Prakarana 4
सोपान का ‘समापन-संस्कार’: लीला-परिणति के बाद समाज, मन और साधना का ‘स्थिर-धर्म’ में प्रतिष्ठापन। यहाँ रामराज्य बाह्य-राज्य नहीं, अंतःकरण का राज्य बनता है—गुणगान, सत्संग, संत-लक्षण, असंत-स्वभाव और ‘प्रताप-रवि’ (ज्ञान/कृपा) के उदय से अविद्या-निशा का क्षय। यह चरण साधक को कथा-रस से ‘नित्याचार’ (स्मरण, संग, विवेक) में उतारता है, जिससे मुक्ति का मार्ग लोक-जीवन के भीतर ही चलने लगता है।
Ang Uttar Kāṇḍa, na ginagamit ang Śānta bilang pangunahing rasa, ay nagbubukas sa bhakti-śṛṅgāra (ang kagandahan ni Rāma at Sītā), dāsya (ang pagliligtas sa alipin), at isang tagubilin na tinig ng nīti/dharma. Ang bahaging ito ay nagsisimula sa papuri ng mga mamamayan sa mga katangian ni Rāma (loka-dharma), at pagkatapos ay inilalarawan ang pratāpa ni Rāma sa pamamagitan ng metapora ng "Dineśa" (ang Araw): ang pagkasira ng gabi ng avidyā, ang pagliit ng kāma at krodha, at ang pagbubukas ng lotus ng jñāna sa lawa ng dharma. Pagkatapos, ang pagdating ni Sanakādi at ang kanilang dasal-awit ay nagpapatibay sa pagkakaisa ng nirguṇa-saguṇa, "Ananta Anāmaya" kasama ang "Indirāramana." Sa huli, sa ilalim ng pangungutya ni Bharata, isang linya ng mga tanda ng santo at di-santo ay ibinigay, na ginagawang instrumento ng panlipunang tagubilin at pagsusuri sa sarili ng naghahangad ang salaysay. Sa ganitong paraan, ang Uttar Kāṇḍa, habang nagkakaloob ng "bunga" ng līlā, ay bumubuo rin ng isang pangmatagalang utos para sa sādhana.
Verses
Chaupai 30.1-5
जहँ तहँ नर रघुपति गुन गावहिं।बैठि परसपर इहइ सिखावहिं।।
भजहु प्रनत प्रतिपालक रामहि।सोभा सील रूप गुन धामहि।जलज बिलोचन स्यामल गातहि।पलक नयन इव सेवक त्रातहि।धृत सर रुचिर चाप तूनीरहि।संत कंज बन रबि रनधीरहि।काल कराल ब्याल खगराजहि।नमत राम अकाम ममता जहि।लोभ मोह मृगजूथ किरातहि।मनसिज करि हरि जन सुखदातहि।संसय सोक निबिड़ तम भानुहि।दनुज गहन घन दहन कृसानुहि।जनकसुता समेत रघुबीरहि।कस न भजहु भंजन भव भीरहि।बहु बासना मसक हिम रासिहि।सदा एकरस अज अबिनासिहि।मुनि रंजन भंजन महि भारहि।तुलसिदास के प्रभुहि उदारहि।।
jahã-tahã nara raghupati guna gāvahĩ |baiṭhi parasapara ihai sikhāvahĩ ||
bhajahu pranata-pratipālaka rāmahi |sobhā sīla rūpa guna dhāmahi ||
jalaja-bilocana syāmala gātahi |palaka nayana iva sevaka trātahi ||
dhṛta sara rucira cāpa tūnīrahi |santa kañja-bana ravi raṇa-dhīrahi ||
kāla karāla byāla khaga-rājahi |namata rāma akāma mamatā jahi ||
lobha moha mṛga-jūtha kirātahi |manasija kari hari jana sukha-dātahi ||
saṁsaya soka nibiṛa tama bhānūhi |danuja gahana ghana dahana kṛsānūhi ||
janaka-sutā sameta raghu-vīrahi |kasa na bhajahu bhañjana bhava-bhīrahi ||
bahu bāsanā masaka hima-rāsihi |sadā eka-rasa aja abināsihi ||
muni-rañjana bhañjana mahi-bhārahi |tulasīdāsa ke prabhūhi udārahi ||
Saan man ay inaawit ng mga tao ang papuri sa Panginoon ng mga Raghu, at nakaupo na magkakasama ay itinuturo nila sa isa't isa ito: "Sambahin si Rama, ang tagapagtanggol ng mga nagpapakumbaba, ang tahanan ng kagandahan, mabuting asal, kagandahan at kabutihan, ang may mata ng lotus, may madilim na katawan, na nagtatanggol sa kanyang mga alipin tulad ng pagtatanggol ng pilikmata sa mata, na nagdadala ng mga palaso, magandang busog at pana, araw sa kakahuyan ng lotus ng mga banal, na matatag sa pakikipaglaban, Garuda, hari ng mga ibon, laban sa nakamkam na ahas ng Kamatayan; si Rama, na sumisira sa pagkakabit ng mga nagpapakumbaba nang walang pagnanasa, mangangaso laban sa kawan ng usa na siyang kasakiman at kalituhan, leon laban sa elepante ng Pag-ibig, at tagapagbigay ng kaligayahan sa kanyang mga tauhan, araw laban sa makapal na kadiliman ng pagdududa at kalungkutan, at apoy na sumusunog sa makapal na kagubatan ng mga demonyo, bakit hindi mo sambahin ang Bayani ng mga Raghu kasama si Sita, anak ni Janaka, na sumisira sa takot sa mundong ito, hamog na yelo sa kawan ng mga lamok na siyang maraming pagnanasa, na laging magkatulad ang kalikasan, hindi isinilang at hindi napaparam, kaligayahan ng mga rishi, tagapag-alis ng pabigat ng lupa, ang mapagbigay na Panginoon ni Tulsidas?"
Doha 30
एहि बिधि नगर नारि नर करहिं राम गुन गान।सानुकूल सब पर रहहिं संतत कृपानिधान।।30।।
ehi bidhi nagara nāri nara karahĩ rāma guna-gāna |sānukūla saba para rahahĩ santata kṛpā-nidhāna ||30||
Sa ganitong paraan, sa buong lungsod, ang mga babae at lalaki ay umaawit ng mga katangian ni Rama; at ang Kayamanan ng habag ay nananatiling laging mapagbigay sa lahat.
Chaupai 31.1-4
जब ते राम प्रताप खगेसा।उदित भयउ अति प्रबल दिनेसा।।
पूरि प्रकास रहेउ तिहुँ लोका।बहुतेन्ह सुख बहुतन मन सोका।।
जिन्हहि सोक ते कहउँ बखानी।प्रथम अबिद्या निसा नसानी।।
अघ उलूक जहँ तहाँ लुकाने।काम क्रोध कैरव सकुचाने।।
बिबिध कर्म गुन काल सुभाऊ।ए चकोर सुख लहहिं न काऊ।।
मत्सर मान मोह मद चोरा।इन्ह कर हुनर न कवनिहुँ ओरा।।
धरम तड़ाग ग्यान बिग्याना।ए पंकज बिकसे बिधि नाना।।
सुख संतोष बिराग बिबेका।बिगत सोक ए कोक अनेका।।
jaba te rāma pratāpa khagesā |udita bhayau ati prabala dinesā ||
pūri prakāsa raheu tihũ lokā |bahuteṅha sukha bahutana mana sokā ||
jinhahi soka te kahaũ bakhānī |prathama abidyā nisā nasānī ||
agha ulūka jahã-tahã lukāne |kāma krodha kairava sakucāne ||
bibidha karma guna kāla subhāū |e cakora sukha lahahĩ na kāū ||
matsara māna moha mada corā |inha kara hunara na kavanihũ orā ||
dharama taṛāga gyāna bigyānā |e paṅkaja bikase bidhi nānā ||
sukha santoṣa birāga bibekā |bigata soka e koka anekā ||
O hari ng mga ibon, mula nang sumikat ang kaluwalhatian ni Rama na parang isang napakalakas na araw, nilaganap ng liwanag nito ang tatlong mundo. Marami ang naging masaya dahil dito, at marami ang nalungkot sa puso. Sasabihin ko nang detalyado ang mga nalungkot. Una, ang gabi ng kamangmangan ay natapos na. Ang kasalanan, na parang kuwago, ay nagtago sa kung saan-saang dako; ang pagnanasa at galit, na parang lotus ng gabi, ay natiklop dahil sa hiya. Ang iba't ibang uri ng gawa, katangian, panahon at disposisyon: ang mga ito, na parang mga ibong chakora, ay hindi kailanman nakakatanggap ng kaligayahan. Ang inggit, kapalaluan, kalituhan at kayabangan ay parang mga magnanakaw; ang kanilang kasanayan ay walang puwang sa anumang direksyon. Ang katuwiran ay ang lawa, at ang kaalaman at pag-unawa ay mga lotus na namumulaklak sa maraming paraan. Ang kaligayahan, kasiyahan, kawalan ng pagkakabit at pagkilala ay parang di-mabilang na mga ibong chakwa, na nalaya sa kanilang kalungkutan.
Doha 31
यह प्रताप रबि जाकें उर जब करइ प्रकास।पछिले बाढ़हिं प्रथम जे कहे ते पावहिं नास।।31।।
yaha pratāpa rabi jākẽ ura jaba karai prakāsa |pachile bāṛhahĩ prathama je kahe te pāvahĩ nāsa ||31||
Kapag ang araw ng kaluwalhatiang ito ay nagliwanag sa puso ng sinuman, yaong binanggit sa huli ay lalago at yayabong, habang yaong binanggit nang una ay makakaranas ng pagkawasak.
Chaupai 32.1-4
भ्रातन्ह सहित रामु एक बारा।संग परम प्रिय पवनकुमारा।।
सुंदर उपबन देखन गए।सब तरु कुसुमित पल्लव नए।।
जानि समय सनकादिक आए।तेज पुंज गुन सील सुहाए।।
ब्रह्मानंद सदा लयलीना।देखत बालक बहुकालीना।।
रूप धरें जनु चारिउ बेदा।समदरसी मुनि बिगत बिभेदा।।
आसा बसन ब्यसन यह तिन्हहीं।रघुपति चरित होइ तहँ सुनहीं।।
तहाँ रहे सनकादि भवानी।जहँ घटसंभव मुनिबर ग्यानी।।
राम कथा मुनिबर बहु बरनी।ग्यान जोनि पावक जिमि अरनी।।
bhrātanha sahita rāmu eka bārā |saṅga parama priya pavan-kumārā ||
sundara upabana dekhana gae |saba taru kusumita pallava nae ||
jāni samaya sanakādika āe |teja-puñja guna sīla suhāe ||
brahmānanda sadā laya-līnā |dekhata bālaka bahu-kālīnā ||
rūpa dharẽ janu cāriu bedā |sama-darasī muni bigata bibhedā ||
āsā basana byasana yaha tinhahī̃ |raghupati carita hoi tahã sunahī̃ ||
tahā̃ rahe sanakādi bhavānī |jahã ghaṭ-saṁbhava muni-bara gyānī ||
rāma kathā muni-bara bahu baranī |gyāna-jonī pāvaka jimi aranī ||
Isang pagkakataon si Rama kasama ang kanyang mga kapatid, at kasama si Hanuman na anak ng Hangin na lubhang minamahal niya, ay pumunta upang makita ang isang magandang hardin, kung saan bawat puno ay namumulaklak at puno ng mga bagong dahon. Alam ang tamang panahon, dumating si Sanaka at ang kanyang mga kapatid, mga sinag ng liwanag na taglay ang kabutihan at mabuting asal. Sila ay laging nalululong sa kagalakan ng Brahman, at bagama't nabuhay na sa napakatagal, sila ay mukhang mga bata. Parang sila ang apat na Veda na nagkatawang-tao, mga pantas na pantay ang paningin sa lahat at walang pinagkaiba. Ang kanilang pag-asa, kasuutan, at tanging hilig ay ito: saan man isinalaysay ang mga gawa ng Panginoon ng Raghu, ay pumupunta sila at nakikinig. O Bhavani, si Sanaka at ang kanyang mga kapatid ay nanirahan sa lugar kung saan naninirahan ang marunong at dakilang pantas na ipinanganak mula sa paso, si Agastya. Ang dakilang pantas ay mahaba ang pagsasalaysay ng kasaysayan ni Rama, na siyang pinagmumulan ng karunungan, gaya ng kahoy na arani na pinagmumulan ng apoy.
Doha 32
देखि राम मुनि आवत हरषि दंडवत कीन्ह।स्वागत पूँछि पीत पट प्रभु बैठन कहँ दीन्ह।।32।।
dekhi rāma muni āvata haraṣi daṇḍavata kīnha |svāgata pū̃chi pīta paṭa prabhu baiṭhana kahã dīnha ||32||
Nakita ng Panginoong Rama na ang sage ay lumalapit, Kanyang ipinagdiwang at ganap na nagpatirapa. Binati Niya siya, nagtanong sa kanyang kagalingan, at nag-alok ng dilaw na tela bilang upuan.
Chaupai 33.1-4
कीन्ह दंडवत तीनिउँ भाई।सहित पवनसुत सुख अधिकाई।।
मुनि रघुपति छबि अतुल बिलोकी।भए मगन मन सके न रोकी।।
स्यामल गात सरोरुह लोचन।सुंदरता मंदिर भव मोचन।।
एकटक रहे निमेष न लावहिं।प्रभु कर जोरें सीस नवावहिं।।
तिन्ह कै दसा देखि रघुबीरा।स्रवत नयन जल पुलक सरीरा।।
कर गहि प्रभु मुनिबर बैठारे।परम मनोहर बचन उचारे।।
आजु धन्य मैं सुनहु मुनीसा।तुम्हरें दरस जाहिं अघ खीसा।।
बड़े भाग पाइब सतसंगा।बिनहिं प्रयास होहिं भव भंगा।।
kīnha daṇḍavata tīniũ bhāī |sahita pavanasuta sukha adhikāī ||
muni raghupati chabi atula bilokī |bhae magana mana sake na rokī ||
śyāmala gāta saroruha locana |suṁdarətā maṁdira bhava mocana ||
ekṭaka rahe nimeṣa na lāvahiṁ |prabhu kara joreṁ sīsa navāvahiṁ ||
tinha kai dasā dekhi raghubīrā |sravata nayana jala pulaka sarīrā ||
kara gahi prabhu munibara baiṭhāre |parama manohara bacana ucāre ||
āju dhanya maiṁ sunahu munīsā |tumhareṁ darasa jāhiṁ agh khīsā ||
baṛe bhāga pāiba satasaṅgā |binahiṁ prayāsa hohiṁ bhava bhaṅgā ||
Ang tatlong kapatid ay nagpatirapa, kasama ang anak ng Hangin, at ang kanilang kagalakan ay lubhang malaki. Ang mga rishi ay tumanaw sa walang kaparis na kagandahan ng Panginoon ng mga Raghu at natagpuan sila; hindi nila mapigil ang kanilang isip. Ang kanyang katawan ay madilim, ang kanyang mga mata ay tulad ng lotus; siya ay isang templo ng kagandahan at tagapagpalaya mula sa pangmundong pag-iral. Sila ay nakatayong nakatitig at hindi kumurap; sila ay nagpalapat ng mga kamay at yumukod ng kanilang mga ulo sa Panginoon. Sa pagtanaw sa kanilang kalagayan, ang mga mata ni Raghubira ay umagos ng luha at ang kanyang mga balahibo ay tumayo. Hinawakan ng Panginoon ang kamay ng pinakamahal na rishi at ipinaupo sila, at nagsalita ng mga salitang lubhang kaaya-aya. "Makinig kayo, mga panginoon ng mga rishi: ngayon ay pinagpala ako. Sa pagtingin sa inyo, ang mga kasalanan ay nawasak at natapos." "Sa napakalaking kapalaran nakakamit ang pakikipagkapwa ng mga banal; sa pamamagitan nito, walang pagsisikap, ang mga tanikala ng pangmundong pag-iral ay napuputol."
Doha 33
संत संग अपबर्ग कर कामी भव कर पंथ।कहहि संत कबि कोबिद श्रुति पुरान सदग्रंथ।।33।।
saṁta saṅga apabarga kara kāmī bhava kara paṁtha |kahahiṁ saṁta kabi kobida śruti purāna sadagraṁtha ||33||
Ang pakikisama sa mga santo ay nagdudulot ng kalayaan; ang mga hinihigop ng pagnanasa ay tinatahak ang landas na lumilikha ng pagkabihag sa mundo. Ipinahayag ito ng mga santo, mga makata, at mga matalino, at ipinapahayag din ito ng mga Veda, mga Purana, at lahat ng tunay na kasulatan.
Chaupai 34.1-4
सुनि प्रभु बचन हरषि मुनि चारी।पुलकित तन अस्तुति अनुसारी।।
जय भगवंत अनंत अनामय।अनघ अनेक एक करुनामय।।
जय निर्गुन जय जय गुन सागर।सुख मंदिर सुंदर अति नागर।।
जय इंदिरा रमन जय भूधर।अनुपम अज अनादि सोभाकर।।
ग्यान निधान अमान मानप्रद।पावन सुजस पुरान बेद बद।।
तग्य कृतग्य अग्यता भंजन।नाम अनेक अनाम निरंजन।।
सर्ब सर्बगत सर्ब उरालय।बससि सदा हम कहुँ परिपालय।।
द्वंद बिपति भव फंद बिभंजय।हृदि बसि राम काम मद गंजय।।
suni prabhu bacana haraṣi muni cārī |pulakita tana astuti anusārī ||
jaya bhagavaṁta anaṁta anāmaya |anagha aneka eka karuṇāmaya ||
jaya nirguṇa jaya jaya guṇa sāgara |sukha maṁdira suṁdara ati nāgara ||
jaya iṁdirā ramana jaya bhūdhara |anupama aja anādi sobhākara ||
gyāna nidhāna amāna mānaprada |pāvana sujasa purāna beda bada ||
tagya kṛtagya agyatā bhaṁjana |nāma aneka anāma niraṁjana ||
sarba sarbagata sarba urālaya |basasi sadā hama kahũ paripālaya ||
dvaṁda bipati bhava phaṁda bibhaṁjaya |hr̥di basi rāma kāma mada gaṁjaya ||
Narinig ang mga salita ng Panginoon, ang apat na sage ay nagdiwang; ang kanilang mga katawan ay nanginginig, at ang papuri ay bumuhos: 'Tagumpay sa Pinagpalang Panginoon, walang hanggan, laya sa lahat ng paghihirap; walang kasalanan; marami sa mga manifestasyon, ngunit Isa; ang habag mismo ay nagkatawang-tao. Tagumpay sa Nirguna; tagumpay muli sa Karagatan ng mga guna, tahanan ng kagalakan, lubos na marilag at lubos na matalino. Tagumpay sa Minamahal ni Lakshmi, ang Tagapagtangan ng lupa, na walang katulad, hindi ipinanganak, walang simula, ang pinagmumulan ng karangalan. Kayamanan ng kaalaman, lampas sa lahat ng kapalaluan ngunit ang tagapagkaloob ng karangalan; ang Kanyang walang mantsang katanyagan ay inaawit ng mga Veda at Purana. Tagakilala ng katotohanan, mapagpasalamat, tagapagwasak ng kamangmangan; nagtataglay ng maraming Pangalan, ngunit Walang Pangalan, walang mantsa. Lahat sa lahat, sumasaklaw sa lahat, nananahanan sa bawat puso, laging nananatili sa amin at nagpoprotekta sa amin. Wasakin ang dualidad, kapahamakan, at bitag ng pagiging; manirahan sa aming mga puso, O Rama, at durugin ang pagnanasa at kapalaluan.'
Doha 34
परमानंद कृपायतन मन परिपूरन काम।प्रेम भगति अनपायनी देहु हमहि श्रीराम।।34।।
paramānaṁda kṛpāyatana mana paripūrana kāma |prema bhagati anapāyinī dehu hamahi śrīrāma ||34||
O Panginoong Rama, kataas-taasang kagalakan, tahanan ng awa, tagatupad ng bawat tunay na layunin, bigyan Mo kami ng bhakti na puno ng pag-ibig na hindi kailanman umaalis.
Chaupai 35.1-5
देहु भगति रघुपति अति पावनि।त्रिबिध ताप भव दाप नसावनि।।
प्रनत काम सुरधेनु कलपतरु।होइ प्रसन्न दीजै प्रभु यह बरु।।
भव बारिधि कुंभज रघुनायक।सेवत सुलभ सकल सुख दायक।।
मन संभव दारुन दुख दारय।दीनबंधु समता बिस्तारय।।
आस त्रास इरिषादि निवारक।बिनय बिबेक बिरति बिस्तारक।।
भूप मौलि मन मंडन धरनी।देहि भगति संसृति सरि तरनी।।
मुनि मन मानस हंस निरंतर।चरन कमल बंदित अज संकर।।
रघुकुल केतु सेतु श्रुति रच्छक।काल करम सुभाउ गुन भच्छक।।
तारन तरन हरन सब दूषन।तुलसिदास प्रभु त्रिभुवन भूषन।।
dehu bhagati raghupati ati pāvani |tribidha tāpa bhava dāpa nasāvani ||
pranata kāma suradhenu kalpataru |hoi prasanna dījai prabhu yaha baru ||
bhava bāridhi kumbhaja raghunāyaka |sevata sulabha sakala sukha dāyaka ||
mana saṃbhava dāruṇa dukha dāraya |dīnabaṃdhu samatā bistāray ||
āsa trāsa iriṣādi nivāraka |binaya bibeka birati bistāraka ||
bhūpa mauli mana maṇḍana dharanī |dehi bhagati saṃsṛti sari taranī ||
muni mana mānasa haṃsa niraṃtara |carana kamala baṃdita aja śaṅkara ||
raghukula ketu setu śruti racchaka |kāla karama subhāu guna bhacchaka ||
tārana tarana harana saba dūṣana |tulasīdāsa prabhu tribhuvana bhūṣana ||
O Panginoon ng mga Raghu, ibigay sa amin ang debosyon na pinakadakilang nagpapadalisay, na sumisira sa tatlong uri ng paghihirap at sa pagmamapuri ng pag-iral sa mundo. Ikaw ang baka na nagbibigay ng kahilingan at ang puno na tumutupad ng ninanais ng mga nagpupugay sa Iyo. Mangyaring lumugod, O Panginoon, at igawad sa amin ang bendisyong ito. O Pinuno ng mga Raghu, Ikaw ang Agastya na uminom ng karagatan ng pag-iral sa mundo; madaling makamit ng mga naglilingkod sa Iyo, Ikaw ang tagapagkaloob ng bawat kaligayahan. Ikaw ang pumupunit sa matinding paghihirap na buhat sa pagnanais ng isip. Kaibigan ng mga aba, Ikaw ang nagkakalat ng pagkakapantay-pantay sa lahat ng dako. Ikaw ang nag-aalis ng pag-asa, takot, inggit at iba pa, at nagkakalat ng pagpapakumbaba, katalusan, at kawalang-akit. Ikaw ang hiyas ng korona ng mga hari at palamuti ng lupa. Ibigay sa amin ang debosyon, ang bangka sa pagtawid sa ilog ng buhay sa mundo. Ikaw ang gansa na laging naninirahan sa lawa ng Manasa sa puso ng mga rishi, at ang Iyong mga paa na lotus ay sinasamba ni Brahma at Shankara. Ikaw ang watawat ng angkan ng Raghu, tulay at tagapangalaga ng mga Veda, at maninila ng panahon, gawa, kalikasan, at mga katangian. Ikaw ang tagapagtawid, ang bangka mismo, at tagapag-alis ng lahat ng kapintasan. O Panginoon ni Tulsidas, Ikaw ang palamuti ng tatlong mundo.
Doha 35
बार बार अस्तुति करि प्रेम सहित सिरु नाइ।ब्रह्म भवन सनकादि गे अति अभीष्ट बर पाइ।।35।।
bāra bāra astuti kari prema sahita siru nāi |brahma bhavana sanakādi ge ati abhīṣṭa bara pāi ||35||
Muli't muli sila Siya'y pinuri, at may pag-ibig ay nag-uko ng kanilang mga ulo; pagkatapos si Sanaka at ang iba pa, na natamo ang biyayang pinakahinahangad, ay nagtungo sa tahanan ni Brahma.
Chaupai 36.1-4
सनकादिक बिधि लोक सिधाए।भ्रातन्ह राम चरन सिरु नाए।।
पूछत प्रभुहि सकल सकुचाहीं।चितवहिं सब मारुतसुत पाहीं।।
सुनि चहहिं प्रभु मुख कै बानी।जो सुनि होइ सकल भ्रम हानी।।
अंतरजामी प्रभु सभ जाना।बूझत कहहु काह हनुमाना।।
जोरि पानि कह तब हनुमंता।सुनहु दीनदयाल भगवंता।।
नाथ भरत कछु पूँछन चहहीं।प्रस्न करत मन सकुचत अहहीं।।
तुम्ह जानहु कपि मोर सुभाऊ।भरतहि मोहि कछु अंतर काऊ।।
सुनि प्रभु बचन भरत गहे चरना।सुनहु नाथ प्रनतारति हरना।।
sanakādika bidhi loka sidhāe |bhrātanha rāma carana siru nāe ||
pūchata prabhuhi sakala sakucāhīṃ |citavahiṃ saba mārutasuta pāhīṃ ||
suni cahahiṃ prabhu mukha kai bānī |jo suni hoi sakala bhrama hānī ||
antarajāmī prabhu sabh jānā |būjhata kahahu kāha hanumānā ||
jori pāni kaha taba hanumaṃtā |sunahu dīnadayāla bhagavaṃtā ||
nātha bharata kachu pū̃chana cahahīṃ |prasna karata mana sakucata ahahīṃ ||
tumha jānahu kapi mora subhāū |bharatahi mohi kachu aṃtara kāū ||
suni prabhu bacana bharata gahe caranā |sunahu nātha pranatārati haranā ||
Si Sanaka at ang kanyang mga kapatid ay nagpunta sa kaharian ni Brahma, at ang mga kapatid ni Rama ay yumuko sa kanyang mga paa. Lahat sila ay nangangatal na tanungin ang Panginoon, at lahat ay tumingin kay Hanuman. Nais nilang marinig ang mga salita mula sa sariling bibig ng Panginoon, na kapag narinig ay matatanggal ang lahat nilang pagkalito. Ang Panginoon na nakakabasa ng bawat puso ay naintindihan ang lahat, at nagtanong, "Sabihin mo, Hanuman, ano ito?" Pagkatapos ay nagdugtong ng kamay si Hanuman at nagwika, "Pakinggan mo, o Panginoon, na mapagkupkop sa mga dukha, o pinagpalang Panginoon. Panginoon, si Bharata ay nais magtanong ngunit ang kanyang isipan ay nangangatal na itanong." "Hanuman, alam mo ang aking kalikasan. Mayroon bang pagitan sa pagitan ni Bharata at ng akin?" Pagkarinig sa mga salita ng Panginoon, niyakap ni Bharata ang kanyang mga paa at nagwika, "Pakinggan mo, o Panginoon, tagapag-alis ng paghihirap ng mga lumuluhod sa iyo.
Doha 36
नाथ न मोहि संदेह कछु सपनेहुँ सोक न मोह।केवल कृपा तुम्हारिहि कृपानंद संदोह।।36।।
nātha na mohi saṃdeha kachu sapanehuṃ soka na moha |kevala kṛpā tumhārihi kṛpānaṃda saṃdoha ||36||
O Panginoon, wala akong anumang pagdududa, ni kahit sa panaginip ay walang kalumbayan o kalituhan; sapagkat ito ay tanging inyong biyaya: isang buong kabang-yaman ng kagalakan na buhat sa biyaya.
Chaupai 37.1-4
करउँ कृपानिधि एक ढिठाई।मैं सेवक तुम्ह जन सुखदाई।।
संतन्ह कै महिमा रघुराई।बहु बिधि बेद पुरानन्ह गाई।।
श्रीमुख तुम्ह पुनि कीन्हि बड़ाई।तिन्ह पर प्रभुहि प्रीति अधिकाई।।
सुना चहउँ प्रभु तिन्ह कर लच्छन।कृपासिंधु गुन ग्यान बिचच्छन।।
संत असंत भेद बिलगाई।प्रनतपाल मोहि कहहु बुझाई।।
संतन्ह के लच्छन सुनु भ्राता।अगनित श्रुति पुरान बिख्याता।।
संत असंतन्हि कै असि करनी।जिमि कुठार चंदन आचरनी।।
काटइ परसु मलय सुनु भाई।निज गुन देइ सुगंध बसाई।।
karauṃ kṛpānidhi eka ḍhiṭhāī |maiṃ sevaka tumha jana sukhadāī ||
santanha kai mahimā raghurāī |bahu bidhi beda purānanh gāī ||
śrīmukha tumha puni kīnhi baṛāī |tinha para prabhuhi prīti adhikāī ||
sunā cahauṃ prabhu tinh kara lacchana |kṛpāsiṃdhu guna gyāna bicacchana ||
santa asanta bheda bilagāī |pranatpāla mohi kahahu bujhāī ||
santanha ke lacchana sunu bhrātā |aganita śruti purāna bikhyātā ||
santa asantanha kai asi karanī |jimi kuṭhāra caṃdana ācaranī ||
kāṭai parasu malaya sunu bhāī |nija guna dei sugandha basāī ||
Pahintulutan Ninyo ako, O kayamanan ng habag, na kumuha ng isang kalayaan: ako ay inyong lingkod, at Kayo ay nagkakaloob ng kagalakan sa inyong mga tao. Ang kaluwalhatian ng mga banal, O Hari ng Raghu, ay inawit sa maraming paraan ng mga Veda at mga Purana. Kayo mismo ay nagpuri sa kanila ng inyong pinagpalang mga labi; kaya't ang pag-ibig ng Panginoon sa kanila ay lalong tumindi. Nais kong marinig, O Panginoon, O karagatan ng habag, na bihasa sa kabanalan at karunungan, ang mga tanda ng gayong mga banal. Ipaiba Ninyo sa akin ang pagkakaiba sa pagitan ng banal at hindi banal, O tagapagtanggol ng mga sumusuko, at ipaunawa sa akin. Pakinggan mo, kapatid, ang mga tanda ng mga banal, walang hanggang mga Veda at Purana ang nagpapahayag sa kanila. Ang pag-uugali ng banal at hindi banal ay tulad ng palakol at santol: ang palakol ay tumatagos sa santol ng Malaya, kapatid, ngunit ito ay nagbibigay ng sarili nitong kagalingan at nagpapalaganap ng mabangong amoy.
Doha 37
ताते सुर सीसन्ह चढ़त जग बल्लभ श्रीखंड॥
अनल दाहि पीटत घनहिं परसु बदन यह दंड॥37॥
tāte sur sīsanha caṛhata jaga ballabha śrīkhaṇḍa |anal dāhi pīṭata ghanahi parasu badana yaha daṇḍa ||37||
Dahil dito ay minamahal ng sanlibutan ang cendana at inilalagay sa mga ulo ng mga diyos; samantalang ang palakol, bilang parusa sa pagputol ng cendana, ay pinainitan sa apoy at hinahampas ng martilyo.
Chaupai 38.1-4
बिषय अलंपट सील गुनाकर।पर दुख दुख सुख सुख देखे पर।।
सम अभूतरिपु बिमद बिरागी।लोभामरष हरष भय त्यागी।।
कोमलचित दीनन्ह पर दाया।मन बच क्रम मम भगति अमाया।।
सबहि मानप्रद आपु अमानी।भरत प्रान सम मम ते प्रानी।।
बिगत काम मम नाम परायन।सांति बिरति बिनती मुदितायन।।
सीतलता सरलता मयत्री।द्विज पद प्रीति धर्म जनयत्री।।
ए सब लच्छन बसहिं जासु उर।जानेहु तात संत संतत फुर।।
सम दम नियम नीति नहिं डोलहिं।परुष बचन कबहूँ नहिं बोलहिं।।
biṣaya alaṁpaṭa sīla gunākara |para dukha dukha sukha sukha dekhe para ||
sama abhūta-ripu bi-mada bi-rāgī |lobhāmarṣa haraṣa bhaya tyāgī ||
komala-cita dīnanha para dāyā |mana baca krama mama bhagati a-māyā ||
sabahi māna-prada āpu a-mānī |bharata prāna sama mama te prānī ||
bigata kāma mama nāma parāyana |sānti birati binatī muditāyana ||
sītalatā saralatā mayatrī |dvija pada prīti dharma janayatrī ||
e saba lacchana basahiṁ jāsu ura |jānehu tāta santa santata phura ||
sama dama niyama nīti nahiṁ ḍolahiṁ |paruṣa bacana kabahūṁ nahiṁ bolahiṁ ||
Sila ay hindi sakim sa mga bagay ng pandama, at mga mina ng mabuting karakter at kabutihan. Sila ay nagdadalamhati sa kalungkutan ng iba at nagagalak sa kaligayahan ng iba. Sila ay pantay ang isip, at walang nilalang na naging kaaway nila; sila ay malaya sa kapalaluan at sa pagnanasa na makamundo, at nagsuko na ng kasakiman, galit, galak at takot. Ang kanilang mga puso ay malambot, sila ay nagpapakita ng habag sa mga dukha, at ang kanilang debosyon sa akin ay walang daya sa isip, salita at gawa. Sila ay nagbibigay ng paggalang sa lahat, habang sila mismo ay hindi humihingi ng paggalang. O Bharata, ang mga taong ganoon ay kasing mahal sa akin tulad ng aking sariling buhay. Sila ay malaya sa pagnanasa at buong-bukod na nakatuon sa aking pangalan; sila ay tahanan ng kapayapaan, pagkakalayo, pagpapakumbaba at galak. Sila ay may kalamigan ng loob, pagiging simple at pagkakaibigan, at pag-ibig sa mga paa ng mga Brahmana, na siyang ina ng katuwiran. Mahal kong kapatid, alamin na ang taong sa puso niya nananatihan ang lahat ng tandang ito ay tunay at palaging isang banal. Sila ay hindi kailanman nag-aatubili sa kapanatagan, pagpipigil sa sarili, mga panatang relihiyoso at tamang asal, at hindi kailanman nagsasalita ng mga malalap na salita.
Doha 38
निंदा अस्तुति उभय सम ममता मम पद कंज॥
ते सज्जन मम प्रानप्रिय गुन मंदिर सुख पुंज॥38॥
niṁdā astuti ubhaya sama mamatā mama pada kaṁja |te sajjana mama prāṇa-priya guna maṁdira sukha puṁja ||38||
Sa kanya ang sumpa at papuri ay magkatulad; ang kanyang mapagmahal na pagkakabit ay nananahan sa Aking mga paa ng lotus. Ang gayong mga taong mabubuti ay minamahal ko tulad ng buhay mismo, mga tahanan ng kagalingan, mga kabang-yaman ng pagpapala.
Chaupai 39.1-4
सनहु असंतन्ह केर सुभाऊ।भूलेहुँ संगति करिअ न काऊ।।
तिन्ह कर संग सदा दुखदाई।जिमि कलपहि घालइ हरहाई।।
खलन्ह हृदयँ अति ताप बिसेषी।जरहिं सदा पर संपति देखी।।
जहँ कहुँ निंदा सुनहिं पराई।हरषहिं मनहुँ परी निधि पाई।।
काम क्रोध मद लोभ परायन।निर्दय कपटी कुटिल मलायन।।
बयरु अकारन सब काहू सों।जो कर हित अनहित ताहू सों।।
झूठइ लेना झूठइ देना।झूठइ भोजन झूठ चबेना।।
बोलहिं मधुर बचन जिमि मोरा।खाइ महा अति हृदय कठोरा।।
sanahu asaṁtanha kera subhāū |bhūlehūṁ saṅgati kari'a na kāū ||
tinha kara saṅga sadā dukha-dāī |jimi kalapahi ghālai harahāī ||
khalaṅha hṛdayaṁ ati tāpa biseṣī |jarahiṁ sadā para saṁpati dekhī ||
jahaṁ kahuṁ niṁdā sunahiṁ parāī |haraṣahiṁ manahuṁ parī nidhi pāī ||
kāma krodha mada lobha parāyana |nirdaya kapaṭī kuṭila malāyana ||
bayaru akāraṇa saba kāhū soṁ |jo kara hita anhita tāhū soṁ ||
jhūṭhai lenā jhūṭhai denā |jhūṭhai bhojana jhūṭha cabenā ||
bolahiṁ madhura bacana jimi morā |khāi mahā ati hṛdaya kaṭhorā ||
Pakinggan ang kalikasan ng mga masama: huwag kailanman, kahit na hindi sinasadya, makisama sa kanila. Ang pakikisama sa kanila ay laging nagdadala ng kalungkutan, tulad ng isang masamang baka na sumisira sa mabuting baka kapag sumali sa kawan nito. Sa puso ng mga masama ay may napakainit na pag-iinit; lagi silang nasusunog kapag nakakita sa yaman ng iba. Saan man marinig ang paninira sa iba, nagagalak sila na parang nakakita ng kayamanang nakalagay sa daan. Sila ay alipin ng pagnanasa, galit, kapalaluan, at kasakiman; walang awa, mapanlinlang, baluktot, at pugad ng karumihan. Sila ay nag-aaway nang walang dahilan sa lahat ng tao, at kahit sa taong gumagawa ng mabuti sa kanila ay kumikilos bilang kaaway. Palsipikado ang kanilang pagtanggap at palsipikado ang kanilang pagbibigay; palsipikado ang kanilang pagkain, at palsipikado din ang kanilang miryenda. Tulad ng peacock, sila ay nagsasalita ng matamis na salita, ngunit kinakain nila ang pinakamalalaghang ahas; gayundin ang kanilang puso ay napakatigas.
Doha 39
पर द्रोही पर दार रत पर धन पर अपबाद॥
ते नर पाँवर पापमय देह धरें मनुजाद॥39॥
para drohī para dāra rata para dhana para apabāda |te nara pāṁvara pāpa-maya deha dhareṁ manujāda ||39||
Silá ay mapoot sa kapwa, adik sa asawa ng iba, sakim sa yaman ng iba, at mahilig mamintang ng iba. Ang mga taong ganoon ay kasawian, punô ng kasalanan; sila ay mga demonyong nagkatawang tao.
Frequently Asked Questions
परंपरा के अनुसार उत्तरकाण्ड के रामराज्य-प्रसंग और संत-लक्षण का पाठ ‘सत्संग-वृद्धि’, ‘विवेक-जागरण’ और ‘अविद्या-नाश’ में सहायक माना जाता है—विशेषतः दोहा 31 के ‘प्रताप-रवि’ भाव से अंतःकरण का तम घटता और दुष्प्रवृत्तियाँ (काम-क्रोध-मोह) संकुचित होती हैं।
सत्संग/भक्ति-वृद्धि हेतु प्रचलित संपुट: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-स्मरण) अथवा ‘राम राम’ का जप; और स्तुति-खंड (दोहा 34–35) के साथ ‘प्रेम भगति अनपायनी देहु हमहि श्रीराम’ को भाव-संपुट रूप में दोहराने की परंपरा भी मिलती है।
Ask anything about Prakarana 4 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
