon ng mga Raghu ay hindi maikwento hanggang sa wakas. Ang dalisay na kuwentong ito ay nagbibigay ng tahanan ni Hari; sa pagdinig nito, namumundok ang debosyong hindi kailanman nabibigo. Uma, isinalaysay ko sa iyo ang buong kasiya-siyang kuwentong ito, na ikinwento ni Bhushundi sa hari ng mga ibon. Isinalaysay ko lamang ang kaunting kabutihan ni Rama. Ngayon sabihin mo sa akin, Bhavani, ano ang dapat kong sabihin sa iyo? Sa pagdinig sa mabuting kuwento, si Uma ay nagalak, at siya ay nagsalita nang may napakababa at malambot na tinig. Pinagpala, pinagpala, makapatid na pinagpala ako, o Pumatay ng Pura, sapagkat narinig ko ang mga kabutihan ni Rama, na nag-aalis ng takot sa mundong kalagayan.
Doha 52(क)-(ख)
तुम्हरी कृपाँ कृपायतन अब कृतकृत्य न मोह।जानेउँ राम प्रताप प्रभु चिदानंद संदोह।।52(क)।।
नाथ तवानन ससि स्रवत कथा सुधा रघुबीर।श्रवन पुटन्हि मन पान करि नहिं अघात मतिधीर।।52(ख)।।
tumharī kṛpā̃ kṛpāyatana aba kṛtakṛtya na moha |jāneũ rāma pratāpa prabhu cidānanda sandoha ||52(ka)||
nātha tavānana sasi sravata kathā sudhā raghubīra |śravana puṭanhi mana pāna kari nahiṁ aghāta matidhīra ||52(kha)||
Sa biyaya mo, o tahanan ng awa, ngayon ay natupad na at malaya sa kalituhan. Nalaman ko ang kadakilaan ni Rama, o Panginoon, na siyang pinagpangkat ng kamalayan at kagalakan. O Panginoon, mula sa buwan ng iyong mukha ay umaagos ang nektar ng kuwento ni Rama, ang Bayani ng angkan ng Raghu. Sa pag-inom nito sa pamamagitan ng mga tasa ng aking mga tainga, hindi ako nabubusog, o matatag sa karunungan.
Chaupai 53.1-4
राम चरित जे सुनत अघाहीं।रस बिसेष जाना तिन्ह नाहीं।।
जीवनमुक्त महामुनि जेऊ।हरि गुन सुनहीं निरंतर तेऊ।।
भव सागर चह पार जो पावा।राम कथा ता कहँ दृढ़ नावा।।
बिषइन्ह कहँ पुनि हरि गुन ग्रामा।श्रवन सुखद अरु मन अभिरामा।।
श्रवनवंत अस को जग माहीं।जाहि न रघुपति चरित सोहाहीं।।
ते जड़ जीव निजात्मक घाती।जिन्हहि न रघुपति कथा सोहाती।।
हरिचरित्र मानस तुम्ह गावा।सुनि मैं नाथ अमिति सुख पावा।।
तुम्ह जो कही यह कथा सुहाई।कागभसुंडि गरुड़ प्रति गाई।।
rāma carita je sunata aghāhīṁ |rasa biseṣa jānā tinha nāhīṁ ||
jīvanamukta mahāmuni jeū |hari guna sunahīṁ nirantara teū ||
bhava sāgara caha pāra jo pāvā |rāma kathā tā kahã dṛṛha nāvā ||
biṣainha kahã puni hari guna grāmā |śravana sukhada aru mana abhirāmā ||
śravanavanta asa ko jaga māhīṁ |jāhi na raghupati carita sohāhīṁ ||
te jaṛa jīva nijātmaka ghātī |jinhahi na raghupati kathā sohātī ||
haricaritra mānasa tumha gāvā |suni maiṁ nātha amiti sukha pāvā ||
tumha jo kahī yaha kathā suhāī |kāgabhasuṇḍi garuṛa prati gāī ||
Yaong mga nagkakabusog sa pakikinig ng mga gawa ni Rama ay hindi nakakilala sa natatanging lasa nito. Maging ang mga dakilang monghe na nalaya habang buhay ay patuloy na nakikinig sa mga kabutihan ni Hari nang walang patid. Sinumang nais tawirin ang karagatan ng pandarayuhang makamundo, para sa kanya ang kuwento ni Rama ay isang matibay na bangka. Maging para sa mga nalulubog sa pagsasaya ng mundo, ang maraming kabutihan ni Hari ay matamis sa pandinig at kalugudlugod sa isip. Sino ba sa mundo, na may tainga, ay hindi nalulugod sa mga gawa ng Panginoon ng mga Raghu? Yaong mga hangal na nilalang, na hindi nalulugod sa kuwento ng Panginoon ng mga Raghu, ay pumatay sa kanilang sariling kaluluwa. Iyong inawit ang lawa ng Manas tungkol sa mga gawa ni Hari, at nang marinig ito, aking Panginoon, ako ay nakatanggap ng walang hanggang galak. Ang kaayaayang kuwentong ito na iyong sinabi ay yaong inawit ni Kakbhushundi kay Garuda.
Doha 53
बिरति ग्यान बिग्यान दृढ़ राम चरन अति नेह।बायस तन रघुपति भगति मोहि परम संदेह।।53।।
birati gyāna bigyāna dṛṛha rāma carana ati neha |bāyasa tana raghupati bhagati mohi parama sandeha ||53||
Matatag sa hindi pagkakabit, karunungan, at pagkakilala, na may sukdulang pag-ibig sa mga paa ni Rama; gayunpaman sa katawang uwak na ito, ang debosyon sa Panginoon ng mga Raghu ang aking pinakadakilang pagdududa.
Chaupai 54.1-4
नर सहस्र महँ सुनहु पुरारी।कोउ एक होइ धर्म ब्रतधारी।।
धर्मसील कोटिक महँ कोई।बिषय बिमुख बिराग रत होई।।
कोटि बिरक्त मध्य श्रुति कहई।सम्यक ग्यान सकृत कोउ लहई।।
ग्यानवंत कोटिक महँ कोऊ।जीवनमुक्त सकृत जग सोऊ।।
तिन्ह सहस्र महुँ सब सुख खानी।दुर्लभ ब्रह्मलीन बिग्यानी।।
धर्मसील बिरक्त अरु ग्यानी।जीवनमुक्त ब्रह्मपर प्रानी।।
सब ते सो दुर्लभ सुरराया।राम भगति रत गत मद माया।।
सो हरिभगति काग किमि पाई।बिस्वनाथ मोहि कहहु बुझाई।।
nara sahasra mahã sunahu purārī |kou eka hoi dharma bratadhārī ||
dharmasīla koṭika mahã koī |biṣaya bimukha birāga rata hoī ||
koṭi birakta madhya śruti kahaī |samyaka gyāna sakṛta kou lahaī ||
gyānavanta koṭika mahã koū |jīvanamukta sakṛta jaga soū ||
tinha sahasra mahũ saba sukha khānī |durlabha brahmalīna bigyānī ||
dharmasīla birakta aru gyānī |jīvanamukta brahmapara prānī ||
saba te so durlabha surarāyā |rāma bhagati rata gata mada māyā ||
so haribhagati kāga kimi pāī |bisvanātha mohi kahahu bujhāī ||
Sa libu-libong tao, O Pumatay sa demonyong Pura, pakinggan mo: mayroong halos isa na nagpapanatili ng panata ng katuwiran. Sa milyun-milyong matutuwid, mayroong isa na tumalikod sa makamundong kaligayahan at nagdedebosyon sa hindi pagkakabit. Sa milyun-milyong hindi nakakabit, ang mga Veda ay nagsasabi, na bihira nakakamit ng tunay na karunungan. Sa milyun-milyong matalino, mayroong isa sa mundo na napapalaya habang nabubuhay. Sa libu-libong iyon, ang nakakakilala sa Brahman na sumasailalim sa Brahman ay bihira, ang mina ng lahat ng kaligayahan. Matutuwid, hindi nakakabit, matalino, napapalaya habang nabubuhay, deboto sa Brahman; ang ganitong kaluluwa ay bihira. Mas bihira pa sa lahat ng ito, O Hari ng mga diyos, ay ang deboto kay Rama, kung saan ang pagmamataas at ilusyon ay tumigil. Paano nakamit ng isang uwak ang ganitong debosyon kay Hari? O Panginoon ng mundo, ipaliwanag ito sa akin.
Doha 54
राम परायन ग्यान रत गुनागार मति धीर।नाथ कहहु केहि कारन पायउ काक सरीर।।54।।
rāma parāyana gyāna rata gunāgāra mati dhīra |nātha kahahu kehi kārana pāyau kāka sarīra ||54||
Bukod-tumatalik sa Rama, nalululong sa kaalaman, kabanalan ng mga kabutihan, at matatag ang isip: Panginoon, sabihin mo, dahil sa anong dahilan nakamit niya ang katawan ng uwak?
Chaupai 55.1-5
यह प्रभु चरित पवित्र सुहावा।कहहु कृपाल काग कहँ पावा।।
तुम्ह केहि भाँति सुना मदनारी।कहहु मोहि अति कौतुक भारी।।
गरुड़ महाग्यानी गुन रासी।हरि सेवक अति निकट निवासी।।
तेहिं केहि हेतु काग सन जाई।सुनी कथा मुनि निकर बिहाई।।
कहहु कवन बिधि भा संबादा।दोउ हरिभगत काग उरगादा।।
गौरि गिरा सुनि सरल सुहाई।बोले सिव सादर सुख पाई।।
धन्य सती पावन मति तोरी।रघुपति चरन प्रीति नहिं थोरी।।
सुनहु परम पुनीत इतिहासा।जो सुनि सकल लोक भ्रम नासा।।
उपजइ राम चरन बिस्वासा।भव निधि तर नर बिनहिं प्रयासा।।
yaha prabhu carita pavitra suhāvā |kahahu kṛpāla kāga kahã pāvā ||
tumha kehi bhā̃ti sunā madanārī |kahahu mohi ati kautuka bhārī ||
garuṛa mahā-jñānī guna rāsī |hari sevaka ati nikaṭa nivāsī ||
tehĩ kehi hetu kāga sana jāī |sunī kathā muni nikara bihāī ||
kahahu kavan bidhi bhā sãbādā |dou hari-bhagata kāga urag-ādā ||
gauri girā suni sarala suhāī |bole siva sādara sukha pāī ||
dhanya satī pāvana mati torī |raghupati carana prīti nahĩ thorī ||
sunahu parama punīta itihāsā |jo suni sakala loka bhrama nāsā ||
upajai rāma carana bisvāsā |bhava nidhi tara nara binahĩ prayāsā ||
Ang kwentong ito ng Panginoon ay dalisay at lubos na kaakit-akit. Sabihin ninyo sa akin, O mapaghabag, paano nakamit ito ng uwak? Paano ninyo narinig ito, O kaaway ni Kupido? Sabihin ninyo; ang aking pagtataka ay lubos na dakila. Si Garuda ay lubos na marunong, isang kayamanan ng mga katangian, at isang lingkod ni Hari na naninirahan nang lubos na malapit sa Kanya. Para sa anong dahilan siya pumunta sa uwak, na iniwan ang kapisanan ng mga pantas, upang marinig ang kwento? Sabihin ninyo: paano naganap ang usapang ito sa pagitan ng dalawang deboto ni Hari, ang uwak at si Garuda? Narinig ang simple at magagandang salita ni Parvati, si Shiva ay tumugon nang may galang na kagalakan: Pinapalain kayo, O Sati; ang inyong pag-unawa ay dalisay. Ang inyong pag-ibig sa mga paa ni Raghupati ay hindi bahagya. Pakinggan ang isang lubos na banal na salaysay; sa pagkakarinig nito, ang mga ilusyon ng sanlibutan ay nawawasak. Ang pananampalataya sa mga paa ni Rama ay nabubuhon, at ang tao ay tumatawid sa karagatan ng pag-iral nang walang paghihirap.
Doha 55
ऐसिअ प्रस्न बिहंगपति कीन्ह काग सन जाइ।सो सब सादर कहिहउँ सुनहु उमा मन लाइ।।55।।
aisiya prasan bihaṅgapati kīnha kāga sana jāi |so saba sādara kahihaũ sunahu umā mana lāi ||55||
Ganyan ang mga tanong na itinanong ng panginoon ng mga ibon nang pumunta siya sa uwak. Isasalaysay ko ang lahat ng ito nang may paggalang; pakinggan mo, Umā, nang nakatuon ang iyong isipan.
Chaupai 56.1-5
मैं जिमि कथा सुनी भव मोचनि।सो प्रसंग सुनु सुमुखि सुलोचनि।।
प्रथम दच्छ गृह तव अवतारा।सती नाम तब रहा तुम्हारा।।
दच्छ जग्य तब भा अपमाना।तुम्ह अति क्रोध तजे तब प्राना।।
मम अनुचरन्ह कीन्ह मख भंगा।जानहु तुम्ह सो सकल प्रसंगा।।
तब अति सोच भयउ मन मोरें।दुखी भयउँ बियोग प्रिय तोरें।।
सुंदर बन गिरि सरित तड़ागा।कौतुक देखत फिरउँ बेरागा।।
गिरि सुमेर उत्तर दिसि दूरी।नील सैल एक सुन्दर भूरी।।
तासु कनकमय सिखर सुहाए।चारि चारु मोरे मन भाए।।
तिन्ह पर एक एक बिटप बिसाला।बट पीपर पाकरी रसाला।।
सैलोपरि सर सुंदर सोहा।मनि सोपान देखि मन मोहा।।
maĩ jimi kathā sunī bhava mocani |so prasaṅga sunu sumukhi sulocani ||
prathama daccha gṛha tava avatārā |satī nāma taba rahā tumhārā ||
daccha jagya taba bhā apamānā |tumha ati krodha taje taba prānā ||
mama anucaranha kīnha makha bhaṅgā |jānahu tumha so sakala prasaṅgā ||
taba ati soca bhayau mana morẽ |dukhī bhayaũ biyoga priya torẽ ||
suṃdara bana giri sarita taṛāgā |kautuka dekhata phiraũ berāgā ||
giri sumeru uttara disi dūrī |nīla saila eka suṃdara bhūrī ||
tāsu kanakamaya sikhara suhāe |cāri cāru more mana bhāe ||
tinha para eka-eka biṭapa bisālā |baṭ pīpara pākarī rasālā ||
sailopari sara suṃdara sohā |maṇi sopāna dekhi mana mohā ||
Tulad ng narinig kong kuwento na nagpapalaya sa pagkabihag sa mundo, gayon ko isasalaysay ang pangyayaring iyon, pakinggan mo, O may mukhang marikit at may matang maliwanag. Una kang isinilang sa bahay ni Daksha; noon ang pangalan mo ay Sati. Sa handog ni Daksha ay mayroong kahihiyan; sa matinding poot ay iniwan mo ang iyong buhay. Ang aking mga alagad ay sumira ng ritwal, alam mo na ang buong pangyayari. Noon ang aking isipan ay sinakal ng malalim na kalumbayan; ako ay nagdusa dahil sa pagkakahiwalay sa iyo, aking minamahal. Ako ay naglakbay nang walang kinikilingan, namamasdan ang kagila-gilalas na mga kagubatan, bundok, ilog, at mga lawa. Sa malayong hilaga ng Bundok Sumeru ay may nakatayong isang madilim-asul at magandang bundok. Ang gintong tuktok nito ay nagniningning; apat sa mga ito ang lalong nagpapasaya sa aking puso. Sa bawat isa ay may nakatayong isang napakalaking puno, balete, peepal, pakari, at mangga. Sa ibabaw ng bundok ay may isang magandang lawa; nakita ang mga hagdang gawa sa hiyas, ang aking isipan ay naghimlay.
Doha 56
सीतल अमल मधुर जल जलज बिपुल बहुरंग।कूजत कल रव हंस गन गुंजत मजुंल भृंग।।56।।
sītala amala madhura jala jalaja bipula bahuraṅga |kūjata kala rava haṃsa gana guñjata mañjula bhṛṅga ||56||
Ang tubig nito ay malamig, dalisay, at matamis; ang mga lotus ay sagana at maraming kulay. Ang mga sisne ay tumatawag sa malumanay na tinig, at ang mga magagandang bubuyog ay humuhuni.
Chaupai 57.1-5
तेहिं गिरि रुचिर बसइ खग सोई।तासु नास कल्पांत न होई।।
माया कृत गुन दोष अनेका।मोह मनोज आदि अबिबेका।रहे ब्यापि समस्त जग माहीं।तेहि गिरि निकट कबहुँ नहिं जाहीं।।
तहँ बसि हरिहि भजइ जिमि कागा।सो सुनु उमा सहित अनुरागा।।
पीपर तरु तर ध्यान सो धरई।जाप जग्य पाकरि तर करई।।
आँब छाहँ कर मानस पूजा।तजि हरि भजनु काजु नहिं दूजा।।
बर तर कह हरि कथा प्रसंगा।आवहिं सुनहिं अनेक बिहंगा।।
राम चरित बिचीत्र बिधि नाना।प्रेम सहित कर सादर गाना।।
सुनहिं सकल मति बिमल मराला।बसहिं निरंतर जे तेहिं ताला।।
जब मैं जाइ सो कौतुक देखा।उर उपजा आनंद बिसेषा।।
tehĩ giri rucira basai khaga soī |tāsu nāsa kalpānta na hoī ||
māyā kṛta guna doṣa anekā |moha manoja ādi abibekā ||
rahe byāpi samasta jaga māhī̃ |tehi giri nikaṭa kabahũ nahĩ jāhī̃ ||
tahã basi harihi bhajai jimi kāgā |so sunu umā sahita anurāgā ||
pīpara taru tara dhyāna so dharaī |jāpa jagya pākarī tara karaī ||
ā̃ba chāhã kara mānasa pūjā |taji hari bhajanu kāju nahĩ dūjā ||
bara tara kaha hari kathā prasaṅgā |āvahĩ sunahĩ aneka bihaṅgā ||
rāma carita bicītra bidhi nānā |prema sahita kara sādara gānā ||
sunahĩ sakala mati bimala marālā |basahĩ nirantara je tehĩ tālā ||
jaba maĩ jāi so kautuka dekhā |ura upajā ānanda biseṣā ||
Sa magandang bundok na iyon naninirahan ang ibong iyon, ang uwak, at ang kanyang pag-iral ay hindi nagwawakas kahit sa katapusan ng panahon. Ang maraming kabutihan at kakulangan na nilikha ni Maya, at ang pagkalito, pagnanasa at iba pang anyo ng kamangmangan, na sumasapit sa buong mundo, ay hindi kailanman lumalapit sa bundok na iyon. Pakinggan mo, Uma, ng may mapagmahal na debosyon, kung paano naninirahan ang uwak doon at sumasamba kay Hari. Sa ilalim ng punong pipal itinatag niya ang kanyang isipan sa meditasyon, at sa ilalim ng punong pakar isinasagawa niya ang pag-uulit ng pangalan at paghahandog. Sa lilim ng punong mangga isinasagawa niya ang pagsamba sa isip. Wala siyang ibang gawain kundi ang pagsamba kay Hari. Sa ilalim ng punong banyan ipinakikwento niya ang mga kuwento ni Hari, at maraming ibon ang dumarating at nakikinig. Iginagawa niya ng may pag-ibig at paggalang ang mga gawa ni Rama, na kataka-taka at ng iba't ibang uri. Lahat ng mga angsa ng malinis na pag-unawa na patuloy na naninirahan sa tabi ng lawa na iyon ay nakikinig dito. Nang pumunta ako roon at makita ang kahanga-hangang tanawin na iyon, isang natatanging galak ang sumibol sa aking puso.
Doha 57
तब कछु काल मराल तनु धरि तहँ कीन्ह निवास।सादर सुनि रघुपति गुन पुनि आयउँ कैलास।।57।।
taba kachu kāla marāla tanu dhari tahã kīnha nivāsa |sādara suni raghupati guna puni āyũ kailāsa ||57||
Pagkatapos, sa loob ng ilang panahon, ako ay nagkatawang-tao bilang isang sisne at nanirahan doon. Matapos makinig nang may paggalang sa mga katangian ng Panginoon ng Raghu, ako ay bumalik muli sa Kailasa.
Chaupai 58.1-4
गिरिजा कहेउँ सो सब इतिहासा।मैं जेहि समय गयउँ खग पासा।।
अब सो कथा सुनहु जेही हेतू।गयउ काग पहिं खग कुल केतू।।
जब रघुनाथ कीन्हि रन क्रीड़ा।समुझत चरित होति मोहि ब्रीड़ा।।
इंद्रजीत कर आपु बँधायो।तब नारद मुनि गरुड़ पठायो।।
बंधन काटि गयो उरगादा।उपजा हृदयँ प्रचंड बिषादा।।
प्रभु बंधन समुझत बहु भाँती।करत बिचार उरग आराती।।
ब्यापक ब्रह्म बिरज बागीसा।माया मोह पार परमीसा।।
सो अवतार सुनेउँ जग माहीं।देखेउँ सो प्रभाव कछु नाहीं।।
girijā kaheũ so saba itihāsā |maĩ jehi samaya gayũ khaga pāsā ||
aba so kathā sunahu jehī hetū |gayu ḵāga pahĩ khaga-kula ketū ||
jaba raghunātha kīnhi rana krīḍā |samujhata carita hoti mohi brīḍā ||
indra-jīta kara āpu bãdhāyo |taba nārada muni garuṛa paṭhāyo ||
bãdhana kāṭi gayo uragādā |upajā hṛdayã pracaṇḍa biṣādā ||
prabhu bãdhana samujhata bahu bhā̃tī |karata bicāra uraga-ārātī ||
byāpaka brahma biraja bāgīsā |māyā-moha pāra paramīsā ||
so avatāra suneũ jaga māhī̃ |dekheũ so prabhāva kachu nāhī̃ ||
O Girija, naikuwento ko na sa iyo ang buong kasaysayan iyon, tungkol sa pagkakataong pumunta ako sa uwak. Ngayong pakinggan mo ang kuwentong iyon, at ang dahilan kung bakit si Garuda, ang watawat ng lahi ng mga ibon, pumunta sa uwak. Nang maglaro si Raghunath ng pakikipaglaban, nahihiya ako tuwing naaalala ko ang gawang iyon. Pinayagan niyang igapos siya ni Indrajit. Pagkatapos ay ipinadala ng monghe na si Narada si Garuda. Pinutol ni Garuda, ang kumakain ng mga ahas, ang mga gapos, ngunit umusbong sa kanyang puso ang matinding kalungkutan. Pinag-iisipan ang pagkakagapos ng Panginoon sa maraming paraan, si Garuda, kaaway ng mga ahas, ay nagmuni-muni. "Siya ang Brahma na umiiral sa lahat ng dako, walang pagnanasa, panginoon ng pananalita, ang Pinakamataas na Panginoon, higit sa ilusyon at pagkalito." "Narinig kong Siya ay nagkatawang-tao sa mundo, ngunit hindi ako nakakita ng anumang bakas ng kapangyarihang iyon."
Doha 58
भव बंधन ते छूटहिं नर जपि जा कर नाम।खर्च निसाचर बाँधेउ नागपास सोइ राम।।58।।
bhava bãdhana te chūṭahĩ nara japi jā kara nāma |kharca nisācara bā̃dheu nāgapāsa soi rāma ||58||
Ang mga tao ay pinapalaya mula sa pagkabihig sa makamundong pag-iral sa pamamagitan ng pag-uulit ng Kanyang Pangalan, ngunit si Rama na iyon mismo ay tinalian ng bitag ng ahas ng isang hamak na demonyo.
Chaupai 59.1-4
नाना भाँति मनहि समुझावा।प्रगट न ग्यान हृदयँ भ्रम छावा।।
खेद खिन्न मन तर्क बढ़ाई।भयउ मोहबस तुम्हरिहिं नाई।।
ब्याकुल गयउ देवरिषि पाहीं।कहेसि जो संसय निज मन माहीं।।
सुनि नारदहि लागि अति दाया।सुनु खग प्रबल राम कै माया।।
जो ग्यानिन्ह कर चित अपहरई।बरिआई बिमोह मन करई।।
जेहिं बहु बार नचावा मोही।सोइ ब्यापी बिहंगपति तोही।।
महामोह उपजा उर तोरें।मिटिहि न बेगि कहें खग मोरें।।
चतुरानन पहिं जाहु खगेसा।सोइ करेहु जेहि होइ निदेसा।।
nānā bhā̃ti manahi samujhāvā |pragaṭa na gyāna hṛdayã bhrama chāvā ||
kheda khinna mana tarka baṛhāī |bhayau mohavasa tumharihĩ nāī ||
byākula gayau devar̥ṣi pāhī̃ |kahesi jo sãsaya nija mana māhī̃ ||
suni nāradahi lāgi ati dāyā |sunu khaga prabala rāma kai māyā ||
jo gyāninh kara cita apaharāī |bariyāī bimohi mana karaī ||
jehĩ bahu bāra nacāvā mohī |soi byāpī bihaṅgapati tohī ||
mahāmoha upajā ura torẽ |miṭihi na begi kahẽ khaga morẽ ||
catūrānana pahĩ jāhu khagesā |soi karehu jehi hoi nidesā ||
Sa maraming paraan siya nag-isip sa kanyang isipan, ngunit ang tunay na karunungan ay hindi lumitaw; ang ilusyon ay kumalat sa kanyang puso. Naguluhan at nanghina, siya ay nagdagdag ng mga argumento at naging, tulad mo, nasasakop sa kalituhan. Hindi mapakali, siya pumunta sa banal na pantas at sinabi ang pagdududang nanatili sa kanyang isipan. Nang marinig siya, ang habag ay nagising kay Narada: Pakinggan mo, O ibon, ang Maya ni Rama ay napakalakas; ninanakaw nito ang mga isipan ng mga pantas at sapilitang inililito ang puso. Siya na nagpapasayaw sa akin nang maraming beses ay ngayon pumasok sa iyo rin, O panginoon ng mga ibon. Isang malaking ilusyon ay bumangon sa iyong puso; hindi ito agad mawawala lamang sa aking mga salita. Pumunta ka sa Panginoong may Apat na Mukha; gawin mo ang kanyang utos.
Doha 59
अस कहि चले देवरिषि करत राम गुन गान।हरि माया बल बरनत पुनि पुनि परम सुजान।।59।।
asa kahi cale devar̥ṣi karata rāma guna gāna |hari māyā bala baranata puni puni parama sujāna ||59||
Sa gayong pagsasalita, ang banal na pantas ay umalis, umaawit ng mga katangian ni Rama, paulit-ulit na inilalarawan ang kapangyarihan ng Maya ng Panginoon, ang kataas-taasang pantas na iyon.
Frequently Asked Questions
परम्परा में इस खंड का फल ‘संसय-नाश’ और ‘श्रवण-रुचि’ की सिद्धि माना जाता है: गरुड़-संशय की भाँति जो भी साधक अवतार-लीला में तर्क-ग्रन्थि पाता है, उसे राममाया का बोध और कथा-निष्ठा प्राप्त होती है—‘उपजइ राम चरन बिस्वासा, भव निधि तर नर बिनहिं प्रयासा’।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-स्मरण-संपुट) को श्रवण/पाठ के बीच रखा जाता है; और नारद-कीर्तन प्रसंग में ‘रामचरितमानस’ के कीर्तन-भाव हेतु ‘सीता राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
