Prakarana 3
राम-राज्य के आदर्श द्वारा ‘भक्ति-परिणति’ (bhakti’s fruition) का सोपान: साधक के अंतःकरण में शांति, धर्म-स्थैर्य, और लोक-कल्याण का समन्वय। यहाँ मुक्ति-मार्ग केवल वैराग्य नहीं, बल्कि ‘धर्म-समाज’ में प्रेम, न्याय, और राम-नाम-स्मरण की सतत धारा बनकर प्रकट होता है—यही उत्तरकाण्ड का सोपान-स्वरूप है।
Sa sipi na ito, ang nananaig na rasa ng Uttar Kāṇḍa ay śānta, kung saan gumagalaw ang malumanay na alon ng harṣa (kagalakan) at mapagkawang-gawang biyaya. Ang mapagmahal na kabaitan ni Rāma kay Niṣāda, na friendship-bhāva, ay nagtatag ng panlipunang pagkakapantay-pantay sa dharma; pagkatapos, sa paglalarawan ng Rāma-rājya, ang pagkawala ng kalumbayan, takot, at sakit, ang pag-ibig na kapwa, ang pagtupad sa sariling svadharma, at ang banayad na pagkakasundo ng kalikasan ay magkasamang bumubuo sa "apat na paa ng dharma." Dito ang dharma ni Tulasī ay hindi lamang patakaran, kundi isang paraan ng buhay na nababalutan ng Rāma-bhakti: ang mga lalaki at babae ay parehong may karapatan sa kataas-taasang layunin. Ang mga paglalarawan ng karangyaan ng lungsod, mga ghāṭs, mga gubat, mga jewel-lamp, mga picture-hall, at higit pa, ay hindi pagpapakita ng kasiyahan, kundi isang tanda ng nilikhang dinalisbyan ng "pratāpa ni Rāma," kung saan ang kasaganaan ay napapalitan ng pagpapakumbaba at paglilingkod. Kaya tinuturo ng Uttar Kāṇḍa na ang huling baitang ng hagdan ng kalayaan ay ang matatag na pagbababa ng Bhagavad-bhāva sa kaayusan ng mundo.
Verses
Chaupai 20.1-4
पुनि कृपाल लियो बोलि निषादा।दीन्हे भूषन बसन प्रसादा।।
जाहु भवन मम सुमिरन करेहू।मन क्रम बचन धर्म अनुसरेहू।।
तुम्ह मम सखा भरत सम भ्राता।सदा रहेहु पुर आवत जाता।।
बचन सुनत उपजा सुख भारी।परेउ चरन भरि लोचन बारी।।
चरन नलिन उर धरि गृह आवा।प्रभु सुभाउ परिजनन्हि सुनावा।।
रघुपति चरित देखि पुरबासी।पुनि पुनि कहहिं धन्य सुखरासी।।
राम राज बैंठें त्रेलोका।हरषित भए गए सब सोका।।
बयरु न कर काहू सन कोई।राम प्रताप बिषमता खोई।।
puni kṛpāla liyo boli niṣādā |dīnhe bhūṣana basana prasādā ||
jāhu bhavana mama sumirana karehū |mana krama bacana dharma anusarehū ||
tumha mama sakhā bharata-sama bhrātā |sadā rahehu pura āvata jātā ||
bacana sunata upajā sukha bhārī |pareu carana bhari locana bārī ||
carana nalina ura dhari gṛha āvā |prabhu subhāu parijananhĩ sunāvā ||
raghupati carita dekhi purabāsī |puni-puni kahahĩ dhanya sukha-rāsī ||
rāma-rāja baĩṭhẽ trelokā |haraṣita bhae gae saba sokā ||
bayaru na kara kāhū sana koī |rāma pratāpa biṣamatā khoī ||
Pagkatapos ay tinawag ng Mapaghabagin na Panginoon ang Nishada sa Kanya at ipinagkaloob sa kanya ang mga kasuotan at alahas bilang mapagpalang kaloob. Umuwi ka at laging alalahanin Ako; sa isip, sa gawa, at sa pananalita, sundin mo ang dharma. Ikaw ay Aking kaibigan, na tulad ng kapatid na katulad ni Bharata; manatili kang laging sa lungsod, na pumaparito at pumupunta. Sa pagdinig sa mga salitang ito, nagtamo ng malaking kagalakan; siya ay nagpatirapa sa mga paa, ang kanyang mga mata ay puno ng luha. Na taglay sa puso ang mga paa na tila lotus, siya ay bumalik sa bahay at isinalaysay sa kanyang pamilya ang marangal na kalikasan ng Panginoon. Sa pagkakita sa mga gawa ni Raghupati, ang mga mamamayan ay muli at muli na sumigaw, Pinuri, isang karagatan ng kagalakan! Nang umupo si Rama sa trono bilang hari, ang tatlong mundo ay nagalak at ang lahat ng kalungkutan ay lumipas. Walang nagtatanim ng pagkasuklam sa sinuman; sa lakas ni Rama, ang hindi pagkakapantay-pantay ay nawala.
Doha 20
बरनाश्रम निज निज धरम बनिरत बेद पथ लोग।चलहिं सदा पावहिं सुखहि नहिं भय सोक न रोग।।20।।
baranāśrama nija-nija dharama bani-rata beda patha loga |calahĩ sadā pāvahĩ sukhahi nahĩ bhaya soka na roga ||20||
Ang mga tao, na nakatuon sa kanilang sariling nararapat na mga tungkulin sa loob ng kaayusan ng varna at ashrama, ay laging naglakad sa landas ng Veda; sila ay nakamtan ang kagalakan, wala nang takot, wala nang kalungkutan, at wala nang sakit.
Chaupai 21.1-4
दैहिक दैविक भौतिक तापा।राम राज नहिं काहुहि ब्यापा।।
सब नर करहिं परस्पर प्रीती।चलहिं स्वधर्म निरत श्रुति नीती।।
चारिउ चरन धर्म जग माहीं।पूरि रहा सपनेहुँ अघ नाहीं।।
राम भगति रत नर अरु नारी।सकल परम गति के अधिकारी।।
अल्पमृत्यु नहिं कवनिउ पीरा।सब सुंदर सब बिरुज सरीरा।।
नहिं दरिद्र कोउ दुखी न दीना।नहिं कोउ अबुध न लच्छन हीना।।
सब निर्दंभ धर्मरत पुनी।नर अरु नारि चतुर सब गुनी।।
सब गुनग्य पंडित सब ग्यानी।सब कृतग्य नहिं कपट सयानी।।
daihika daivika bhautika tāpā |rāma rāja nahĩ kāhuhi byāpā ||
saba nara karahĩ paraspara prītī |calahĩ svadharma nirata śruti nītī ||
cāriu carana dharma jaga māhī̃ |pūri rahā sapanehũ agha nāhī̃ ||
rāma bhagati rata nara aru nārī |sakala parama gati ke adhikārī ||
alpa-mṛtyu nahĩ kavanīu pīrā |saba suṃdara saba biruja sarīrā ||
nahĩ daridra kou dukhī na dīnā |nahĩ kou abudha na lacchana hīnā ||
saba nirdaṃbha dharmarata punī |nara aru nāri catura saba gunī ||
saba gunagya paṇḍita saba gyānī |saba kṛtagya nahĩ kapaṭa sayānī ||
Sa paghahari ni Rama, walang sinuman ang pinahirapan ng sakit ng katawan, ng mga utos ng tadhana, o ng materyal na paghihirap. Ang lahat ng tao ay nagkakaroon ng salo-salong pag-ibig; bawat isa ay naglalakad sa kanyang sariling tungkulin, na nakatuon sa pag-uugali na iniutos ng Shruti. Ang dharma sa mundo ay tumatag nang matibay sa apat na paa; kahit sa panaginip ay hindi sumipot ang kasalanan. Ang mga lalaki at babae ay lubos na abala sa debosyon kay Rama; ang lahat ay may karapatan sa kataas-taasang layunin. Walang di-oras na kamatayan, ni anumang paghihirap; ang lahat ay magaganda, ang lahat ng katawan ay malaya sa sakit. Walang mahirap, walang dukha o nagdadalita; walang mangmang, walang kulang sa mabubuting katangian. Ang lahat ay walang pagkukunwari, dalisay at nakatuon sa dharma; ang mga lalaki at babae ay pantay na matalino at marurunong. Ang lahat ay mapagmasid ng merito, ang lahat ay pantas, ang lahat ay maalam; ang lahat ay mapagpasalamat, walang nanatiling daya ng panlilinlang.
Doha 21
राम राज नभगेस सुनु सचराचर जग माहिं।काल कर्म सुभाव गुन कृत दुख काहुहि नाहिं।।21।।
rāma-rāja nabhageśa sunu sacarācara jaga māhiṃ |kāla karma subhāva guna kṛta dukha kāhuhi nāhiṃ ||21||
Dinig mo, O panginoon ng langit: sa paghahari ni Rama, sa buong gumagalaw at hindi gumagalaw na mundo, walang sinumang nagdurusa ng sakit na nagmumula sa panahon, karma, likas na kalikasan, o sa paglalaro ng mga guna.
Chaupai 22.1-4
भूमि सप्त सागर मेखला।एक भूप रघुपति कोसला।।
भुअन अनेक रोम प्रति जासू।यह प्रभुता कछु बहुत न तासू।।
सो महिमा समुझत प्रभु केरी।यह बरनत हीनता घनेरी।।
सोउ महिमा खगेस जिन्ह जानी।फिरी एहिं चरित तिन्हहुँ रति मानी।।
सोउ जाने कर फल यह लीला।कहहिं महा मुनिबर दमसीला।।
राम राज कर सुख संपदा।बरनि न सकइ फनीस सारदा।।
सब उदार सब पर उपकारी।बिप्र चरन सेवक नर नारी।।
एकनारि ब्रत रत सब झारी।ते मन बच क्रम पति हितकारी।।
bhūmi sapta sāgara mekhalā |eka bhūpa raghupati kosalā ||
bhuana aneka roma prati jāsu |yaha prabhutā kachu bahuta na tāsu ||
so mahimā samujhata prabhu kerī |yaha baranata hīnatā ghanerī ||
sou mahimā khageśa jinha jānī |phirī ehiṃ carita tinhahuṃ rati mānī ||
sou jāne kara phala yaha līlā |kaha-hiṃ mahā munibara damasīlā ||
rāma rāja kara sukha saṃpadā |barani na sakai phanīsa sārādā ||
saba udāra saba para upakārī |bipra carana sevaka nara nārī ||
eka-nāri vrata rata saba jhārī |te mana baca krama pati hitakārī ||
Ang lupa na napaliligiran ng pitong karagatan ay may isang hari, ang Panginoon ng mga Raghu, pinuno ng Kosala. Sa bawat poro ng kanyang katawan ay may di-mabilang na mga mundo; kaya ang paghahari sa lupaing ito ay hindi malaking bagay para sa kanya. Sa sinumang nauunawaan ang tunay na kadakilaan ng Panginoon, ang paglalarawan sa Kanya sa ganitong paraan ay isang matinding pagpapababa. Ngunit, o Garuda, kahit sila na nakakaalam ng kadakilaang iyon ay bumalik at natagpuan ang kaligayahan sa kasaysayang ito ng kanyang mga gawa. Ang mga dakilang rishi na panginoon ng pagpipigil sa sarili ay nagpapahayag na ang laro ng Panginoon na ito ay mismong bunga ng kaalamang iyon. Pati hari ng mga ahas at si Sarada ay hindi makapaglalarawan ng kaligayahan at kasaganaan ng paghahari ni Rama. Lahat ay mapagbigay, lahat ay gumagawa ng kabutihan sa kapwa, at lahat, maging lalaki man o babae, ay tapat na lingkod sa paanan ng mga Brahmana. Bawat lalaki ay buong-buo nagpapakilala sa panata ng isang asawa, at ang mga asawa, sa isip, salita, at gawa, ay naghahangad ng ikabubuti ng kanilang mga asawa.
Doha 22
दंड जतिन्ह कर भेद जहँ नर्तक नृत्य समाज।जीतहु मनहि सुनिअ अस रामचंद्र कें राज।।22।।
daṃḍa jatinha kara bheda jahaṃ nartaka nṛtya samāja |jītahu manahi suni-a asa rāmacandra keṃ rāja ||22||
Ang parusa ay kilala lamang sa mga asetiko, bilang tungkod na kanilang dala; ang pagkakaiba ay matatagpuan lamang sa mga grupo ng mananayaw, bilang pagkakaiba ng mga hakbang sa sayaw; at ang salitang "mananaig" ay naririnig lamang tungkol sa pananaig sa isip. Gayon ang paghahari ni Ramachandra.
Chaupai 23.1-5
फूलहिं फरहिं सदा तरु कानन।रहहि एक सँग गज पंचानन।।
खग मृग सहज बयरु बिसराई।सबन्हि परस्पर प्रीति बढ़ाई।।
कूजहिं खग मृग नाना बृंदा।अभय चरहिं बन करहिं अनंदा।।
सीतल सुरभि पवन बह मंदा।गूंजत अलि लै चलि मकरंदा।।
लता बिटप मागें मधु चवहीं।मनभावतो धेनु पय स्रवहीं।।
ससि संपन्न सदा रह धरनी।त्रेताँ भइ कृतजुग कै करनी।।
प्रगटीं गिरिन्ह बिबिध मनि खानी।जगदातमा भूप जग जानी।।
सरिता सकल बहहिं बर बारी।सीतल अमल स्वाद सुखकारी।।
सागर निज मरजादाँ रहहीं।डारहिं रत्न तटन्हि नर लहहीं।।
सरसिज संकुल सकल तड़ागा।अति प्रसन्न दस दिसा बिभागा।।
phūlahiṃ pharahiṃ sadā taru kānana |rahahi eka saṅga gaja pañcānana ||
khaga mṛga sahaja bayaru bisarāī |sabanhi paraspara prīti baṛhāī ||
kūjahiṃ khaga mṛga nānā bṛndā |abhaya carahiṃ bana karahiṃ anaṃdā ||
sītala surabhi pavana baha maṃdā |gūṃjata ali lai cali makaraṃdā ||
latā biṭapa māgeṃ madhu cavahīṃ |manabhāvato dhenu paya sravahīṃ ||
sasi saṃpanna sadā raha dharanī |tretāṃ bhi kṛta-juga kai karanī ||
pragaṭīṃ girinha bibidha mani khānī |jagadātamā bhūpa jaga jānī ||
saritā sakala bahahiṃ bara bārī |sītala amala svāda sukhakārī ||
sāgara nija marajādāṃ rahahīṃ |ḍārahiṃ ratna taṭanhi nara lahahīṃ ||
sarasija saṃkula sakala taṛāgā |ati prasanna dasa disā bibhāgā ||
Ang mga puno at kagubatan ay laging namumulaklak at namumunga; ang elepante at leon ay nanirahan nang magkasama. Ang mga ibon at hayop ay nakalimutan ang kanilang likas na pagkakaaway; ang lahat ay nagpalaki ng pag-ibig sa isa't isa. Sa maraming kawan sila ay tumatawag at naglalaro; walang takot, sila ay nagsisipastol at nagagalak sa kagubatan. Ang malamig at mabangong hangin ay humahingal nang mahinahon; ang mga bubuyog ay humuhuni habang nagbubuhat ng nektar. Ang mga baging at puno ay nagbibigay ng pulot kapag hiningi; ang mga baka ay nagbibigay ng gatas ayon sa kagustuhan. Ang lupa ay nanatiling laging masagana; sa Treta ay para bang ang mga gawa ng panahon ng Krita ay nagbalik. Sa mga bundok ay lumitaw ang maraming minahan ng mga hiyas, na kinikilala ang hari bilang kaluluwa ng sanlibutan. Ang lahat ng ilog ay dumadaloy ng mainam na tubig, malamig, dalisay, matamis, at nagbibigay-buhay. Ang mga karagatan ay nanatili sa kanilang tamang hangganan, at nagtapon ng mga hiyas sa pampang para kunin ng mga tao. Ang mga pondong puno ng lotus ay naroon sa lahat ng dako; ang sampung direksyon ay lubos na nagagalak.
Doha 23
बिधु महि पूर मयूखन्हि रबि तप जेतनेहि काज।मागें बारिद देहिं जल रामचंद्र के राज।।23।।
bidhu mahi pūra mayūkhanhi rabi tapa jetanehi kāja |māgeṃ bārida dehiṃ jala rāmacandra ke rāja ||23||
Ang buwan ay pumuno sa lupa ng kanyang mga sinag; ang araw ay nagbigay ng init ayon sa kailangan. Ang mga ulap ay nagbigay ng tubig kapag hiningi, ito ang paghahari ni Ramacandra.
Chaupai 24.1-5
कोटिन्ह बाजिमेध प्रभु कीन्हे।दान अनेक द्विजन्ह कहँ दीन्हे।।
श्रुति पथ पालक धर्म धुरंधर।गुनातीत अरु भोग पुरंदर।।
पति अनुकूल सदा रह सीता।सोभा खानि सुसील बिनीता।।
जानति कृपासिंधु प्रभुताई।सेवति चरन कमल मन लाई।।
जद्यपि गृहँ सेवक सेवकिनी।बिपुल सदा सेवा बिधि गुनी।।
निज कर गृह परिचरजा करई।रामचंद्र आयसु अनुसरई।।
जेहि बिधि कृपासिंधु सुख मानइ।सोइ कर श्री सेवा बिधि जानइ।।
कौसल्यादि सासु गृह माहीं।सेवइ सबन्हि मान मद नाहीं।।
उमा रमा ब्रह्मादि बंदिता।जगदंबा संततमनिंदिता।।
koṭinh bājimedha prabhu kīnhe |dāna aneka dvijanha kahaṁ dīnhe ||
śruti-patha pālaka dharma dhuraṁdhara |guṇātīta aru bhoga puraṁdara ||
pati anukūla sadā raha sītā |sobhā khāni suśīla binītā ||
jānati kṛpāsiṁdhu prabhutāī |sevati carana kamala mana lāī ||
jadyapi gṛhaṁ sevaka sevakinī |bipula sadā sevā bidhi gunī ||
nija kara gṛha paricarajā karaī |rāmacandra āyasu anusaraī ||
jehi bidhi kṛpāsiṁdhu sukha mānai |soi kara śrī sevā bidhi jānai ||
kausalyādi sāsu gṛha māhīṁ |sevai sabanhi māna mada nāhīṁ ||
umā ramā brahmādi baṁditā |jagadambā saṁtata-maninditā ||
Ginawa ng Panginoon ang milyun-milyong sakripisyo ng kabayo, at nagbigay ng maraming kaloob sa mga Brahmin. Tagapagtanggol ng landas ng Veda, pangunahing tagapasan ng bigat ng dharma, lampas sa mga katangian, at parang Indra sa paggagalak. Si Sita ay laging tapat sa kanyang asawa, mina ng kagandahan, mabait ang ugali at mahinhin. Alam niya ang kadakilaan ng Karagatan ng Habag, at pinaglilingkuran ang kanyang mga paa na terasa nito habang nakatuon ang isip. Bagama't maraming aliping lalaki at babae sa bahay, na laging bihasa sa mga paraan ng paglilingkod, siya mismo ang naglilingkod sa bahay ng kanyang sariling kamay, sinusunod ang utos ni Ramachandra. Anumang paraang nagbibigay-kasiyahan sa Karagatan ng Habag, alam ni Shri Sita ang paraang iyon ng paglilingkod at ginagawa niya. Pinaglilingkuran niya ang lahat ng kanyang mga biyenan sa bahay, si Kausalya at iba pa, nang walang pagmamalaki o kapalaluan. O Uma, siya ay si Lakshmi, sinasamba nina Brahma at ng iba pang mga diyos, Ina ng mundo, palaging walang kapintasan.
Doha 24
जासु कृपा कटाच्छु सुर चाहत चितव न सोइ।राम पदारबिंद रति करति सुभावहि खोइ।।24।।
jāsu kṛpā kaṭācchu sur cāhata citava na soi |rāma padārabiṁda rati karati subhāvahi khoi ||24||
Ang kanyang tingin ng awa ay hinahangad ng mga diyos, ngunit hindi niya sila tinitingnan, siya ay naglaan ng kanyang pag-ibig sa lotus na paa ni Rama, nawawala sa kanyang likas na debosyon.
Chaupai 25.1-4
सेवहिं सानकूल सब भाई।राम चरन रति अति अधिकाई।।
प्रभु मुख कमल बिलोकत रहहीं।कबहुँ कृपाल हमहि कछु कहहीं।राम करहिं भ्रातन्ह पर प्रीती।नाना भाँति सिखावहिं नीती।।
हरषित रहहिं नगर के लोगा।करहिं सकल सुर दुर्लभ भोगा।।
अहनिसि बिधिहि मनावत रहहीं।श्रीरघुबीर चरन रति चहहीं।।
दुइ सुत सुन्दर सीताँ जाए।लव कुस बेद पुरानन्ह गाए।।
दोउ बिजई बिनई गुन मंदिर।हरि प्रतिबिंब मनहुँ अति सुंदर।।
दुइ दुइ सुत सब भ्रातन्ह केरे।भए रूप गुन सील घनेरे।।
sevahiṁ sānakūla saba bhāī |rāma carana rati ati adhikāī ||
prabhu mukha kamala bilokata rahahīṁ |kabahuṁ kṛpāla hamahi kachu kahahīṁ ||
rāma karahiṁ bhrātanha para prītī |nānā bhāṁti sikhāvahiṁ nītī ||
haraṣita rahahiṁ nagara ke logā |karahiṁ sakala sur durlabha bhogā ||
ahanisi bidhihi manāvata rahahīṁ |śrīraghubīra carana rati cahahīṁ ||
dui suta sundara sītāṁ jāe |lava kusa beda purānanha gāe ||
dou bijaī binaī guna maṁdira |hari pratibiṁba manahuṁ ati suṁdara ||
dui dui suta saba bhrātanha kere |bhae rūpa guṇa sīla ghanere ||
Lahat ng kapatid ay naglingkod sa kanya nang may ganap na pagkakasundo, at ang pag-ibig nila sa mga paa ni Rama ay labis na dakila. Patuloy silang nakatingin sa mukhang lotus ng Panginoon, na naisip, "Baka sakaling ang Mapagpalang ito ay magsabi sa amin." Ipinakita ni Rama ang matinding pagmamahal sa kanyang mga kapatid, at itinuro sa kanila ang tamang asal sa maraming paraan. Ang mga tao sa lungsod ay namuhay nang may kagalakan, at tamasahin ang bawat kaligayahang likha ng mga diyos. Araw at gabi sila'y patuloy na dumadalangin kay Brahma, humihiling ng debosyon sa mga paa ng marangal na Panginoon ng mga Raghu. Si Sita ay nanganak ng dalawang magandang anak na lalaki, sina Lava at Kusha, na kinanta ng mga Veda at Purana. Ang dalawa ay tagumpay at mahinhin, tahanan ng kabutihan, at labis na maganda, parang sila ang mismong repleksyon ni Hari. Bawat isa sa iba pang kapatid ay mayroon ding dalawang anak na lalaki, na yumaman sa kagandahan, kabutihan, at mabuting ugali.
Doha 25
ग्यान गिरा गोतीत अज माया मन गुन पार।सोइ सच्चिदानंद घन कर नर चरित उदार।।25।।
gyāna girā gotīta aja māyā mana guna pāra |soi saccidānanda ghana kara nara carita udāra ||25||
Higit sa kaalaman at pananalita, higit sa mga pandama, ipinanganak na walang simula, higit sa Maya, isipan, at mga guna, Siya, ang siksik na kapunuan ng Sat-Cit-Ananda, ay gumagawa ng kahanga-hangang mga gawa sa anyong tao.
Chaupai 26.1-4
प्रातकाल सरऊ करि मज्जन।बैठहिं सभाँ संग द्विज सज्जन।।
बेद पुरान बसिष्ट बखानहिं।सुनहिं राम जद्यपि सब जानहिं।।
अनुजन्ह संजुत भोजन करहीं।देखि सकल जननीं सुख भरहीं।।
भरत सत्रुहन दोनउ भाई।सहित पवनसुत उपबन जाई।।
बूझहिं बैठि राम गुन गाहा।कह हनुमान सुमति अवगाहा।।
सुनत बिमल गुन अति सुख पावहिं।बहुरि बहुरि करि बिनय कहावहिं।।
सब कें गृह गृह होहिं पुराना।रामचरित पावन बिधि नाना।।
नर अरु नारि राम गुन गानहिं।करहिं दिवस निसि जात न जानहिं।।
prātakāla saraū kari majjana |baiṭhahiṁ sabhā̃ saṁga dvija sajjana ||
beda purāna basiṣṭha bakhānahiṁ |sunahiṁ rāma jadyapi saba jānahiṁ ||
anujanha saṁjuta bhojana karahīṁ |dekhi sakala jananīṁ sukha bharahīṁ ||
bharata satruhana donau bhāī |sahita pavanasuta upabana jāī ||
būjhahiṁ baiṭhi rāma guna gāhā |kaha hanumāna sumati avagāhā ||
sunata bimala guna ati sukha pāvahiṁ |bahuri bahuri kari binaya kahāvahiṁ ||
saba keṁ gṛha gṛha hohiṁ purānā |rāmacarita pāvana bidhi nānā ||
nara aru nāri rāma guna gānahiṁ |karahiṁ divasa nisi jāta na jānahiṁ ||
Sa madaling araw sila ay naligo sa Sarayu at pagkatapos ay umupo sa maharlikang bulwagan kasama ang mga virtuosong Brahmin. Si Vasistha ay nagpaliwanag ng mga Veda at Purana; si Rama ay nakinig bagaman alam na niya ang lahat. Siya ay kumain kasama ang kanyang mga nakababatang kapatid, at sa pagkakita nito, ang lahat ng mga ina ay napuspos ng galak. Sina Bharata at Satrughna, kasama ang anak ng Hangin, ay pumunta sa kakahuyan; naupo doon, sila ay nagtanong tungkol sa mga kagandahang-asal ni Rama, at si Hanuman, na lubos na nasa tamang pag-unawa, ay nagsalita. Sa pagdinig ng mga walang dungis na kagalingan sila ay nakadama ng malaking kasiyahan at muli at muli ay naghandog ng mapagpakumbabang mga petisyon. Sa bawat tahanan ang mga Purana ay binibigkas, ang mga banal na gawa ni Rama sa maraming paraan; ang mga lalaki at babae ay umaawit ng mga kagandahang-asal ni Rama, na lubos na abala kaya hindi nila namamalayan ang paglipas ng araw at gabi.
Doha 26
अवधपुरी बासिन्ह कर सुख संपदा समाज।सहस सेष नहिं कहि सकहिं जहँ नृप राम बिराज।।26।।
avadhapurī bāsinh kara sukha saṃpadā samāja |sahasa seṣa nahiṃ kahi sakahiṃ jahã nr̥pa rāma birāja ||26||
Ang mga tao ng Ayodhya ay tamasahin ang ganap na kapunuan ng kasiyahan at kasaganaan; kung saan ang Hari Rama ay naghahari, kahit si Sesa na may kanyang libong dila ay hindi maipalarawan nang ganap.
Chaupai 27.1-4
नारदादि सनकादि मुनीसा।दरसन लागि कोसलाधीसा।।
दिन प्रति सकल अजोध्या आवहिं।देखि नगरु बिरागु बिसरावहिं।।
जातरूप मनि रचित अटारीं।नाना रंग रुचिर गच ढारीं।।
पुर चहुँ पास कोट अति सुंदर।रचे कँगूरा रंग रंग बर।।
नव ग्रह निकर अनीक बनाई।जनु घेरी अमरावति आई।।
महि बहु रंग रचित गच काँचा।जो बिलोकि मुनिबर मन नाचा।।
धवल धाम ऊपर नभ चुंबत।कलस मनहुँ रबि ससि दुति निंदत।।
बहु मनि रचित झरोखा भ्राजहिं।गृह गृह प्रति मनि दीप बिराजहिं।।
nārada-ādi sanakādi munīsā |darasana lāgi kosalādhīsā ||
dina prati sakala ajodhyā āvahiṃ |dekhi nagaru birāgu bisarāvahiṃ ||
jāta-rūpa mani racita aṭārīṃ |nānā raṅga rucira gaca ḍhārīṃ ||
pura cahũ pāsa koṭ ati suṃdara |race kaṅgūrā raṅga raṅga bara ||
nava graha nikara anīka banāī |janu gherī amarāvatī āī ||
mahi bahu raṅga racita gaca kā̃cā |jo biloki munibara mana nācā ||
dhavala dhāma ūpara nabha cuṃbata |kalasa manahũ rabi sasi duti niṃdata ||
bahu mani racita jharokhā bhrājahĩ |gṛha gṛha prati mani dīpa birājahĩ ||
Si Narada at ang iba pang mga rishi, at si Sanaka at ang kanyang mga kapatid, ang mga pangunahing asetiko, ay dumating upang makita ang Panginoon ng Kosala. Araw-araw silang lahat ay pumupunta sa Ayodhya, at nakikita ang lungsod, nakakalimutan nila ang kanilang pagkawalang-akit sa mundo. Ang mga mansiyon ay itinayo mula sa ginto at mga hiyas, at ang mga magagandang sahig ay inukit sa maraming kulay. Sa bawat gilid ng lungsod ay nakatayo ang napakagandang muog, na ang mga krenelasyon ay ginawa sa magagandang kulay ng bawat matiz. Para bang ang kumpulan ng siyam na planeta ay inilatag bilang isang hukbo at dumating upang palibutan ang Amaravati. Ang lupa ay pinatungan ng mga kristal na sahig na inilatay sa maraming kulay, na sa pagkakita ay sumasayaw ang isipan ng mga pinakamahuhusay na rishi. Ang mga puting palasyo ay tumataas at hinahalikan ang kalangitan, at ang mga gintong tuktok nito ay parang nangingibabaw sa ningning ng araw at buwan. Ang mga bintanang pinalamutian ng maraming hiyas ay nagliliwanag, at sa bawat bahay ay nagliliwanag ang mga lamparang may hiyas.
Chhand 27
मनि दीप राजहिं भवन भ्राजहिं देहरीं बिद्रुम रची।मनि खंभ भीति बिरंचि बिरची कनक मनि मरकत खची।।
सुंदर मनोहर मंदिरायत अजिर रुचिर फटिक रचे।प्रति द्वार द्वार कपाट पुरट बनाइ बहु बज्रन्हि खचे।।
mani dīpa rājahiṃ bhavana bhrājahiṃ deharīṃ bidruma racī |mani khaṃbha bhīti birañci biracī kanaka mani marakata khacī ||
suṃdara manohara mandirāyata ajira rucira phaṭika race |prati dvāra dvāra kapāṭa puraṭ banāi bahu bajranhi khace ||
Mga ilaw na gawa sa hiyas ang nagniningning; ang mga mansyon ay kumikinang, ang kanilang mga tapatan ay gawa sa korales. Mga haligi at mga pader na gawa sa hiyas, na tila ginawa ni Brahma mismo, ay may baong ginto, mga hiyas, at mga esmeralda. Ang mga magaganda at kaakit-akit na bahay na parang templo ay may mga kaakit-akit na patyo na gawa sa kristal. Sa bawat pintuan, ang mga pintuang ginto ay ginawa at pinalamutian ng maraming dyamante.
Doha 27
चारु चित्रसाला गृह गृह प्रति लिखे बनाइ।राम चरित जे निरख मुनि ते मन लेहिं चोराइ।।27।।
cāru citrasālā gṛha gṛha prati likhe banāi |rāma carita je nirakha muni te mana lehiṃ corāi ||27||
Sa bawat tahanan ay may magagandang pintuan na may mga pintura, na pinalamutian ng mga guhit; at ang mga rishi na nakita ang mga gawa ni Sri Rama ay ninakaw ang kanilang mga isipan, lubos na nabighani.
Chaupai 28.1-4
सुमन बाटिका सबहिं लगाई।बिबिध भाँति करि जतन बनाई।।
लता ललित बहु जाति सुहाई।फूलहिं सदा बंसत कि नाई।।
गुंजत मधुकर मुखर मनोहर।मारुत त्रिबिध सदा बह सुंदर।।
नाना खग बालकन्हि जिआए।बोलत मधुर उड़ात सुहाए।।
मोर हंस सारस पारावत।भवननि पर सोभा अति पावत।।
जहँ तहँ देखहिं निज परिछाहीं।बहु बिधि कूजहिं नृत्य कराहीं।।
सुक सारिका पढ़ावहिं बालक।कहहु राम रघुपति जनपालक।।
राज दुआर सकल बिधि चारू।बीथीं चौहट रूचिर बजारू।।
sumana bāṭikā sabahiṃ lagāī |bibidha bhā̃ti kari jatana banāī ||
latā lalita bahu jāti suhāī |phūlahiṃ sadā basaṃta ki nāī ||
guṃjata madhukara mukhara manohara |māruta tri-bidha sadā baha suṃdara ||
nānā khaga bālakanhi jiāe |bolata madhura uṛāta suhāe ||
mora haṃsa sāras pārāvata |bhavanani para sobhā ati pāvata ||
jahã tahã dekhahiṃ nija parichāhīṃ |bahu bidhi kūjahiṃ nr̥tya karāhīṃ ||
suka sārikā paṛhāvahiṃ bālaka |kahahu rāma raghupati jana-pālaka ||
rāja duāra sakala bidhi cāru |bīthīṃ cauhaṭ rucira bajārū ||
Lahat ay nagtanim ng mga hardin ng bulaklak, na maingat na ginawa sa maraming paraan. Magagandang umiikot na halaman ng maraming uri ay laging namumulaklak, na para bang ang tagsibol mismo ay hindi kailanman lumipas. Ang mga bubuyog ay humuhuming ng matamis, at isang malumanay at iba't ibang hangin ay laging umihip. Ang mga bata ay nag-alaga ng maraming uri ng ibon; sila ay nagsasalita ng malumanay at lumilipad sa kasiyahan. Mga paboreal, gansa, mga tsismis, at kalapati ay nagdagdag ng malaking kagandahan sa mga bahay. Dito at doon, sa pagkakita sa kanilang sariling mga anino, sila ay umiwiw sa maraming paraan at pinasayaw. Ang mga bata ay nagturo sa mga loro at mga mynah na bumasa: Magsalita kayo ni Rama, Raghupati, tagapagtanggol ng mga tao! Ang pintuang pang-hari ay maganda sa lahat ng paraan; ang mga kalye, sangang-daan, at mga pamilihan ay kaakit-akit.
Chhand 28
बाजार रुचिर न बनइ बरनत बस्तु बिनु गथ पाइए।जहँ भूप रमानिवास तहँ की संपदा किमि गाइए।।
बैठे बजाज सराफ बनिक अनेक मनहुँ कुबेर ते।सब सुखी सब सच्चरित सुंदर नारि नर सिसु जरठ जे।।
bājāra rucira na banai baranata bastu binu gatha pāiye |jahã bhūpa ramā-nivāsa tahã kī saṁpadā kimi gāiye ||
baiṭhe bajāja sarāpha banika aneka manahũ kubera te |saba sukhī saba saccarita sundara nāri nara sisu jaraṭha je ||
Ang magandang palengke ay hindi mailalarawan; anumang uri ng kalakal ay makukuha roon nang walang halaga. Saan ang hari ay tahanan ni Lakshmi, paano kayang awitin ang kayamanan ng lugar na iyon? Nakaupo ang mga mangangalakal ng tela, mga tagapagpalit ng salapi, at maraming mangangalakal, na parang maraming Kubera. Lahat ay masaya, lahat ay mabuti ang asal at magaganda ang anyo: ang mga babae at lalaki, mga bata at matatanda nang pantay.
Doha 28
उत्तर दिसि सरजू बह निर्मल जल गंभीर।बाँधे घाट मनोहर स्वल्प पंक नहिं तीर।।28।।
uttara disi sarajū baha nirmala jala gambhīra.bā̃dhe ghāṭa manohara svalpa paṅka nahĩ tīra ||28||
Sa hilaga ay dumadaloy ang Sarayu, na malinis, malalim, at malinaw. Magagandang ghats ay itinayo sa kanyang kurso, at sa kanyang mga pampang ay halos walang bakas ng putik.
Chaupai 29.1-4
दूरि फराक रुचिर सो घाटा।जहँ जल पिअहिं बाजि गज ठाटा।।
पनिघट परम मनोहर नाना।तहाँ न पुरुष करहिं अस्नाना।।
राजघाट सब बिधि सुंदर बर।मज्जहिं तहाँ बरन चारिउ नर।।
तीर तीर देवन्ह के मंदिर।चहुँ दिसि तिन्ह के उपबन सुंदर।।
कहुँ कहुँ सरिता तीर उदासी।बसहिं ग्यान रत मुनि संन्यासी।।
तीर तीर तुलसिका सुहाई।बृंद बृंद बहु मुनिन्ह लगाई।।
पुर सोभा कछु बरनि न जाई।बाहेर नगर परम रुचिराई।।
देखत पुरी अखिल अघ भागा।बन उपबन बापिका तड़ागा।।
dūri pharāka rucira so ghāṭā |jahã jala piyahĩ bāji gaja ṭhāṭā ||
panighaṭa parama manohara nānā |tahā̃ na puruṣa karahĩ asnānā ||
rājaghāṭa saba bidhi sundara bara |majjahĩ tahā̃ barana cāriũ nara ||
tīra tīra devanha ke mandira |cahũ disi tinh ke upabana sundara ||
kahũ kahũ saritā tīra udāsī |basahĩ gyāna rata muni sannyāsī ||
tīra tīra tulasikā suhāī |bṛnda bṛnda bahu muninh lagāī ||
pura sobhā kachu barani na jāī |bāhera nagara parama rucirāī ||
dekhata purī akhila agha bhāgā |bana upabana bāpikā taṛāgā ||
Malayo at malapad ang mga magagandang ghats na iyon, kung saan ang mga kabayo at elepante ay umiinom ng tubig sa mga pila. Maraming mga hakbang sa tubig ay lubos na ginawa; doon ang mga lalaki ay hindi naliligo. Ang royal ghat ay perpekto sa lahat ng paraan; doon naliligo ang mga tao ng lahat ng apat na varna. Sa bawat pampang ay nakatayo ang mga templo ng mga diyos, na may magagandang mga grove sa lahat ng panig. Dito at doon sa gilid ng ilog ay nanirahan ang mga nahihiwalay na ascetics, mga rishi at renunciants na lubos na nakatuon sa espirituwal na kaalaman. Sa bawat pampang ang mga halaman ng tulsi ay tila magaganda, na itinanim sa mga kumpol ng maraming rishi. Ang karangyaan ng lungsod ay hindi mailarawan; kahit sa labas ng bayan ay lahat ay labis na kaakit-akit. Sa pagkakita sa lungsod na iyon ang lahat ng kasalanan ay tumakas, mga kagubatan at hardin, mga balon at mga lawa sa lahat ng dako.
Chhand 29
बापीं तड़ाग अनूप कूप मनोहरायत सोहहीं।सोपान सुंदर नीर निर्मल देखि सुर मुनि मोहहीं।।
बहु रंग कंज अनेक खग कूजहिं मधुप गुंजारहीं।आराम रम्य पिकादि खग रव जनु पथिक हंकारहीं।।
bāpī̃ taṛāga anūpa kūpa manoharāyata sohahī̃ |sopāna sundara nīra nirmala dekhi sura muni mohahī̃ ||
bahu raṅga kañja aneka khaga kūjahī̃ madhupa gũjārahī̃ |ārāma ramya pikādi khaga rava janu pathika hãkārahī̃ ||
Ang mga walang katulad na step-wells, mga lawa, at magagandang balon ay nagpalamuti sa lupa. Ang kanilang mga maliwanag na hakbang at kristal na tubig, kapag nakita, ay nagbighani sa mga diyos at rishi. Mga lotus ng maraming kulay ang namumulaklak; walang hanggang mga ibon ang kumakanta, at ang mga bubuyog ay patuloy sa paghuhuming. Sa mga kaakit-akit na grove, ang mga tawag ng mga cuckoo at ibang mga ibon ay tila nag-aanyaya sa manlalakbay na magpatuloy.
Doha 29
रमानाथ जहँ राजा सो पुर बरनि कि जाइ।अनिमादिक सुख संपदा रहीं अवध सब छाइ।।29।।
ramā-nātha jahã rājā so pura barani ki jāi.animādika sukha saṁpadā rahī̃ avadha saba chāi ||29||
Paano mailalarawan ang lungsod na iyon kung saan si Sri Rama, ang Panginoon ni Lakshmi, ay naghari bilang hari? Sa Ayodhya ang bawat katuwaan at bawat kasaganaan ay kumalat sa lahat ng panig, kahit na ang anima at iba pang siddhis.
Frequently Asked Questions
परंपरा में ‘रामराज्य-वर्णन’ का पाठ मन में भय-शोक-रोग की निवृत्ति, परस्पर-प्रीति, और स्वधर्म-स्थैर्य की प्रेरणा देता है; इसे सुनना/गाना ‘राम-भक्ति-रत’ वृत्ति को दृढ़ कर ‘परमगति’ की अभिलाषा जगाता है (दोहा 20–21 की भावना)।
प्रचलित रूप से ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-संपुट रामराज्य-वर्णन में जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट भी लिया जाता है (स्थानीय रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
